Tranh in đồ hoạ (khắc gỗ, in lưới, in đá, khắc kim loại) là tác phẩm gốc: hoạ sĩ làm bản khắc, bản in, rồi in tay thành một số bản có hạn. Mỗi bản thường được ký bút chì ở lề dưới, kèm số dạng 7/30, nghĩa là bản thứ 7 trong loạt 30 bản; ký hiệu A.P. chỉ bản dành riêng cho tác giả. Điều cần phân biệt rõ nhất là tranh in đồ hoạ với bản in lại một bức tranh vẽ, thứ cũng có thể có số và chữ ký nhưng là bản sao chụp in máy.
Ở nhiều nước, tranh in đồ hoạ là lối vào quen thuộc của người mới sưu tầm: tác phẩm gốc, có chữ ký, giá dễ tiếp cận hơn tranh vẽ độc bản của cùng người. Ở Việt Nam, khắc gỗ có truyền thống lâu đời, từ tranh dân gian tới đồ hoạ hiện đại, nên đây là một hướng sưu tầm vừa túi tiền vừa giàu câu chuyện.
Vì sao tranh in đồ hoạ vẫn là tác phẩm gốc?
Với tranh vẽ, tác phẩm là bức tranh. Với tranh in đồ hoạ, tác phẩm là cả quá trình: hoạ sĩ khắc hình lên bản gỗ, khắc axit lên bản kim loại, vẽ lên đá, hoặc chế bản lưới; chọn mực, chọn giấy; rồi tự tay hoặc cùng thợ in in từng tờ. Mỗi tờ là một bản gốc của tác phẩm, không phải bản sao của một bức tranh khác.
Vì in tay, các bản trong cùng loạt có khác biệt nhỏ: độ đậm của mực, vết mép, độ lệch của các lớp màu. Người sưu tầm đồ hoạ thích chính những khác biệt đó. Với khắc gỗ màu nhiều bản, mỗi màu là một lần in riêng, và sự chồng màu khó đạt tuyệt đối giống nhau giữa các tờ.
Ngược lại, bản in lại tranh vẽ là chụp ảnh một bức tranh sẵn có rồi in bằng máy, dù máy tốt tới đâu, giấy đẹp tới đâu. Cái được bán là hình ảnh của bức tranh, không phải một tác phẩm làm ra để in. Bản in kiểu này có thể có chữ ký, số, giấy chứng nhận; nó hợp để trang trí và có giá trị của riêng nó, nhưng không nên nhầm với đồ hoạ gốc.
Hiểu sự khác biệt này giúp mình trả đúng giá cho đúng thứ, và tránh chiêu bán bản in máy với lời giới thiệu "tranh in nghệ thuật có ký số" như thể đó là đồ hoạ gốc.
Các kỹ thuật in đồ hoạ thường gặp và cách nhận ra
Nhận ra kỹ thuật bằng mắt cần luyện; bảng sau chỉ là gợi ý ban đầu, dùng kính lúp nhỏ sẽ thấy rõ hơn:
| Kỹ thuật | Cách làm | Dấu hiệu nhìn thấy |
|---|---|---|
| Khắc gỗ | Khắc bỏ phần không in trên bản gỗ, lăn mực lên phần nổi rồi in | Mảng màu phẳng, đôi khi thấy vân gỗ trong mảng mực; nét có độ sắc của dao |
| Khắc kim loại (khắc axit, khắc nét) | Tạo rãnh trên bản kim loại, mực nằm trong rãnh, in bằng máy ép | Nét mảnh, đôi khi hơi nổi; quanh hình có vết hằn mép bản in trên giấy |
| In đá (thạch bản) | Vẽ bằng chất béo lên đá hoặc bản phẳng, in theo nguyên lý dầu nước không hoà | Nét mềm như vẽ chì, sáp; mảng màu mịn, không có hằn |
| In lưới | Đẩy mực qua lưới đã chặn những vùng không in | Mảng màu đặc, phẳng, mép mảng gọn; lớp mực có độ dày nhẹ |
| In độc bản | Vẽ lên bản phẳng rồi in sang giấy, thường chỉ ra một bản | Mỗi bản là duy nhất, có vết cọ, vết lau |
| Bản in máy (in lại) | Chụp, quét tranh rồi in máy phun hay in offset | Nhìn lúp thấy chấm mực đều hoặc hạt in; không có hằn, không có độ dày mực |
Nếu không chắc, hỏi thẳng người bán: tranh được in bằng kỹ thuật gì, ai in, in bao nhiêu bản, bản khắc hiện ở đâu. Người bán đồ hoạ gốc thường trả lời được những câu này rõ ràng.
Đọc số bản, chữ ký và các ký hiệu ở lề tranh
Số dạng phân số. Ví dụ 7/30: bản thứ 7 trong loạt 30 bản. Số trước không nhất thiết là thứ tự in thật, nhiều hoạ sĩ đánh số sau khi in xong cả loạt.
Số bản nhỏ hay lớn không quyết định tất cả. Loạt ít bản thường được quý hơn, nhưng chất lượng tờ in, tình trạng giấy và tác phẩm vẫn quan trọng hơn con số.
A.P. hay E.A. Bản dành cho tác giả, nằm ngoài số loạt chính. Số lượng thường nhỏ so với loạt chính.
H.C. Bản không để bán theo loạt chính, thường dùng để tặng, trưng bày. Gặp trên thị trường thì hỏi rõ nguồn.
