Một cách đọc hiểu tranh có trình tự, được dùng khá phổ biến trong giáo dục mỹ thuật, gồm bốn bước: mô tả những gì thấy, phân tích bức tranh được dựng lên thế nào, diễn giải nó có thể muốn nói gì, rồi cuối cùng mới đánh giá. Giá trị của nó nằm ở thứ tự: tách cái mình thấy khỏi cái mình đoán, và tách cả hai khỏi cái mình thích.
Phần lớn người xem làm ngược: nhìn một giây là phán “đẹp” hoặc “không hiểu”, rồi dừng. Phán xét đến trước nên mọi quan sát sau đó chỉ để bảo vệ phán xét. Đảo lại thứ tự, mình sẽ thấy nhiều hơn hẳn, và nhiều khi đổi ý.
Bài này đi qua từng bước, kèm bảng câu hỏi để mang theo, một ví dụ áp dụng, những sai lầm thường gặp và lúc nào cần thêm kiến thức từ người có chuyên môn.
Vì sao cần một trình tự khi xem tranh?
Xem tranh bằng cảm tính không sai. Cảm giác đầu tiên là thật và đáng giữ. Vấn đề là cảm tính thường dừng lại quá sớm. Một bức tranh thoạt nhìn không ấn tượng có thể chứa rất nhiều điều, và một bức thoạt nhìn rực rỡ có thể nhạt sau vài phút. Không có trình tự, mình chỉ còn lại ấn tượng đầu.
Một trình tự đơn giản buộc mình chậm lại. Nó giống việc đọc một bài thơ hai lần: lần đầu nghe nhạc điệu, lần hai mới để ý từng chữ. Không ai phải làm vậy với mọi bức tranh, nhưng làm vài lần với những bức mình thật sự quan tâm sẽ thay đổi cách mình nhìn mọi bức khác.
Bốn bước dưới đây không phải công thức chấm điểm. Chúng là một chuỗi câu hỏi. Khi đã quen, các bước sẽ chạy rất nhanh trong đầu, có khi chỉ trong một hai phút, và không cần nghĩ tới tên bước nữa.
Trình tự này dùng được cho mọi loại tranh: phong cảnh, chân dung, tranh dân gian, sơn mài, trừu tượng. Chỉ có trọng tâm từng bước thay đổi. Với tranh trừu tượng, bước mô tả và phân tích gần như là toàn bộ việc đọc.
Bảng bốn bước: làm gì, hỏi gì, tránh gì
Có thể chụp bảng này lại để mang theo khi đi xem:
| Bước | Việc cần làm | Câu hỏi gợi ý | Sai lầm hay gặp |
|---|---|---|---|
| 1. Mô tả | Kể ra những gì thật sự thấy trên mặt tranh | Có những gì? Ở đâu? Màu gì? Khổ to hay nhỏ? Chất liệu gì? | Chen ý kiến vào lúc mô tả: “một cô gái buồn” thay vì “một cô gái cúi đầu” |
| 2. Phân tích | Xem các yếu tố được sắp đặt thế nào | Mắt đi đường nào? Sáng đến từ đâu? Màu nào nổi? Nét vẽ ra sao? | Liệt kê thuật ngữ mà không nối với cái mình thấy |
| 3. Diễn giải | Đặt giả thuyết về ý nghĩa, dựa trên bước 1 và 2 | Bức tranh gợi cảm giác gì? Vì sao? Có thể muốn nói gì? | Đoán ý tưởng không có chỗ dựa trên mặt tranh |
| 4. Đánh giá | Nói bức tranh có đạt được điều nó định làm không, và mình nghĩ gì | Bức tranh thuyết phục ở đâu, yếu ở đâu? Mình có thích không, vì sao? | Lẫn “mình không thích” với “tranh dở” |
Thứ tự là phần quan trọng nhất. Nhảy thẳng xuống bước 4 là thói quen tự nhiên, nên cần cố ý kìm lại ở những lần đầu.
