Xem tranh trừu tượng không bối rối bắt đầu từ việc bỏ câu hỏi “vẽ cái gì” và thay bằng “mình cảm thấy gì, và cái gì trên mặt tranh gây ra cảm giác đó”. Tranh trừu tượng không giấu một đồ vật bí mật chờ người xem đoán ra. Nó nói bằng mảng, đường, màu, nhịp và bề mặt.
Nhiều người đứng trước một bức trừu tượng khổ lớn thấy hơi ngượng, như đang bị kiểm tra mà không biết đáp án. Cảm giác đó rất phổ biến, kể cả với người đi xem tranh lâu năm. Khác biệt là họ biết cho mình thời gian và biết tìm vài thứ cụ thể để nhìn.
Bài này gợi ý cách tiếp cận một bức trừu tượng, những thứ có thể đọc được trên mặt tranh, lúc nào nên đọc tên tranh và cách trả lời câu quen thuộc: “con nít cũng vẽ được”.
Vì sao câu hỏi “vẽ cái gì” làm mình kẹt?
Ở tranh phong cảnh hay chân dung, nhận ra đồ vật là bước đầu tiên và cũng là phần thưởng đầu tiên: à, đây là con đò, đây là cô gái. Với tranh trừu tượng, phần thưởng ấy không có, và não mình cứ đi tìm. Tìm không thấy thì sinh ra khó chịu, rồi đổ cho bức tranh là vô nghĩa.
Thử nghĩ về âm nhạc không lời. Không ai hỏi một bản nhạc không lời “nói về cái gì” rồi bỏ đi vì không có câu trả lời. Người ta nghe nhịp, nghe giai điệu nhanh chậm, nghe chỗ lên cao, chỗ lặng. Rất nhiều tranh trừu tượng mời người xem nhìn theo cách gần với nghe nhạc như vậy.
Cũng có những bức trừu tượng xuất phát từ một cảnh thật, một cảm xúc thật, rồi được giản lược tới mức không còn nhận ra. Một bức toàn mảng xanh lục và vệt vàng có thể bắt đầu từ cánh đồng lúa lúc nắng chiều. Biết điều đó thì thú vị, nhưng không biết cũng không sao, bức tranh vẫn phải tự đứng được bằng những gì nó có trên mặt toan.
Đổi câu hỏi giúp mình bớt sợ sai. “Mình thấy bức này căng hay êm, nặng hay nhẹ, nhanh hay chậm” là câu ai cũng trả lời được, và không có câu trả lời sai. Từ đó mới hỏi tiếp: cái gì trên tranh làm mình thấy vậy.
Những thứ cụ thể có thể nhìn trên một bức trừu tượng
Mảng lớn và mảng nhỏ. Bức tranh chia không gian thế nào, mảng nào chiếm chỗ, mảng nào nhỏ mà nặng. Một mảng đen nhỏ có thể cân cả một vùng sáng rộng.
Đường nét. Đường thẳng, gãy, cong, đứt quãng, nhanh hay chậm. Đường kéo một hơi dài khác hẳn những nét ngắn chấm phá liên tục.
Nhịp lặp và chỗ phá nhịp. Các hình, các vệt lặp lại theo nhịp, rồi bỗng có một chỗ khác hẳn. Chỗ phá nhịp thường là chỗ đáng nhìn lâu.
Màu và quan hệ giữa các màu. Không cần biết màu tượng trưng cho gì, chỉ cần để ý hai màu đặt cạnh nhau làm nhau rung lên hay dịu xuống.
Bề mặt. Sơn đắp dày, cào, nhỏ giọt, chảy loang, để lộ toan trơn. Dấu vết của động tác vẽ là một phần nội dung, đôi khi là phần chính.
Chiều sâu. Có bức phẳng hoàn toàn như một bức tường, có bức như có lớp trước lớp sau, mảng này nổi lên trên mảng kia.
Kích thước so với cơ thể mình. Tranh trừu tượng khổ lớn thường được vẽ để người xem đứng gần và bị bao lấy. Đứng sát, để tranh lấp đầy tầm mắt sẽ có cảm giác khác hẳn đứng xa nhìn như một tấm ảnh.
Khoảng trống và mép tranh. Màu có chạy ra hết mép không, hay dừng lại cách mép. Mép tranh được xử lý ra sao cho biết hoạ sĩ xem bức tranh là một cửa sổ hay là một vật.
Cảm giác về thời gian. Bức tranh có vẻ được làm nhanh trong một cơn hứng, hay được xếp lớp chậm rãi qua thời gian dài. Cả hai đều để lại dấu vết trên bề mặt.
Năm phút trước một bức trừu tượng
Một trình tự đơn giản, dùng được cho hầu hết tranh trừu tượng:
- Đứng yên một phút, không đọc gì. Không xem tên tranh, không xem điện thoại. Chỉ nhìn, để mắt tự đi.
- Gọi tên cảm giác đầu tiên bằng một từ. Ồn, lặng, căng, mềm, nóng, lạnh, buồn, vui. Không cần đúng, chỉ cần thật.
- Tìm ba thứ trên tranh gây ra cảm giác đó. Ví dụ: màu đỏ chiếm gần hết, các vệt đen xiên chéo, bề mặt cào xước. Bước này biến cảm giác mơ hồ thành quan sát cụ thể.
- Đổi khoảng cách. Đi lại gần nhìn bề mặt, rồi lùi xa nhìn tổng thể. Nhiều bức trừu tượng thay đổi rất nhiều theo khoảng cách.
