Ở phố tranh và chợ tranh du lịch, phần lớn tranh bày bán là tranh vẽ theo mẫu hàng loạt hoặc tranh in rồi quét thêm lớp sơn cho giống vẽ tay. Mua ở đây không có gì sai, miễn là biết mình đang cầm loại nào và trả đúng giá của một bức tranh trang trí, không trả giá của tác phẩm độc bản.
Người mua bị hớ ở phố tranh hiếm khi vì tranh xấu. Thường là vì nghe một câu chuyện đẹp: hoạ sĩ trường mỹ thuật, bức duy nhất, màu nhập ngoại, rồi trả gấp mấy lần cho thứ cửa hàng bên cạnh cũng có. Bài này đi qua từng quầy như một người quen dẫn đường: nhìn chỗ nào, hỏi câu gì, trả giá ra sao, mang về thế nào cho tranh còn nguyên.
Phố tranh du lịch thường bán những loại tranh nào?
Đi một vòng phố tranh ở phố cổ Hà Nội, Hội An hay khu trung tâm TP.HCM sẽ thấy ba tầng hàng trộn vào nhau, đôi khi trong cùng một cửa hàng. Tầng thứ nhất là tranh in: ảnh chụp một bức tranh được in lên vải canvas bằng máy in phun, căng khung, có khi quét thêm một lớp gel trong hoặc vài nét sơn nổi để bề mặt trông như có vân cọ. Loại này rẻ nhất về chi phí làm ra, và cũng là loại hay bị bán như tranh vẽ tay nhất.
Tầng thứ hai, đông nhất, là tranh vẽ tay theo mẫu. Một xưởng có vài thợ vẽ, mỗi người quen tay vài đề tài: phố cổ mái ngói, thiếu nữ áo dài, sen, thuyền trên sông, chợ nổi, ruộng bậc thang. Một mẫu được vẽ lại hàng chục, hàng trăm lần, mỗi lần khác nhau một chút. Đây là tranh sơn dầu hoặc acrylic thật, vẽ bằng tay thật, nhưng là sản phẩm thủ công trang trí chứ không phải sáng tác.
Tầng thứ ba là tranh của chính hoạ sĩ bày bán, thường ở vài phòng nhỏ xen giữa dãy cửa hàng, hoặc hoạ sĩ ngồi vẽ ngay tại chỗ. Số lượng ít hơn nhiều, đề tài có dấu riêng, người bán nói được bức này vẽ ở đâu, khi nào, vì sao vẽ.
Cả ba tầng đều có chỗ đứng. Một bức vẽ theo mẫu giá phải chăng treo phòng khách vẫn là lựa chọn tốt cho nhiều nhà. Hớ chỉ xảy ra khi trả giá tầng trên cho hàng tầng dưới: trả tiền tranh vẽ tay cho tranh in, trả tiền sáng tác cho tranh vẽ theo mẫu. Vì vậy câu đầu tiên luôn là xác định bức trước mặt thuộc tầng nào, rồi mới nói tới chuyện đẹp xấu và giá cả.
Dấu hiệu nhận ra tranh vẽ theo mẫu hàng loạt
Cùng một bố cục xuất hiện ở nhiều cửa hàng. Đi thêm vài quầy là thấy lại đúng cái mái ngói ấy, cô gái đội nón ấy, góc nhìn ấy, chỉ khác khổ và tông màu. Đó là mẫu chung của xưởng, không phải ký hoạ của riêng ai.
Nét cọ nhanh, đều và giống nhau giữa các bức. Người vẽ theo mẫu có “công thức tay”: lá sen ba nhát, mái ngói một đường gạt, mặt nước vài vệt trắng ngang. Đặt hai bức cạnh nhau sẽ thấy các nhát cọ lặp lại như chữ viết tay của cùng một người.
Nền phẳng, mịn đến mức đáng ngờ. Trời, tường, mặt nước được phủ bằng cọ bản to hoặc lăn một lượt cho nhanh. Tranh sáng tác thường có nhiều lớp chồng lên nhau, có chỗ sửa, chỗ cạo, chỗ để lộ lớp dưới.