Bước 1 — Mô tả: chỉ nói cái thấy
Mô tả là bước nghe dễ mà làm khó. Yêu cầu là chỉ kể những gì có trên mặt tranh, như đang tả cho một người qua điện thoại không nhìn thấy bức tranh. Một con đường đất chạy chéo từ góc dưới bên trái lên. Hai mái nhà ngói. Một người đội nón đi lưng quay về phía mình. Trời chiếm hai phần ba phía trên, màu vàng nhạt pha xám.
Cái khó là ý kiến chen vào rất nhanh. “Một con đường quê yên bình” đã là diễn giải. “Người phụ nữ buồn bã” cũng là diễn giải, vì mặt tranh chỉ cho thấy dáng cúi đầu. Kìm những chữ như yên bình, buồn bã, đẹp lại một lúc sẽ thấy mình phải nhìn kỹ hơn để có cái mà tả.
Mô tả cũng gồm những thứ không phải hình: khổ tranh dọc hay ngang, to nhỏ so với người, chất liệu mình đoán là gì, bề mặt bóng hay mờ, có khung không. Những chi tiết này thường bị bỏ qua nhưng ảnh hưởng nhiều tới cảm nhận.
Một mẹo hữu ích: tự đặt mục tiêu tìm đủ mười thứ trên mặt tranh. Năm thứ đầu dễ, năm thứ sau buộc mình nhìn vào góc, vào nền, vào những chi tiết nhỏ mà lần đầu không để ý. Thường trong năm thứ sau có điều làm thay đổi cách hiểu cả bức.
Bước 2 — Phân tích: bức tranh được dựng lên thế nào
Bố cục. Các mảng lớn sắp đặt ra sao, điểm nhấn nằm ở đâu, mắt bị dẫn theo đường nào. Lùi xa và nheo mắt là cách nhanh nhất để thấy.
Màu. Gam chủ đạo nóng hay lạnh, chỗ tương phản mạnh nhất, màu xám được pha khéo hay đục. Chi tiết có trong bài đọc màu trong tranh: gam chủ đạo, nóng lạnh và tương phản.
Ánh sáng. Nguồn sáng ở đâu, vùng sáng nhất và tối nhất, bóng đổ ra sao. Với sơn mài thì xem ánh sáng nằm trong chất liệu, như bài tìm nguồn sáng và đọc vùng sáng tối đã bàn.
Nét và bề mặt. Vệt cọ dứt khoát hay dò dẫm, sơn dày hay mỏng, nét bút lông trên lụa có đi một hơi không.
Không gian và chiều sâu. Bức tranh có chiều sâu xa gần hay phẳng như một mặt phẳng trang trí. Nếu phẳng, đó là chủ ý hay do thiếu phối cảnh.
Tỷ lệ. Người, vật to nhỏ so với nhau thế nào. Trong tranh dân gian và tranh hiện đại, tỷ lệ thường được bẻ để nhấn mạnh nhân vật chính.
Nhịp và lặp lại. Có hình nào, màu nào lặp lại tạo nhịp không. Chỗ nào nhịp bị phá.
Quan hệ giữa các phần. Phân tích là thấy các yếu tố phối hợp với nhau, liệt kê riêng từng thứ thì chưa đủ: điểm nhấn của bố cục có trùng với chỗ sáng nhất và màu nổi nhất không.
Bước 3 — Diễn giải: bức tranh có thể muốn nói gì
Diễn giải là lúc được phép đoán, nhưng đoán có chỗ dựa. Mỗi ý diễn giải nên chỉ ra được ít nhất một điều đã thấy ở bước 1 và 2. “Bức tranh gợi sự cô đơn” cần đi kèm “vì người đội nón rất nhỏ giữa khoảng trời rộng, quay lưng, và gam màu xám nhạt chiếm gần hết”. Diễn giải không có chỗ dựa thì chỉ là cảm tưởng.
Một bức tranh có thể có nhiều cách diễn giải, và không phải cách nào cũng trùng ý hoạ sĩ. Điều đó không sao. Diễn giải tốt là diễn giải có lý, giải thích được nhiều chi tiết trên tranh nhất, chứ không nhất thiết là đoán trúng ý tác giả.
