Lộ trình xây một bộ sưu tập tranh cá nhân qua nhiều năm

Một bộ sưu tập tranh cá nhân thường thành hình qua ba giai đoạn. Vài năm đầu là giai đoạn tìm gu: đi xem nhiều, mua ít, chấp nhận vài lần chọn sai. Giai đoạn giữa là chốt một hai hướng, mua có chủ đích và theo dõi vài tác giả lâu dài. Giai đoạn chín là lọc bớt, nâng chất lượng từng bức và hoàn thiện hồ sơ. Xuyên suốt cả ba, ngân sách đặt theo năm, có quỹ dự phòng, và luôn có tiêu chí để loại bỏ chứ không chỉ để thêm vào.

Bài này dành cho người đã mua vài bức tranh, bắt đầu thấy thích và muốn đi đường dài mà không biến căn nhà thành kho tạp hoá. Nó không đưa ra con số tiền cụ thể, vì mức chi là chuyện của mỗi người; nó đưa ra một khung để mình tự đặt con số vào.

Nếu chưa mua bức nào, đọc trước bài về bắt đầu sưu tầm tranh với ngân sách vừa phải, rồi quay lại đây khi đã có vài bức trong tay.

Bộ sưu tập khác một bức tường nhiều tranh ở điểm nào?

Một bức tường nhiều tranh có thể đẹp mà không phải là bộ sưu tập. Điều làm nên bộ sưu tập là sự liên kết: các bức tranh nói chuyện với nhau, cùng trả lời một câu hỏi nào đó mà người sưu tầm đặt ra, dù câu hỏi đó chỉ là "phố Hà Nội qua mắt những người vẽ khác nhau" hay "khắc gỗ màu của một thế hệ".

Sự liên kết cho phép người ngoài nhìn vào và hiểu được người sưu tầm. Một bộ hai mươi bức ký hoạ chân dung của nhiều tay vẽ nói về một sự quan tâm rõ ràng. Hai mươi bức ngẫu nhiên mua ở hai mươi dịp khác nhau thì chỉ nói rằng chủ nhà có nhiều dịp mua tranh.

Liên kết cũng là thứ khiến một bức tranh nhỏ trở nên quan trọng hơn khi đứng trong bộ sưu tập. Một tờ khắc gỗ giản dị có thể là mảnh ghép còn thiếu của một chuỗi, và giá trị của nó với mình lớn hơn nhiều so với khi đứng một mình.

Điều này không có nghĩa phải chọn hướng ngay từ bức đầu tiên. Gu thường lộ ra sau vài năm; lộ trình dưới đây chính là để quá trình đó diễn ra có ý thức hơn.

Ba giai đoạn của một bộ sưu tập

Thời gian mỗi giai đoạn khác nhau theo từng người; bảng chỉ mô tả việc chính và dấu hiệu chuyển giai đoạn:

Giai đoạn tìm gu: mua ít, xem nhiều, chấp nhận sai

Trong giai đoạn này, giá trị lớn nhất không nằm ở những bức đã mua mà ở cuốn sổ ghi chép. Mỗi lần xem triển lãm, ghi lại vài bức làm mình dừng chân và lý do. Sau một năm, đọc lại sẽ thấy những điểm lặp: mình thích nét nhanh hơn nét kỹ, thích tông đất hơn tông rực, thích đề tài người hơn phong cảnh. Đó là chất liệu để chọn hướng.

Mua ít và mua nhỏ. Một bức ký hoạ, một tờ khắc gỗ, một bức sơn dầu khổ nhỏ của người mới vẽ. Mục đích là sống cùng bức tranh, xem mình còn thích nó sau ba tháng, sáu tháng hay không. Rất nhiều người phát hiện những bức mình mê ở triển lãm lại nhanh chán khi treo ở nhà, còn những bức tưởng bình thường lại càng nhìn càng thấm.

Chấp nhận có bức chọn sai. Đó là học phí bình thường. Thay vì tiếc, ghi lại vì sao mình không còn thích bức đó: vì đề tài, vì màu, vì mua trong không khí khai mạc. Bài học đó giúp những lần mua sau.