Màu đậm, tươi và giống nhau giữa các bức. Xưởng dùng chung vài tông được khách du lịch chuộng: cam vàng phố cổ, xanh lá mạ, đỏ son. Bảng màu ít biến đổi cho thấy đang mua sản phẩm theo thị hiếu.
Chữ ký chung chung hoặc khó đọc. Nhiều bức ký một nét ngoằn ngoèo, có khi nhiều bức khác tay vẽ lại cùng một kiểu ký. Hỏi tên người vẽ mà người bán ngập ngừng là đủ hiểu.
Khổ tranh đúng các cỡ khung bán sẵn. Tranh xưởng hay theo vài cỡ khung căng làm sẵn để dễ đóng gói. Tranh sáng tác vẫn có thể theo cỡ chuẩn, nhưng hay có khổ lạ hơn.
Khung căng gỗ mỏng, ghim dày và vội. Lật mặt sau: thanh gỗ mỏng, có khi cong, ghim bấm chi chít, góc toan gấp vội. Không phải lỗi, chỉ là dấu hiệu của hàng làm nhanh.
Sơn còn mùi, mặt sơn dày còn mềm. Tranh vừa vẽ xong để bán ngay thường còn mùi dầu lanh, dung môi. Không sao nếu mua làm trang trí, nhưng cần biết để đóng gói đúng cách.
Kiểm một bức tranh ngay tại quầy trong năm phút
Không cần đồ nghề gì ngoài điện thoại và một chút kiên nhẫn. Nên xin phép người bán trước khi chạm vào tranh.
- Nhìn xiên theo ánh sáng. Đứng lệch sang một bên để ánh sáng chiếu xiên qua mặt tranh. Tranh vẽ tay có vân cọ, gờ sơn nổi lên không đều; tranh in thì phẳng, hoặc vân nổi chỉ nằm ở vài chỗ như được quét thêm.
- Phóng to bằng camera điện thoại. Chụp cận một vùng màu chuyển, rồi phóng to. Thấy các chấm mực li ti xếp đều là dấu hiệu tranh in; thấy sợi vải lộ ra giữa các vệt sơn tự nhiên là tranh vẽ.
- Soi mép tranh. Ở cạnh bên của khung căng, tranh vẽ tay thường có vệt sơn tràn hoặc nền vải trắng; tranh in hay có hình in kéo dài ra cạnh hoặc viền mực đều tăm tắp.
- Lật mặt sau. Mặt sau tranh in canvas nhiều khi thấy rõ vải có lớp phủ trắng đều. Tranh vẽ tay trên toan sơn lót thì có khi lộ vết sơn thấm, vết bút chì ghi chú.
- Hỏi thẳng một câu. “Bức này vẽ tay hay in, ai vẽ?” Câu trả lời rõ ràng, không lảng, là dấu hiệu tốt. Câu trả lời vòng vo là thông tin quan trọng hơn cả mặt tranh.
- Chụp ảnh bức tranh và người bán đồng ý. Ảnh mặt trước, mặt sau, chữ ký, cùng hoá đơn hoặc tin nhắn xác nhận giá. Về sau cần đổi trả hay đối chiếu thì có cái để dựa vào.
Năm phút này thường đủ để biết bức tranh thuộc tầng nào. Việc định giá đúng bắt đầu từ đó.
Trả giá ở phố tranh thế nào cho phải?
Giá ở phố tranh du lịch là giá hét theo khách. Cùng một bức, khách nước ngoài đi tour, khách trong nước đi lẻ và người địa phương sẽ nghe ba con số khác nhau. Không phải vì người bán gian, mà vì đây là kiểu chợ quen mặc cả. Biết vậy để không thấy ngại khi trả thấp, và cũng không thấy bị xúc phạm khi người bán từ chối.
