Tranh của hoạ sĩ trẻ thường xuất hiện ở triển lãm tốt nghiệp của các trường mỹ thuật, triển lãm nhóm, các không gian nghệ thuật nhỏ, hội chợ nghệ thuật và ngay tại xưởng vẽ. Khi mua, hãy hỏi về chất liệu, cách vẽ, năm vẽ và xin một tờ xác nhận; trả giá nhẹ nhàng nếu cần, nhưng tôn trọng công sức; và giữ liên lạc với người vẽ thay vì mua một lần rồi thôi.
Với người sưu tầm ngân sách vừa phải, đây là lối vào hợp lý nhất: tranh gốc, có người vẽ trực tiếp đứng sau, giá chưa bị đẩy bởi danh tiếng, và mình có cơ hội theo một con đường nghệ thuật từ những bước đầu. Cũng phải nói thẳng: không phải ai đang trẻ hôm nay cũng sẽ tiếp tục vẽ, và mua tranh hoạ sĩ trẻ để "chờ lên giá" là một canh bạc. Mua vì thích, thì canh bạc đó không còn quan trọng.
Tìm tranh hoạ sĩ trẻ ở đâu?
Triển lãm tốt nghiệp của các trường mỹ thuật. Hằng năm các trường đào tạo mỹ thuật thường có đợt trưng bày bài tốt nghiệp. Ở đây có thể thấy cả một thế hệ cùng lúc, và nhiều sinh viên sẵn lòng bán.
Triển lãm nhóm, triển lãm đầu tay. Các nhóm hoạ sĩ trẻ hay góp nhau làm triển lãm chung; triển lãm cá nhân đầu tiên là lúc người vẽ dồn sức nhiều nhất.
Không gian nghệ thuật nhỏ, quán cà phê trưng bày. Những nơi này thường giới thiệu người mới, giá mềm hơn phòng tranh lớn.
Hội chợ nghệ thuật, chợ phiên sáng tạo. Nhiều tranh khổ nhỏ, ký hoạ, tranh in; dễ gặp trực tiếp người vẽ.
Xưởng vẽ mở cửa. Một số hoạ sĩ, nhóm xưởng có ngày mở cửa đón khách. Xem tranh ở nơi nó được vẽ là trải nghiệm khác hẳn.
Mạng xã hội của chính hoạ sĩ. Nhiều hoạ sĩ trẻ đăng tranh trên trang cá nhân. Tiện để theo dõi, nhưng nên hẹn xem tranh thật trước khi mua bức đầu tiên.
Giới thiệu từ người chơi tranh. Người sưu tầm lâu năm thường biết ai đang vẽ hay; hỏi họ là cách lọc nhanh.
Cẩn thận với những nơi bán "tranh hoạ sĩ trẻ" hàng loạt. Xưởng sản xuất tranh trang trí đôi khi dùng cụm từ này cho tranh chép nhiều bản. Hỏi tên người vẽ cụ thể, xin gặp hoặc xem các bức khác của cùng người.
Nên hỏi gì khi đứng trước người vẽ?
Câu hỏi tốt nhất thường là câu đơn giản nhất: bức này vẽ lúc nào, vẽ ở đâu, vì sao vẽ. Câu trả lời cho mình biết bức tranh nằm ở đâu trong con đường của người vẽ, là bài tập, là thử nghiệm hay là bức họ tâm đắc. Người vẽ nói về bức tranh của mình với giọng khác hẳn khi nói về bức mình tâm đắc; nghe kỹ sẽ nhận ra.
Hỏi về chất liệu cụ thể: sơn dầu hay acrylic, toan loại gì, giấy gì, có phủ véc ni không, lụa đã bồi chưa. Hỏi vậy đâu phải vì tò mò. Thông tin này cần cho việc bảo quản và cho hồ sơ. Hoạ sĩ trẻ đôi khi dùng vật liệu rẻ vì hoàn cảnh; biết trước giúp mình chăm đúng cách.
Hỏi về những bức khác: còn tranh nào cùng loạt không, sắp có triển lãm không, có vẽ khổ nhỏ không. Đôi khi bức mình thích nhất không phải bức đang treo, mà là một bức trong xưởng chưa ai thấy.
Cuối cùng, hỏi điều mình thật sự muốn biết, kể cả khi nghe có vẻ ngây ngô: vì sao màu này, vì sao để trống chỗ kia. Những câu hỏi thật lòng giúp hai bên hiểu nhau, và nhiều mối quan hệ người vẽ – người sưu tầm lâu năm bắt đầu từ đúng những câu hỏi như vậy.
Trả giá thế nào cho tôn trọng?
Hiểu giá tranh hình thành từ đâu. Kích thước, chất liệu, thời gian vẽ, giai đoạn sự nghiệp, nơi bán. Phòng tranh thường có phần chia cho phòng tranh; mua tại xưởng giá có thể khác.
Đừng trả giá kiểu chợ. Chê tranh để ép giá là cách nhanh nhất để mất lòng người vẽ và mất luôn cơ hội mua những bức sau.
Hỏi nhẹ nhàng nếu cần. Một câu như "nếu mua hai bức thì anh chị có hỗ trợ được không" hay "mình có thể trả làm hai đợt không" thường được đón nhận tốt hơn đòi giảm thẳng.
Chấp nhận giá niêm yết ở triển lãm. Ở triển lãm có phòng tranh đứng ra, giá thường đã được thống nhất; mặc cả nhiều là đặt cả hai bên vào thế khó.
Thanh toán đúng hẹn. Hoạ sĩ trẻ sống bằng những lần bán tranh như vậy. Giữ lời là cách tôn trọng lớn nhất.