Tên tranh, lời giới thiệu, bối cảnh sáng tác có thể dùng ở bước này, sau khi đã có diễn giải riêng. Nếu chúng xác nhận điều mình thấy thì tốt. Nếu chúng mở ra một hướng khác, hãy quay lại mặt tranh xem hướng đó có chỗ dựa không.
Với tranh dân gian và tranh mang biểu tượng truyền thống, như cá chép, hoa sen, gà trống, diễn giải cần thêm hiểu biết về ý nghĩa văn hoá của các biểu tượng. Đây là chỗ đọc thêm hoặc hỏi người hiểu biết sẽ giúp nhiều. Với tranh trừu tượng, diễn giải thường dừng ở mức cảm giác và quan hệ giữa các yếu tố, như đã bàn trong bài xem tranh trừu tượng không bối rối.
Bước 4 — Đánh giá: thích và hay là hai câu khác nhau
Đánh giá có hai câu hỏi tách rời. Câu thứ nhất: bức tranh có làm được điều nó có vẻ muốn làm không. Một bức muốn gợi sự tĩnh lặng mà bố cục lại rối, màu lại gắt thì chưa đạt. Một bức muốn gây căng thẳng mà mọi thứ êm ả thì cũng chưa đạt. Câu hỏi này đánh giá bức tranh theo chính mục tiêu của nó.
Câu thứ hai: mình có thích không. Câu này hoàn toàn thuộc về mình. Có thể thấy một bức tranh rất chắc tay mà không thích, vì đề tài không chạm tới mình. Có thể thích một bức còn nhiều vụng về, vì nó gợi một kỷ niệm. Cả hai đều chính đáng, miễn là đừng trộn lẫn.
Lẫn hai câu này sinh ra những tranh cãi vô ích: người này bảo bức tranh dở vì mình không thích, người kia bảo phải thích vì nó nổi tiếng. Tách ra thì cuộc nói chuyện dễ hơn nhiều: đồng ý rằng bố cục chắc, ánh sáng đẹp, nhưng mình không thích gam màu này. Thế là đủ.
Khi mua tranh để treo nhà, câu thứ hai quan trọng hơn câu thứ nhất. Bức tranh sẽ ở cùng mình mỗi ngày, và một bức mình thương nhìn thì đáng giá hơn một bức được khen nhưng mình thấy xa lạ.
Thử áp dụng: một bức tranh lụa phong cảnh
Lấy ví dụ một bức tranh lụa khổ dọc, giả định, tả cảnh núi và sông. Áp dụng bốn bước theo cách người mới có thể làm:
- Mô tả. Khổ dọc, cao gấp đôi rộng. Nửa trên là núi nhạt dần, mờ vào nền lụa. Nửa dưới có một con sông uốn, một chiếc thuyền nhỏ, một người ngồi. Màu chủ yếu là lam nhạt, nâu, xám, nhiều phần để trơn nền lụa.
- Phân tích bố cục. Mắt bắt đầu từ chiếc thuyền ở dưới vì đó là chỗ có nét đậm nhất, rồi theo dòng sông đi lên, tan vào núi. Khoảng trống giữa sông và núi chiếm nhiều diện tích.
- Phân tích màu và nét. Gam lạnh, nhạt, không có điểm nóng nào ngoài một chút nâu ở thuyền. Nét bút lông viền núi mảnh, đều; màu núi được vẽ nhiều lớp mỏng nên mịn như sương.
- Diễn giải. Người nhỏ, thuyền nhỏ giữa núi sông rộng, khoảng trống lớn và màu lạnh nhạt gợi sự tĩnh và xa. Có thể bức tranh nói về sự nhỏ bé, thong thả của con người trước thiên nhiên.
- Đối chiếu. Đọc tên tranh và nhãn. Giả sử tên tranh nhắc tới buổi sớm, thì gam lạnh và sương mờ khớp với diễn giải, và mình hiểu thêm vì sao không có màu nóng.