Giai đoạn này cũng là lúc làm quen với thế giới tranh: các phòng tranh, các trường mỹ thuật, các không gian nhỏ, các hoạ sĩ, những người chơi tranh khác. Đọc bài về mua tranh của hoạ sĩ trẻ để có cách tiếp cận người vẽ cho tự nhiên.

Giai đoạn chốt hướng: những kiểu hướng đi đã được nhiều người thử

Một chất liệu, nhiều tác giả. Ví dụ chỉ tranh khắc gỗ. Mắt nhanh tinh, dễ so sánh, dễ cất vì cùng khổ giấy. Bài sưu tầm tranh in đồ hoạ bản giới hạn có phần đọc số bản và chữ ký.

Một đề tài, nhiều chất liệu. Ví dụ phố, chợ, sông nước, chân dung. Thấy cùng một đề tài được nhìn qua nhiều cách.

Một thế hệ. Theo những người vẽ cùng tuổi với mình hoặc cùng khoá tốt nghiệp, đi cùng họ qua các giai đoạn.

Một vùng. Hoạ sĩ ở một thành phố, hoặc tranh vẽ về quê hương mình.

Ký hoạ và phác thảo. Nhìn vào cách nghĩ của người vẽ trước khi thành tranh; chi phí mềm hơn tranh hoàn chỉnh.

Một hoạ sĩ qua nhiều thời kỳ. Đòi hỏi kiên nhẫn và quan hệ tốt với người vẽ; bộ sưu tập kể được cả một con đường.

Hai hướng là giới hạn hợp lý. Nhiều hơn thì ngân sách và chỗ treo bị chia mỏng, bộ sưu tập mất mạch.

Viết hướng thành một câu. Ví dụ "khắc gỗ màu về đời sống thường ngày, của người vẽ còn đang làm nghề". Câu này giúp mình nói không với những bức hay nhưng không thuộc về đây.

Đặt ngân sách theo năm cho bộ sưu tập

Ngân sách theo năm giúp mình mua đều tay, không dồn tiền theo cảm hứng. Cách làm:

1. Xác định phần tiền dư thật sự. Phần mà mất đi cũng không ảnh hưởng chi tiêu, dự phòng, học hành, sức khoẻ của gia đình.
2. Chọn một mức cho cả năm. Có thể chia đều theo quý hoặc để dành tới khi gặp bức ưng.
3. Tách phần khung và bảo quản. Khung, kính, paspartu, máy hút ẩm, phục chế nhỏ: để riêng một phần, đừng để tiền tranh nuốt mất.
4. Giữ một quỹ dự phòng nhỏ. Cho bức bất ngờ vượt kế hoạch; dùng rồi thì năm sau bù lại, không vay mượn.
5. Ghi mọi khoản chi vào hồ sơ. Cuối năm nhìn lại: tiền đi vào đâu, bức nào đáng, bức nào không.
6. Điều chỉnh mỗi năm một lần. Theo thu nhập và theo giai đoạn của bộ sưu tập; giai đoạn chín thường mua ít bức hơn nhưng mỗi bức kỹ hơn.

Đừng đặt ngân sách theo kỳ vọng tranh tăng giá. Bài sưu tầm tranh có phải kênh đầu tư nói rõ vì sao.

Tiêu chí chọn một bức vào bộ sưu tập

Mình còn muốn nhìn nó sau một tuần không? Xin ảnh, về nhà, để một tuần. Nếu vẫn nghĩ tới nó, đó là tín hiệu tốt.

Nó thuộc về hướng mình đã chọn không? Nếu không, nó có đáng để mở hướng mới không, hay chỉ là một cảm hứng.

Chất lượng có tiêu biểu cho người vẽ không? Một bức tốt của người ít tên tuổi thường đáng hơn một bức yếu của người nổi tiếng.

Tình trạng có ổn không? Nhìn mặt trước, mặt sau, khung, giấy. Tranh có vấn đề bảo quản sẽ kéo theo chi phí.

Nguồn gốc có rõ không? Ai vẽ, mua từ đâu, có giấy tờ, ảnh, tin nhắn không.