Đừng xin tranh "để quảng bá giúp". Lời hứa giới thiệu không thay được việc trả tiền cho tác phẩm.
So sánh với tranh in, tranh chép là sai thước đo. Tranh gốc có công sáng tạo và chỉ có một bức; đừng ép giá theo mặt bằng tranh trang trí.
Mua khổ nhỏ nếu ngân sách hẹp. Thay vì trả giá bức lớn xuống thật thấp, hỏi người vẽ có bức nhỏ hơn hoặc ký hoạ không.
Đặt vẽ tranh theo yêu cầu cho suôn sẻ
Đặt vẽ là cách thú vị để có một bức riêng, nhưng cũng dễ vỡ kỳ vọng. Làm rõ từng bước:
- Xem kỹ tranh cũ của người vẽ. Đặt vẽ là mời người đó vẽ theo cách của họ, không phải bắt họ vẽ theo cách của người khác.
- Thống nhất đề tài, kích thước, chất liệu. Ghi lại bằng tin nhắn hoặc văn bản ngắn, kèm ảnh tham khảo nếu có.
- Thống nhất thời gian và số lần xem phác thảo. Một hoặc hai lần xem phác thảo là hợp lý; đòi sửa liên tục làm hỏng tinh thần bức tranh.
- Thống nhất giá, tiền đặt cọc và cách xử lý khi không ưng. Ví dụ cọc không hoàn lại nếu bức hoàn thành đúng mô tả mà mình đổi ý.
- Thoả thuận về bản quyền nếu cần. Mua tranh không có nghĩa là có quyền in lại, làm sản phẩm. Muốn dùng hình ảnh cho mục đích khác thì nói trước và ghi rõ.
- Nhận tranh và xin xác nhận. Một tờ xác nhận có ảnh tranh, thông tin tác phẩm, chữ ký người vẽ, lưu vào hồ sơ.
Chuyện bản quyền ở đây chỉ nêu cơ chế chung: người vẽ vẫn giữ quyền tác giả với bức tranh trừ khi hai bên thoả thuận khác. Khi cần thoả thuận cụ thể, hỏi luật sư về sở hữu trí tuệ.
Giữ quan hệ lâu dài với người vẽ
Một bộ sưu tập theo chân vài hoạ sĩ qua nhiều năm có giá trị riêng: nó ghi lại sự thay đổi của một con đường nghệ thuật. Để làm được điều đó, mình cần giữ liên lạc. Theo dõi trang của họ, đến triển lãm tiếp theo, gửi ảnh bức tranh treo ở nhà mình. Người vẽ rất quý khi thấy tranh mình được treo và được yêu.
Mối quan hệ này cũng có lợi thiết thực. Khi cần thông tin về chất liệu để phục chế, khi cần xác nhận nguồn gốc, khi muốn cho mượn tranh triển lãm, người vẽ là nguồn trực tiếp nhất. Một dòng xác nhận của chính tác giả ở thời điểm còn liên lạc được quý hơn nhiều thứ giấy tờ khác về sau.
Cũng cần giữ khoảng cách hợp lý. Mua tranh không làm mình thành người có quyền góp ý con đường của hoạ sĩ, đòi họ vẽ lại phong cách cũ mình thích, hay đòi giá ưu đãi mãi mãi. Người sưu tầm tốt là người ủng hộ, không phải người đặt điều kiện.
Và đôi khi người vẽ sẽ dừng vẽ: đổi nghề, ra nước ngoài, chuyển sang việc khác. Điều đó không làm bức tranh trên tường nhà mình kém đi. Nó vẫn là bức mình đã chọn vì thích, đúng như lúc ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Mua tranh hoạ sĩ trẻ có rủi ro gì?
Rủi ro chính là kỳ vọng sai: nghĩ tranh sẽ lên giá trong khi không ai biết trước người vẽ có tiếp tục hay không. Ngoài ra là rủi ro về vật liệu nếu tranh dùng chất liệu kém. Hỏi kỹ chất liệu và mua vì thích là cách giảm cả hai.
Có nên mua tranh trong triển lãm tốt nghiệp?
Có thể, đây là nơi thấy nhiều người vẽ mới cùng lúc. Hỏi rõ bức tranh có được bán không, khi nào nhận tranh, vì nhiều trường cần giữ bài tới hết đợt trưng bày hoặc chấm điểm.
Mua tranh tại xưởng có rẻ hơn ở phòng tranh không?
Đôi khi có, vì không qua phần chia của phòng tranh. Nhưng nếu hoạ sĩ đang hợp tác với một phòng tranh, họ thường giữ giá ngang nhau để công bằng với đối tác. Đừng ép người vẽ bán rẻ hơn giá ở phòng tranh.
Đặt vẽ tranh mất bao lâu?
Tuỳ khổ tranh, chất liệu và lịch của người vẽ, có thể vài tuần tới vài tháng. Sơn dầu cần thời gian khô giữa các lớp; sơn mài truyền thống còn cần nhiều công đoạn hơn. Hỏi trước và đừng giục.
Mua tranh rồi có được in ra làm lịch, áo không?
Theo cơ chế chung, quyền in lại và khai thác hình ảnh vẫn thuộc tác giả nếu không có thoả thuận khác. Muốn dùng, hãy xin phép và thoả thuận rõ bằng văn bản.
Có cần giấy chứng nhận khi mua trực tiếp từ hoạ sĩ?
Nên xin một tờ xác nhận có ảnh tranh, tên, chất liệu, kích thước, năm vẽ và chữ ký. Tờ giấy đơn giản này rất có ích cho hồ sơ và cho việc chứng minh nguồn gốc về sau.