- Đánh giá. Khoảng trống làm việc tốt, nét chắc, màu mịn, bức tranh đạt được sự tĩnh nó hướng tới. Còn thích hay không: có người thấy dễ chịu, có người thấy nhạt vì thiếu điểm nhấn mạnh. Cả hai đều có lý.
Cả quá trình, khi đã quen, chỉ mất vài phút. Người mới có thể ghi ra giấy ở những lần đầu để thấy rõ từng bước.
Ví dụ tình huống: hai người, một bức tranh phố
Hai người cùng đứng trước một bức sơn dầu vẽ một góc phố cũ, mái ngói, tường vàng loang, vài chiếc xe đạp. Người thứ nhất nói ngay: “Đẹp, nhưng tranh phố kiểu này ở đâu cũng có.” Người thứ hai không nói gì, đứng thêm một lúc.
Người thứ hai thử mô tả: bức tường vàng chiếm gần nửa tranh, có những mảng loang xám xanh; không có người, chỉ có xe đạp dựng; bóng đổ ngắn, có vẻ giữa trưa. Phân tích: điểm nhấn không phải mái nhà mà là một ô cửa sổ tối ở giữa bức tường; vệt cọ ở bức tường đi nhiều hướng, dày, như mô phỏng lớp vôi cũ.
Diễn giải: một góc phố giữa trưa vắng người, bức tường cũ được vẽ kỹ hơn mọi thứ khác, có lẽ hoạ sĩ quan tâm tới thời gian đọng trên bề mặt tường hơn là cảnh phố. Đánh giá: so với nhiều tranh phố vẽ nhanh bán ở khu du lịch, bức này có chủ đích rõ hơn ở cách xử lý bức tường.
Người thứ nhất không sai: tranh phố là đề tài phổ biến. Nhưng phán xét đến trước làm anh không thấy điều làm bức tranh này khác những bức kia. Bốn bước không biến ai thành chuyên gia, chúng chỉ cho bức tranh cơ hội được nhìn đủ lâu.
Khi nào cần biết thêm về bối cảnh?
Khi bức tranh dùng biểu tượng truyền thống. Tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, tranh thờ dùng nhiều biểu tượng mang ý nghĩa văn hoá. Không biết thì vẫn xem được, biết thì đọc được thêm một lớp.
Khi tranh thuộc một giai đoạn lịch sử cụ thể. Tranh vẽ trong thời chiến, tranh cổ động, tranh của các thế hệ hoạ sĩ đầu tiên có bối cảnh mà người xem hôm nay không tự biết.
Khi chất liệu có truyền thống riêng. Sơn mài, lụa, giấy dó có quy trình làm và những chuẩn mực mà biết rồi mới thấy hết cái khó của bức tranh.
Khi tranh là một phần của loạt. Một bức trong loạt có thể khó hiểu khi đứng riêng, rõ ra khi xem cả loạt.
Khi tên tranh hay nhãn nhắc tới sự kiện, địa danh. Biết sự kiện hay nơi chốn được nhắc tới giúp diễn giải có chỗ dựa hơn.
Khi mình thấy mâu thuẫn. Nếu bước phân tích và lời giới thiệu chỉ về hai hướng khác nhau, đó là lúc nên tìm thêm thông tin, hoặc tin vào mắt mình.
Không cần khi chỉ muốn thưởng thức. Bối cảnh làm phong phú thêm, nhưng không phải điều kiện để được thích một bức tranh.
Những sai lầm hay gặp khi đọc tranh theo trình tự
Biến bốn bước thành bài kiểm tra. Mục đích là thấy nhiều hơn, không phải trả lời đủ ô. Nếu thấy mệt, dừng lại và chỉ nhìn.
Mô tả quá vội. Kể ba thứ rồi nhảy sang phân tích. Phần lớn phát hiện nằm ở những thứ mình chỉ thấy khi cố tìm thêm.
Dùng thuật ngữ thay cho quan sát. Nói “bố cục tam giác” mà không chỉ ra được tam giác ở đâu thì chưa phân tích gì.