- Bây giờ mới đọc tên tranh. So tên tranh với những gì mình đã thấy. Có khi tên tranh mở ra một lớp nghĩa mới, có khi nó chẳng thêm gì, và cả hai đều bình thường.
Nếu sau năm phút vẫn không cảm thấy gì, cứ đi tiếp. Không phải bức tranh nào cũng hợp với mình, và không có nghĩa vụ phải thích.
“Con nít cũng vẽ được”: trả lời thế nào cho đúng
Câu này gần như ai đi xem tranh trừu tượng cũng từng nghe, có khi từ chính mình. Nó có phần đúng: về kỹ thuật cầm cọ, nhiều bức trừu tượng không đòi hỏi tay vẽ hình chính xác như tranh tả thực.
Nhưng phần khó của tranh trừu tượng nằm ở chỗ khác: quyết định đặt cái gì ở đâu, dừng lại lúc nào, bỏ đi cái gì. Một đứa trẻ có thể vô tình vẽ ra một mảng đẹp, nhưng khó vẽ lại lần thứ hai, và càng khó vẽ ra cả một loạt tranh có cùng một tiếng nói. Hoạ sĩ thì thường đã thử rất nhiều lần, bỏ rất nhiều bức, mới giữ lại những bức đứng được.
Một cách kiểm đơn giản: xem cả một loạt tranh của cùng một người. Nếu các bức có sự nhất quán, có phát triển từ bức này sang bức kia, có những quyết định lặp lại mà vẫn mới, đó là dấu hiệu của một người làm nghề có hướng đi. Nếu mỗi bức một kiểu, lặp lại những công thức quen trên mạng, thì sự ngờ vực của mình có cơ sở.
Cũng nên công bằng: không phải tranh trừu tượng nào cũng hay, cũng như không phải tranh phong cảnh nào cũng hay. Có rất nhiều tranh trừu tượng làm nhanh để trang trí, bán theo mét vuông tường. Biết phân biệt mới là đích của việc học xem, chứ không phải cố thích mọi thứ.
Những sai lầm hay gặp khi xem và chọn tranh trừu tượng
Đọc lời giới thiệu trước khi nhìn tranh. Lời giới thiệu dài, nhiều khái niệm có thể làm mình nhìn tranh qua chữ của người khác. Nhìn trước, đọc sau.
Cố tìm hình ẩn trong tranh. Thấy mặt người trong vệt sơn, thấy con chim trong mảng màu là phản xạ tự nhiên, nhưng thường không phải ý hoạ sĩ. Đừng dừng lại ở trò chơi đó.
Đánh giá qua ảnh nhỏ trên điện thoại. Tranh trừu tượng khổ lớn mất gần hết sức mạnh khi thu nhỏ. Bề mặt và kích thước là một nửa nội dung.
Chọn tranh chỉ vì hợp màu sofa. Hợp màu nội thất là một tiêu chí hợp lý, nhưng chỉ dựa vào nó thì vài tháng sau bức tranh thành một mảng màu tường. Nên chọn bức mình còn muốn nhìn lại.
Ngại hỏi hoạ sĩ. Ở triển lãm có hoạ sĩ đứng đó, hỏi bức này bắt đầu từ đâu thường nhận được câu chuyện thú vị. Hoạ sĩ phần lớn thích được hỏi hơn là bị lướt qua.
Nghĩ rằng phải hiểu mới được thích. Có thể thích một bức trừu tượng mà không giải thích được. Hiểu thêm thì thích sâu hơn, nhưng thích trước rồi tìm hiểu sau là con đường bình thường.
Cho rằng giá cao là tranh hay. Giá tranh trừu tượng phụ thuộc nhiều vào tên tuổi, thị trường, kích thước. Giá không phải câu trả lời cho câu hỏi bức tranh có nói gì với mình.
Câu hỏi thường gặp
Tranh trừu tượng có ý nghĩa không hay vẽ bừa?
Có những bức xuất phát từ một cảnh, một cảm xúc hay một ý tưởng về màu và nhịp, được làm qua nhiều quyết định. Cũng có tranh làm nhanh để trang trí. Xem cả loạt tranh của một hoạ sĩ là cách tốt để phân biệt.
Không hiểu tranh trừu tượng có phải do mình kém?
Không. Tranh trừu tượng đòi hỏi một cách nhìn khác với tranh có hình, và cách nhìn đó cần thời gian để quen. Rất nhiều người xem lâu năm cũng có những bức họ không thấy gì.
Tên tranh “Không đề” nghĩa là gì?
Hoạ sĩ chọn không đặt tên để người xem không bị dẫn theo một hướng nghĩa nào. Đó là lời mời nhìn bằng mắt mình. Với tranh trừu tượng, cách này khá phổ biến.
Tranh trừu tượng có hợp treo nhà ở Việt Nam không?
Hợp với nhiều không gian hiện đại, nhất là phòng khách thoáng và văn phòng. Nên chọn khổ hợp tường và để ý ánh sáng, vì bề mặt sơn dày cần ánh sáng xiên mới đẹp. Quan trọng nhất là chọn bức mình thật sự thích nhìn.
Có cách nào luyện xem tranh trừu tượng không?
Đi xem triển lãm đều đặn, mỗi lần chọn vài bức và đứng lâu hơn bình thường. Ghi một hai câu vào sổ về cảm giác và lý do. Sau một thời gian, mắt sẽ tự nhận ra mình thích kiểu mảng, kiểu nhịp nào.