Nhà có chỗ cho nó không? Chỗ treo hoặc chỗ cất đúng cách. Không có chỗ thì phải nghĩ bức nào sẽ nhường chỗ.

Giá có nằm trong ngân sách năm không? Nếu phải dùng quỹ dự phòng, mình có sẵn sàng không.

Nó nói thêm được gì cho bộ sưu tập? Bức thứ mười giống hệt chín bức trước thì không thêm được nhiều.

Loại bớt: phần khó nhất mà ít ai nói

Bộ sưu tập nào sống lâu cũng cần được lọc. Có những bức mua trong giai đoạn tìm gu không còn thuộc về hướng đã chọn; có bức chất lượng thấp hơn hẳn những bức sau; có bức chỉ đơn giản là mình không còn thích. Giữ tất cả thì nhà chật, tiền bảo quản tăng, và những bức hay bị chìm giữa những bức thường.

Cách loại nhẹ nhàng nhất là tặng: cho người thân, bạn bè thật sự thích bức đó, cho trường học, thư viện, không gian cộng đồng phù hợp. Bức tranh tiếp tục được nhìn, và mình nhẹ lòng hơn so với bán rẻ.

Bán lại thì cần thời gian và chấp nhận giá thực tế, thường thấp hơn giá mua với tranh của người chưa có vị trí vững. Có thể hỏi chính người vẽ có muốn mua lại hoặc giới thiệu người mua không; hỏi phòng tranh đã bán có nhận ký gửi không. Ghi rõ vào hồ sơ: bức nào rời bộ sưu tập, khi nào, cho ai, giá nào.

Một nguyên tắc nhiều người chơi lâu năm áp dụng: mỗi khi thêm một bức vào, cân nhắc bớt một bức ra. Không bắt buộc, nhưng nó buộc mình hỏi lại câu "bức mới này có tốt hơn những gì mình đang có không".

Một ví dụ lộ trình mười năm

Một người làm văn phòng ở TP.HCM bắt đầu đi xem triển lãm từ năm hai mươi lăm tuổi. Ba năm đầu chỉ mua sáu bức: hai ký hoạ, hai tờ khắc gỗ, một bức màu nước và một bức sơn dầu khổ nhỏ, đều mua tại triển lãm hoặc xưởng, đều có ảnh và tin nhắn với người vẽ. Cuốn sổ ghi chép thì dày: hơn trăm bức đã dừng chân xem, với lý do.

Đọc lại sổ, người đó thấy mình dừng lại nhiều nhất trước tranh in đồ hoạ về đời sống thường ngày, chợ, bến xe, quán ăn. Từ năm thứ tư, hướng được viết thành câu: "đồ hoạ in tay về đời sống thường ngày, của người vẽ còn làm nghề". Mỗi năm mua ba đến năm tờ, theo dõi chừng bốn tác giả, mỗi tác giả có vài tờ qua các loạt khác nhau. Tiền khung được để riêng vì mỗi tờ cần paspartu không axit và kính.

Năm thứ tám, bộ sưu tập có khoảng ba mươi tờ. Treo không đủ chỗ, nên làm một giá phẳng cất tranh chưa khung và xoay vòng treo theo mùa. Bức sơn dầu và bức màu nước từ giai đoạn đầu được tặng cho hai người bạn thích chúng. Năm thứ mười, hồ sơ đầy đủ ảnh, số bản, nguồn gốc, kèm một trang viết về lý do của bộ sưu tập, đủ để một người khác đọc và hiểu.

Điều đáng chú ý: tổng số tiền mười năm không lớn so với thu nhập, nhưng bộ sưu tập có mạch rõ ràng, được những người làm nghề nhìn với sự tôn trọng. Đó là kết quả của kiên nhẫn và hồ sơ, không phải của ngân sách.

Sai lầm thường gặp trên đường dài

Mở quá nhiều hướng. Mỗi hướng vài bức, không hướng nào đủ để thành mạch.

Bỏ hồ sơ sau vài năm. Hồ sơ đứt quãng khó nối lại; ghi ngay khi mua là thói quen cần giữ suốt.