Diễn giải bằng chuyện bên ngoài bức tranh. Kể đời tư hoạ sĩ, giá bán, giải thưởng thay vì nói về cái có trên mặt tranh.
Tin rằng chỉ có một cách hiểu đúng. Nhiều diễn giải có thể cùng đứng được, miễn có chỗ dựa.
Lẫn đánh giá với sở thích. Không thích không có nghĩa là dở; được khen không có nghĩa là phải thích.
Áp trình tự cứng nhắc cho mọi bức. Có bức chỉ cần đứng nhìn và cảm. Trình tự là công cụ, dùng khi cần.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Với việc thưởng thức và đọc hiểu, phương pháp này cùng đôi mắt của mình là đủ để bắt đầu. Có ba trường hợp nên tìm tới người trong nghề. Thứ nhất là khi muốn hiểu sâu một dòng tranh hay một giai đoạn: giảng viên mỹ thuật, người hướng dẫn ở bảo tàng, những buổi nói chuyện chuyên đề, sách về lịch sử mỹ thuật Việt Nam sẽ cho nền kiến thức đáng tin hơn những bài viết rời rạc trên mạng.
Thứ hai là khi việc đọc tranh gắn với quyết định mua một bức có giá trị lớn. Lúc đó, ngoài đọc hiểu còn cần đánh giá nguồn gốc, tình trạng, giấy tờ, việc mà chỉ phòng tranh uy tín, chuyên gia thẩm định độc lập, và khi cần là luật sư, mới làm được. Hiểu tranh không đồng nghĩa với biết định giá tranh.
Thứ ba là khi dạy lại cho người khác, như hướng dẫn học sinh hay dẫn nhóm đi xem. Hỏi người có kinh nghiệm giảng dạy mỹ thuật sẽ giúp tránh truyền đạt những điều mình chỉ hiểu một nửa.
Ngoài những trường hợp đó, đừng chờ có thầy mới bắt đầu. Đứng trước một bức tranh, kể ra mười thứ mình thấy, là đã bắt đầu rồi.
Câu hỏi thường gặp
Phương pháp bốn bước có dùng được cho tranh trừu tượng không?
Dùng được, chỉ là trọng tâm dồn vào mô tả và phân tích: mảng, màu, nhịp, bề mặt. Bước diễn giải với tranh trừu tượng thường dừng ở cảm giác và quan hệ giữa các yếu tố, không cần tìm ra một câu chuyện.
Mỗi bức tranh nên dành bao lâu để đọc theo bốn bước?
Lúc mới tập, có thể mất mười tới mười lăm phút cho một bức, nên chỉ làm với một hai bức mỗi lần đi xem. Khi đã quen, các bước chạy rất nhanh trong đầu, chỉ vài phút.
Có cần biết tiểu sử hoạ sĩ để hiểu tranh không?
Không bắt buộc. Bức tranh nên được đọc trước bằng những gì có trên mặt tranh. Tiểu sử và bối cảnh giúp đối chiếu, làm sâu thêm, nhưng không thay được việc nhìn.
Đọc hiểu tranh có giúp chọn tranh treo nhà tốt hơn không?
Có. Người quen đọc tranh nhận ra nhanh hơn bức nào có bố cục chắc, màu được pha khéo, và bức nào sẽ còn hay sau nhiều tháng. Nhưng quyết định cuối cùng vẫn nên là bức mình thật sự muốn nhìn mỗi ngày.
Diễn giải của mình khác lời hoạ sĩ thì sao?
Không sao. Hoạ sĩ có ý định của họ, người xem có cách hiểu của mình, và một bức tranh hay thường mở ra nhiều cách hiểu. Chỉ cần diễn giải có chỗ dựa trên mặt tranh.
Có thể dùng phương pháp này để dạy trẻ xem tranh?
Có, với cách nói đơn giản: con thấy gì, con nghĩ hoạ sĩ làm thế nào, con thấy bức tranh vui hay buồn, vì sao, con có thích không. Trẻ thường làm bước mô tả rất tốt vì để ý nhiều chi tiết người lớn bỏ qua.
