Bắt đầu sưu tầm tranh khi ngân sách vừa phải, việc quan trọng nhất là chọn một hướng đủ hẹp mà mình thật sự thích, rồi đi xem thật nhiều trước khi mua. Đặt một mức chi cố định mỗi năm, và ưu tiên bức nhỏ của người còn đang vẽ hơn bức lớn của tên tuổi đã đắt. Một bộ sưu tập nhỏ có chủ đích nói nhiều về người chơi hơn một bức tường treo kín tranh mua theo cảm hứng.
Nhiều người nghĩ sưu tầm là chuyện của người giàu và tranh đắt. Thực tế, phần lớn những người chơi tranh lâu năm bắt đầu bằng vài bức ký hoạ, vài tờ tranh khắc, mua dần qua nhiều năm. Cái họ có không phải là tiền, mà là thói quen đi xem, ghi chép và kiên nhẫn chờ bức hợp ý.
Sưu tầm khác mua tranh trang trí ở chỗ nào?
Mua tranh trang trí là tìm một bức hợp với căn phòng: đúng kích thước, đúng tông màu, đúng khoảng tường trống. Khi chuyển nhà hay đổi nội thất, bức đó có thể đổi theo. Sưu tầm thì ngược lại: mình chọn tranh vì chính bức tranh, vì người vẽ, vì nó nối với những bức khác mình đã có, rồi mới tìm chỗ cho nó trong nhà, kể cả khi phải cất bớt vào kho.
Khác biệt thứ hai là thời gian. Người mua trang trí thường mua một lần cho xong. Người sưu tầm mua rải rác trong nhiều năm, và quá trình đó tạo thành một câu chuyện: mình thích gì năm hai mươi lăm tuổi, đổi gu ra sao năm bốn mươi, hoạ sĩ mình mua từ lúc còn sinh viên giờ vẽ khác thế nào.
Khác biệt thứ ba là hồ sơ. Người sưu tầm giữ lại thông tin về từng bức: ai vẽ, vẽ năm nào, mua ở đâu, giá bao nhiêu, chất liệu gì, đã treo ở đâu, đã sửa gì. Nghe có vẻ phiền, nhưng chính hồ sơ này làm bộ sưu tập có giá trị lâu dài cả về kỷ niệm lẫn khi cần chứng minh nguồn gốc.
Nói vậy không có nghĩa sưu tầm cao hơn trang trí. Chỉ là hai việc khác nhau, cần cách nghĩ khác nhau. Nhiều người làm cả hai: vài bức trang trí cho phòng khách, và một bộ sưu tập nhỏ treo ở phòng làm việc.
Những hướng sưu tầm hợp với ngân sách vừa phải
Theo chất liệu. Chỉ sưu tầm tranh khắc gỗ, hoặc chỉ màu nước, hoặc chỉ tranh lụa khổ nhỏ. Hẹp, dễ học, mắt nhanh tinh.
Theo đề tài. Phố cổ, đồng quê, chân dung, tĩnh vật, chim hoa. Một đề tài nhìn qua nhiều tay vẽ là cách học rất hay.
Theo vùng. Hoạ sĩ ở một thành phố, một vùng, hoặc tranh vẽ về quê mình. Bộ sưu tập kiểu này mang theo cả ký ức.
Theo thế hệ. Hoạ sĩ trẻ cùng thế hệ với mình, theo họ lớn lên qua từng giai đoạn.
Ký hoạ và bản nháp. Ký hoạ, phác thảo của hoạ sĩ thường mềm giá hơn nhiều so với tranh hoàn chỉnh, mà lại cho thấy tay nghề và cách nghĩ của người vẽ rất rõ.
Tranh in đồ hoạ bản giới hạn. Khắc gỗ, in lưới, in đá có đánh số và chữ ký là lối vào phổ biến của người sưu tầm ít tiền ở nhiều nơi.
Tranh dân gian in mới từ làng nghề. Tranh Đông Hồ, Kim Hoàng làm lại bằng kỹ thuật truyền thống, hợp người thích văn hoá, chi phí dễ chịu.
Khổ nhỏ. Chỉ mua tranh khổ nhỏ. Vừa ví, vừa dễ cất, dễ treo theo cụm, và hoạ sĩ nào cũng có tranh khổ nhỏ.
Đừng chọn quá nhiều hướng một lúc. Hai hướng là đủ cho vài năm đầu. Nhiều hơn, bộ sưu tập sẽ thành tạp.
Đi xem trước, mua sau: luyện mắt mất bao lâu?
Lời khuyên phổ biến nhất của người chơi lâu năm là xem một trăm bức rồi mới mua một bức. Con số không cần chính xác, ý là con mắt cần được so sánh nhiều mới biết đâu là hay. Bức tranh đầu tiên làm mình rung động ở một triển lãm có thể trở nên bình thường khi mình đã xem thêm mười triển lãm khác.
Đi xem ở đâu? Triển lãm ở bảo tàng mỹ thuật, nhà triển lãm của hội mỹ thuật, triển lãm tốt nghiệp của các trường mỹ thuật, phòng tranh tư nhân, các không gian nghệ thuật nhỏ và quán cà phê có trưng bày. Mỗi nơi cho mình thấy một lát cắt khác. Bảo tàng giúp hiểu nền tảng; phòng tranh và không gian nhỏ cho thấy cái đang diễn ra.