Cách hỏi khôn nhất là hỏi giá theo cỡ. Hỏi bức nhỏ bao nhiêu, bức vừa bao nhiêu, bức lớn bao nhiêu, cùng đề tài. Tranh vẽ theo mẫu được tính giá chủ yếu theo diện tích và độ chi tiết, nên ba con số đó cho thấy ngay mặt bằng giá của quầy. Rồi sang hai, ba quầy khác hỏi đúng ba cỡ ấy. Chỉ mười lăm phút đi bộ là biết mặt bằng chung của cả dãy phố.
Khi đã biết mặt bằng, trả giá dựa trên những gì mắt thấy: khung gỗ mỏng, tranh còn ướt cần đóng gói kỹ, mua hai bức thì xin bớt, không cần khung thì bớt tiền khung. Lý lẽ cụ thể dễ được chấp nhận hơn một con số trả ngang. Người bán nhắc tới tên tuổi hoạ sĩ, trường lớp, “màu nhập” để giữ giá thì quay về câu hỏi cũ: có giấy tờ hay hồ sơ gì cho thấy điều đó không.
Có hai chiêu hay gặp. Chiêu thứ nhất là giục quyết nhanh: “giá mở hàng”, “chỉ hôm nay”, “bức cuối cùng”. Ở phố tranh, mẫu đó gần như chắc chắn còn ở xưởng hoặc quầy bên. Chiêu thứ hai là đóng gói xong mới báo thêm tiền khung, tiền ống, tiền gửi. Hỏi giá trọn gói đã gồm những gì trước khi gật đầu.
Rời quầy là quyền của người mua. Nhiều người ngại vì đã hỏi lâu, đã được rót trà. Cứ cảm ơn và đi. Bức tranh mình thương thật thì quay lại mua vẫn kịp, và lúc quay lại thường được giá tốt hơn.
Những câu chào hàng nên nghe bằng nửa tai
“Tranh độc bản, chỉ có một bức.” Với tranh vẽ theo mẫu, mỗi bức đúng là chỉ có một, vì vẽ tay thì không bức nào giống hệt. Nhưng mẫu ấy có thể đã được vẽ hàng trăm lần. Độc bản theo nghĩa vật lý không có nghĩa là sáng tác.
“Hoạ sĩ tốt nghiệp trường mỹ thuật vẽ.” Có thể đúng, nhiều thợ vẽ giỏi đã qua trường lớp. Nhưng tấm bằng của người vẽ không làm bức tranh vẽ theo mẫu trở thành tác phẩm. Câu này không nên làm giá đội lên.
“Màu nhập, vải nhập, để trăm năm không phai.” Độ bền phụ thuộc vào màu, lớp lót, cách vẽ và cách bảo quản. Không ai bảo đảm được trăm năm, nhất là ở khí hậu nóng ẩm.
“Tranh này sau này sẽ lên giá.” Tranh vẽ theo mẫu không có thị trường bán lại. Mua để treo và ngắm, đừng mua vì lời hứa tăng giá.
“Đề tài này hợp mệnh anh chị lắm.” Ý nghĩa của cá chép, mã đáo, sen là văn hoá đẹp, nhưng không phải lý do để trả thêm tiền cho một bức vẽ theo mẫu.
“Giá gốc xưởng, không lời.” Không cửa hàng nào bán không lời. Câu này chỉ là cách mở đầu cuộc mặc cả.
“Khách trước trả hơn mà chưa bán.” Không kiểm được, và không liên quan đến bức tranh. Bỏ qua.
“Có giấy chứng nhận vẽ tay.” Tờ giấy do chính cửa hàng in ra chỉ là lời cam kết của cửa hàng. Có vẫn hơn không, nhưng nên kèm thông tin người vẽ, chất liệu, kích thước và chữ ký người bán.
Mang tranh về sao cho còn nguyên vẹn
Hỏi tranh đã khô chưa. Sơn dầu khô mặt trong vài ngày tới vài tuần tuỳ lớp dày mỏng, còn khô sâu thì lâu hơn nhiều. Tranh vừa vẽ mà cuộn chặt hay ép nilon sát mặt là dễ dính, dễ hằn.