Mua theo trào lưu. Kiểu tranh đang được bàn tán có thể không hợp với hướng mình đã chọn.

Dồn ngân sách vào một bức "để đời" quá sớm. Giai đoạn đầu mắt còn đang luyện; bức đắt nhất nên để tới khi gu đã rõ.

Coi nhẹ bảo quản. Bộ sưu tập lớn dần mà bảo quản không theo kịp thì những bức cũ hỏng trước khi mình kịp nhận ra.

Giữ mọi thứ vì tiếc. Không lọc thì bộ sưu tập thành kho.

Đặt kỳ vọng tài chính. Mỗi lần nhìn tranh lại nghĩ tới giá là mất niềm vui của việc sưu tầm.

Không cho ai trong nhà biết. Nếu chỉ mình biết bức nào là gì, bộ sưu tập rất dễ thất lạc về sau.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?

Hỏi người thẩm định hoặc chuyên gia có uy tín khi định mua một bức có giá trị lớn so với ngân sách của mình, nhất là tranh của tác giả đã có tên tuổi, tranh không mua trực tiếp từ người vẽ, tranh có lịch sử sở hữu không rõ. Ý kiến độc lập trước khi mua rẻ hơn rất nhiều so với tranh chấp sau khi mua.

Hỏi người phục chế khi một bức trong bộ sưu tập có dấu hiệu hư hỏng, hoặc khi định mua một bức đang có vấn đề về tình trạng và muốn biết chi phí, khả năng xử lý.

Hỏi luật sư khi ký hợp đồng mua bán, ký gửi, cho mượn triển lãm có giá trị lớn; khi có thoả thuận về bản quyền hình ảnh; khi nghĩ tới thừa kế, tặng cho, hiến tặng. Hỏi kế toán hoặc cơ quan thuế khi bán tranh, nhận tranh có giá trị, để biết nghĩa vụ thuế theo quy định hiện hành.

Hỏi người tư vấn tài chính độc lập nếu bộ sưu tập đã thành một phần đáng kể trong tài sản gia đình, để cân đối với các phần khác. Và hỏi chính những người chơi tranh lâu năm: kinh nghiệm thực tế của họ thường là thứ không sách nào viết.

Câu hỏi thường gặp

Một bộ sưu tập tranh cần bao nhiêu bức?

Không có con số. Mười bức có mạch rõ ràng đã là một bộ sưu tập; trăm bức ngẫu nhiên thì chưa chắc. Số lượng nên theo chỗ treo, chỗ cất và khả năng bảo quản của mình.

Có nên chỉ theo một hoạ sĩ?

Có thể, nếu mình thật sự gắn bó với con đường của người đó và có quan hệ tốt. Rủi ro là phụ thuộc vào một người; nhiều người chọn theo vài tác giả trong cùng một hướng để cân bằng.

Bao lâu thì nên xem lại hướng sưu tầm?

Mỗi năm một lần khi rà ngân sách và hồ sơ. Đổi hướng không sai nếu gu thật sự thay đổi, nhưng nên viết lại câu mô tả hướng mới và nghĩ xem những bức cũ sẽ đi đâu.

Bộ sưu tập nhỏ có được bảo tàng, triển lãm quan tâm không?

Có thể, nếu bộ sưu tập có mạch rõ và hồ sơ tốt. Các triển lãm chủ đề đôi khi mượn tranh từ nhà sưu tầm tư nhân. Khi cho mượn, cần thoả thuận bằng văn bản về vận chuyển, bảo hiểm và trưng bày.

Có nên mua tranh qua mạng khi đã có kinh nghiệm?

Có thể với người vẽ, phòng tranh mình đã biết, khi đã quen chất liệu và kích thước. Vẫn nên xin ảnh mặt sau, ảnh cận chi tiết, thông tin chất liệu và chính sách đổi trả rõ ràng.

Làm sao giữ hứng thú sưu tầm lâu dài?

Giữ thói quen đi xem, giữ liên lạc với người vẽ, xoay vòng treo để nhìn lại tranh cũ, và viết về bộ sưu tập. Sưu tầm vui nhất khi mình vẫn còn tò mò.