Xem thế nào cho có ích? Mang theo một cuốn sổ hoặc dùng ghi chú trên điện thoại, mỗi lần xem ghi lại hai ba bức mình thích và vì sao. Sau vài tháng, đọc lại sẽ thấy gu của mình lộ ra: mình hay dừng ở tranh tông tối, hay thích nét bút nhanh, hay bị hút vào đề tài phố. Đó chính là gợi ý cho hướng sưu tầm.
Hỏi chuyện cũng là một phần của đi xem. Hỏi người trông phòng tranh về chất liệu, hỏi hoạ sĩ nếu có mặt về cách vẽ. Đa số người làm nghệ thuật vui khi gặp người hỏi thật lòng. Đừng ngại mình không biết thuật ngữ; hỏi bằng ngôn ngữ của mình là đủ.
Một cách chia ngân sách cho năm đầu
Ví dụ dưới đây không nêu số tiền, chỉ chia tỉ lệ để mình áp vào mức chi của riêng mình:
| Hạng mục | Tỉ lệ gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tranh mua trong năm | Phần lớn | Ít bức, có chọn lọc; một hai bức "ưng thật" hơn năm bức "cũng được" |
| Khung, kính, paspartu | Một phần đáng kể | Hay bị quên; khung tốt cho tranh giấy có thể tốn gần bằng tranh nhỏ |
| Sách, tài liệu, vé triển lãm | Phần nhỏ | Đầu tư vào con mắt |
| Quỹ dự phòng | Phần nhỏ | Để lỡ gặp bức thật sự muốn mà vượt kế hoạch thì không phải vay mượn |
| Bảo quản | Phần nhỏ | Máy hút ẩm, ẩm kế, giấy bọc, giá cất |
Mức chi bao nhiêu là chuyện riêng của mỗi người. Nguyên tắc chung: chỉ dùng tiền mà mất đi cũng không ảnh hưởng tới cuộc sống, vì tranh không phải thứ bán lại nhanh được.
Những lỗi người mới sưu tầm hay mắc
Mua vì được bảo "sẽ lên giá". Không ai biết chắc một bức tranh sẽ lên giá. Mua vì mình thích nhìn nó mỗi ngày thì dù giá thế nào cũng không tiếc.
Mua vội trong không khí khai mạc. Nhạc, rượu, đám đông, chấm đỏ "đã bán" dán dày làm mình sợ lỡ. Xin ảnh, về nhà nghĩ một hai ngày.
Mua nhiều bức rẻ cho đủ tường. Năm bức "cũng được" chiếm chỗ và tiền của một bức thật sự ưng.
Bỏ qua giấy tờ. Không xin hoá đơn, không xin xác nhận của hoạ sĩ hay phòng tranh, không chụp mặt sau. Vài năm sau mới tiếc.
Coi khung là chuyện phụ. Tranh giấy đẹp mà đóng khung ẩu sẽ hỏng nhanh.
Chạy theo tên tuổi. Tranh của tên tuổi lớn ở mức ngân sách vừa phải thường là bức kém tiêu biểu hoặc có rủi ro về nguồn gốc.
Đổi hướng liên tục. Năm nay sơn mài, năm sau trừu tượng, năm sau nữa ảnh. Bộ sưu tập không thành hình.
Không để lại chỗ cho sai. Ai cũng có vài bức mua xong thấy không còn thích. Đó là học phí bình thường, đừng vì vậy mà bỏ cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Sưu tầm tranh cần bao nhiêu tiền để bắt đầu?
Không có mức tối thiểu. Ký hoạ, tranh in đồ hoạ bản giới hạn, tranh khổ nhỏ của hoạ sĩ trẻ thường có mức giá dễ tiếp cận hơn nhiều so với tranh lớn. Quan trọng là đặt một mức chi hằng năm mình thoải mái và giữ đúng.
Nên mua tranh đầu tiên ở đâu?
Nơi mình có thể gặp trực tiếp tranh và hỏi được nguồn gốc: triển lãm, phòng tranh, xưởng hoạ sĩ. Mua online lần đầu dễ lệch về màu, kích thước và chất liệu so với tưởng tượng.
Có cần học mỹ thuật mới sưu tầm được không?
Không cần. Con mắt luyện được bằng cách đi xem nhiều, đọc sách, hỏi chuyện hoạ sĩ và người chơi tranh. Kiến thức về chất liệu và bảo quản thì tự học dần là đủ.
Sưu tầm tranh in có bị coi là kém không?
Tranh in đồ hoạ thủ công như khắc gỗ, in lưới, in đá có đánh số và chữ ký là tác phẩm gốc theo cách của nó. Cần phân biệt với bản in lại một bức tranh vẽ, thứ thường chỉ là đồ trang trí.
Làm sao biết gu của mình là gì?
Ghi lại những bức mình dừng lâu ở mỗi lần xem triển lãm, kèm lý do. Sau vài tháng, đọc lại sẽ thấy những điểm chung về màu, đề tài, cách vẽ.
Có nên rủ bạn cùng đi sưu tầm?
Có, đi xem cùng người có gu khác giúp mình thấy những điều tự mình bỏ qua. Nhưng quyết định mua nên là của riêng mình, vì mình là người nhìn bức tranh mỗi ngày.