Cuộn mặt sơn quay ra ngoài. Nếu phải gỡ khung để cuộn, cuộn sao cho lớp sơn nằm phía ngoài ống. Cuộn vào trong thì lớp sơn bị ép co lại và dễ nứt.
Dùng ống to, đừng cuộn chặt. Ống đường kính lớn giúp lớp sơn ít bị uốn gắt. Lót một tờ giấy không axit hoặc giấy nến giữa các vòng nếu có.
Tranh lụa, tranh giấy không gấp. Tranh lụa, tranh in giấy dó gấp một lần là để lại nếp vĩnh viễn. Xin ống hoặc bìa cứng phẳng.
Giữ khung thì bọc góc kỹ. Góc khung là chỗ va đập đầu tiên. Bọc góc bằng xốp hoặc bìa gấp, bọc thêm mặt tranh bằng bìa cứng, không để vật nhọn chạm vào toan.
Đi máy bay thì hỏi hãng trước. Ống tranh dài có thể không vừa hành lý xách tay. Hỏi trước quy định kích thước của hãng thay vì đến sân bay mới loay hoay.
Nhờ cửa hàng gửi thì chụp ảnh trước khi đóng. Ảnh tranh lúc giao cho cửa hàng, ảnh lúc đóng gói, ghi rõ ai chịu rủi ro nếu hỏng trên đường.
Về nhà căng lại khung ở thợ quen. Tranh đã cuộn cần căng lại cho phẳng. Thợ căng tranh làm việc này nhanh và rẻ hơn nhiều so với tự làm hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Tranh vẽ theo mẫu ở phố tranh có đáng mua không?
Đáng, nếu thích bức tranh và trả đúng giá một sản phẩm trang trí vẽ tay. Nó vẫn là sơn thật, vẽ tay thật, hợp treo nhà. Chỉ đừng mua với kỳ vọng bán lại hay coi đó là tác phẩm sưu tầm.
Làm sao biết tranh ở chợ tranh là in hay vẽ tay khi không có kính lúp?
Dùng camera điện thoại chụp cận một vùng màu rồi phóng to, kết hợp nhìn xiên dưới ánh sáng. Chấm mực đều đặn và bề mặt phẳng là dấu hiệu tranh in. Vân cọ nổi khắp mặt tranh, sợi vải lộ ra giữa các vệt màu là dấu hiệu vẽ tay.
Trả giá tranh bao nhiêu phần trăm là hợp lý?
Không có con số chung, vì giá hét ban đầu mỗi quầy một kiểu. Cách chắc hơn là hỏi giá ba cỡ ở vài quầy để biết mặt bằng, rồi trả quanh mặt bằng đó. Lý lẽ cụ thể như bỏ khung, mua hai bức sẽ dễ được bớt hơn.
Có nên mua tranh của hoạ sĩ đang ngồi vẽ ngay trên phố?
Thường là lựa chọn tốt vì biết rõ người vẽ, thấy tận mắt cách vẽ và có thể trò chuyện. Hãy hỏi tên, xin liên hệ, chụp ảnh người vẽ cạnh bức tranh nếu họ đồng ý. Đó là hồ sơ nhỏ nhưng quý của bức tranh.
Tranh mua về bị dính, nứt sau khi cuộn thì làm gì?
Đừng tự gỡ hay ép phẳng. Mang tới thợ căng tranh hoặc người phục chế để họ xem lớp sơn. Lần sau nên hỏi tranh khô chưa và cuộn mặt sơn ra ngoài trong ống to.
Mua tranh ở phố tranh có cần giữ hoá đơn không?
Nên giữ, kèm ảnh tranh và ghi chú người vẽ, chất liệu, kích thước. Cửa hàng không xuất hoá đơn thì xin tin nhắn hoặc tờ biên nhận có chữ ký. Đây là căn cứ khi cần đổi trả hoặc khi tặng lại người khác.