Chữ ký bút chì ở lề dưới, góc phải. Cách phổ biến; bút chì khó làm giả hàng loạt hơn chữ ký in. Chữ ký in sẵn trong bản in thì không phải chữ ký trên từng tờ.
Tên tranh, năm in. Thường ghi ở giữa hoặc góc trái lề dưới. Năm in có thể khác năm khắc bản nếu in lại sau.
Dấu ấn nổi, dấu xưởng in. Một số xưởng in hoặc hoạ sĩ dập dấu nổi ở lề giấy. Đây là chi tiết hồ sơ nên ghi lại.
Đừng để paspartu che lề. Khi đóng khung, ô cửa nên chừa lộ chữ ký và số bản; đó là một phần nhận dạng tác phẩm.
Giấy và mực: phần bảo quản riêng của tranh in
Tranh in đồ hoạ là tranh trên giấy, nên mọi nguyên tắc bảo quản tranh giấy đều áp dụng: lồng kính, paspartu không axit, gắn bằng bản lề giấy, tránh ánh sáng mạnh, tránh ẩm. Riêng tranh khắc gỗ in trên giấy dó, giấy mỏng và mềm, cần lót đỡ đầy đủ phía sau và kiểm cá bạc định kỳ.
Mép giấy là phần nhạy cảm và thường bị coi nhẹ. Người sưu tầm đồ hoạ quý một tờ in còn đủ lề, không bị cắt xén. Khi đóng khung, đừng để thợ cắt bớt lề cho vừa khung có sẵn; hãy đặt khung theo tờ giấy. Lề bị cắt là mất đi một phần tác phẩm và đôi khi mất cả chữ ký, số bản.
Tranh in thường được bán dạng tờ, chưa khung. Mang về nhà, giữ tờ in phẳng trong bìa giấy không axit hoặc kẹp giữa hai tấm bìa sạch, để ở chỗ khô, cho tới khi đóng khung. Đừng cuộn tròn tờ in đồ hoạ, nhất là in lưới có mực dày, vì mực có thể nứt.
Khi cầm tờ in, cầm ở hai mép bằng tay khô sạch hoặc găng, đỡ cả tờ bằng một tấm bìa. Nhấc một góc giấy lên là cách nhanh nhất để tạo vết gấp không bao giờ phẳng lại.
Bắt đầu một bộ sưu tập đồ hoạ nhỏ
Một lộ trình gọn cho người mới muốn đi theo hướng này:
- Xem nhiều đồ hoạ gốc. Triển lãm đồ hoạ, khoa đồ hoạ của các trường mỹ thuật, xưởng in. Nhìn gần, so với bản in máy để quen mắt.
- Chọn một kỹ thuật hoặc một đề tài. Ví dụ chỉ khắc gỗ, hoặc đồ hoạ về phố.
- Mua tờ đầu tiên từ nguồn trả lời được câu hỏi. Kỹ thuật gì, ai in, bao nhiêu bản, năm in.
- Ghi đủ thông tin lề tranh vào hồ sơ. Số bản, ký hiệu, chữ ký, dấu xưởng, kích thước tờ giấy và kích thước hình.
- Đóng khung theo chuẩn tranh giấy. Paspartu không axit chừa lề, bản lề giấy, kính có khe hở.
- Theo vài tác giả lâu dài. Đồ hoạ thường ra theo loạt; theo một người qua nhiều loạt giúp bộ sưu tập có mạch.
Câu hỏi thường gặp
Tranh in đồ hoạ có phải tranh thật không?
Có, tranh in đồ hoạ làm bằng kỹ thuật khắc, in thủ công là tác phẩm gốc, mỗi tờ trong loạt là một bản gốc. Khác với bản in lại một bức tranh vẽ, vốn là bản sao hình ảnh bằng máy in.
Số 1/30 có quý hơn số 25/30 không?
Trong nhiều trường hợp không khác biệt đáng kể, vì số thường được đánh sau khi in xong cả loạt. Tình trạng tờ in, chất lượng in và tác phẩm quan trọng hơn thứ tự số.
Làm sao phân biệt khắc gỗ in tay với bản in máy?
Nhìn bằng kính lúp: bản in máy thường lộ chấm mực đều hoặc hạt in, còn khắc gỗ có mảng mực liền, đôi khi thấy vân gỗ, mép nét có độ sắc của dao. Sờ nhẹ mặt sau giấy dó có khi cảm được vết ép.
Bản in giclée có ký số có phải đồ hoạ gốc không?
Thường là không. Giclée là kỹ thuật in phun chất lượng cao, hay dùng để in lại tranh vẽ. Dù có số và chữ ký, đó là bản in phiên bản của một hình ảnh có sẵn, trừ khi hoạ sĩ tạo tác phẩm để in ngay từ đầu bằng công cụ số.
Có nên mua tranh in không có chữ ký?
Có thể, nếu nguồn gốc rõ và mình thích tác phẩm, ví dụ tranh dân gian in từ làng nghề hoặc tờ in thử. Nhưng với đồ hoạ hiện đại, chữ ký và số bản là thông tin nhận dạng quan trọng, thiếu thì hỏi lý do.
Tranh khắc gỗ dễ bảo quản hơn sơn dầu không?
Không dễ hơn, mà khác. Tranh khắc gỗ trên giấy cần kính, paspartu không axit, tránh sáng và ẩm như mọi tranh giấy. Bù lại, tranh khổ nhỏ dễ cất và dễ xoay vòng treo hơn.
