Trước khi chuyển tiền mua tranh online, hãy xin đủ bốn thứ: kích thước thật kèm ảnh tranh đặt cạnh một vật quen thuộc, ảnh chụp dưới ánh sáng tự nhiên không chỉnh màu, video quay xiên để thấy bề mặt, và thông tin rõ về người vẽ, chất liệu. Sau đó thoả thuận bằng tin nhắn về tiền cọc, cách đóng gói, ai chịu rủi ro vận chuyển và điều kiện đổi trả.
Mua tranh qua màn hình có cái khó riêng: màn điện thoại làm màu rực hơn, ảnh chụp chính diện giấu mất bề mặt, và con số “60x90” đọc lên chẳng gợi được gì. Những cuộc vỡ mộng hay gặp nhất đều không phải lừa đảo, mà là tranh về nhỏ hơn tưởng, màu trầm hơn ảnh, hoặc là tranh in được gọi là “tranh vẽ”. Phần lớn tránh được bằng vài câu hỏi đúng lúc.
Vì sao tranh nhận về hay khác ảnh trên mạng?
Nguyên nhân đầu tiên nằm ở màn hình. Điện thoại đời mới tăng độ bão hoà và độ tương phản để ảnh trông bắt mắt. Người bán lại hay chụp tranh ngoài nắng hoặc dưới đèn studio, chỉnh sáng thêm cho bức tranh “lên màu”. Treo về phòng khách ánh đèn vàng, bức tranh trông trầm hẳn đi. Không ai nói dối, nhưng kết quả là thất vọng.
Nguyên nhân thứ hai là khổ tranh. Một bức 40x60 cm trông hoành tráng khi chiếm trọn màn hình điện thoại, nhưng treo lên bức tường ba mét thì lọt thỏm. Ngược lại, bức 100x150 cm có khi không qua lọt cửa thang máy chung cư nếu đã đóng khung. Con số kích thước cần được hình dung bằng mắt trước khi mua.
Nguyên nhân thứ ba là bề mặt. Ảnh chính diện xoá sạch vân cọ, độ dày sơn, vết rạn, chỗ sửa. Một bức sơn dầu đắp dày và một bản in phẳng lì có thể giống hệt nhau trên ảnh. Chỉ video quay xiên, hoặc ảnh chụp ánh sáng nghiêng, mới cho thấy sự khác biệt.
Nguyên nhân cuối cùng mới là lừa đảo: lấy ảnh tranh của người khác để bán, nhận tiền rồi biến mất, hoặc gửi bản in thay cho bản vẽ. Các bước kiểm dưới đây che được cả bốn nguyên nhân cùng lúc, nên đừng nghĩ chúng chỉ dành cho người đa nghi.
Những thứ cần xin người bán trước khi chốt
Người bán đàng hoàng sẽ không thấy phiền vì các yêu cầu này. Người bán lảng tránh thì chính sự lảng tránh đã là câu trả lời.
- Kích thước chính xác, có và không có khung. Xin cả độ dày khung căng và trọng lượng ước chừng nếu tranh lớn, để tính chỗ treo và đường vận chuyển.
- Ảnh tranh đặt cạnh một vật quen. Tranh dựng cạnh ghế, cạnh người đứng xa, cạnh cửa ra vào. Nhìn ảnh này dễ hình dung khổ hơn mọi con số.
- Ảnh dưới ánh sáng ban ngày, không chỉnh màu. Chụp gần cửa sổ, không bật đèn, không dùng bộ lọc. Hỏi thẳng ảnh đăng bài đã chỉnh màu chưa.
- Video quay xiên chậm qua mặt tranh. Quay từ một bên để ánh sáng lướt qua bề mặt, thấy được vân cọ, độ dày sơn, mép tranh. Đây là phép thử rẻ nhất phân biệt tranh in và tranh vẽ.
- Ảnh cận chữ ký, mặt sau, cạnh khung. Mặt sau cho biết loại toan, cách căng, nhãn dán nếu có. Cạnh khung cho biết tranh in hay vẽ.
- Thông tin người vẽ, năm vẽ, chất liệu. Ghi rõ bằng tin nhắn: tên người vẽ, vẽ năm nào, sơn dầu hay acrylic, vẽ tay toàn bộ hay in rồi vẽ thêm.
- Xin quay video trực tiếp nếu tranh đắt. Gọi video và nhờ người bán cầm một tờ giấy ghi ngày hôm nay đặt cạnh tranh. Cách này loại được kẻ dùng ảnh tranh của người khác.
Đặt cọc, thanh toán và đồng kiểm: thoả thuận sao cho công bằng
Với tranh vẽ sẵn giá vừa phải, nhiều người bán nhận giao hàng thu tiền. Hỏi thêm có cho đồng kiểm không, tức là được mở hộp xem tranh trước mặt người giao rồi mới trả tiền. Không phải đơn vị vận chuyển nào cũng làm việc này, và mở hộp tranh to giữa cửa nhà cũng không tiện, nên thoả thuận trước với người bán xem họ chấp nhận cách nào.
Tranh đắt hoặc tranh đặt vẽ thì người bán thường đòi cọc. Đòi cọc là hợp lý vì họ bỏ công và vật liệu. Điều cần là cọc bao nhiêu, cọc để làm gì, và nếu tranh không đúng mô tả thì cọc xử lý thế nào. Ba câu đó nên nằm trong tin nhắn, đừng chỉ nói qua điện thoại.
Chuyển tiền vào tài khoản đứng tên ai cũng là chi tiết đáng để ý. Tên tài khoản khớp với tên hoạ sĩ hoặc tên cửa hàng đã giới thiệu là tốt. Tài khoản đứng tên một người không liên quan, kèm lời giải thích lòng vòng, là lúc nên dừng lại hỏi thêm.
Một dấu hiệu đáng ngờ quen thuộc: giá rẻ bất thường so với mặt bằng, người bán giục chuyển khoản ngay vì “có khách khác đang hỏi”, từ chối gọi video. Gặp đủ ba dấu hiệu ấy, bỏ qua là lựa chọn rẻ nhất. Tranh đẹp còn nhiều, tiền mất thì khó đòi.
Đóng gói và vận chuyển: hỏi trước, đừng chờ hỏng mới hỏi
Tranh gửi nguyên khung hay cuộn ống? Gửi nguyên khung an toàn cho lớp sơn nhưng cồng kềnh, phí cao. Cuộn ống gọn hơn nhưng về phải căng lại. Tranh sơn dầu dày, sơn mài, tranh có kính thì không nên cuộn.
Tranh có kính thì kính được bảo vệ ra sao? Hỏi có dán băng dính chéo lên kính để nếu vỡ thì mảnh kính không cào vào tranh không, hoặc tháo kính gửi riêng.
Góc khung có bọc không? Góc là chỗ hỏng đầu tiên. Xin ảnh tranh đã bọc góc trước khi đóng thùng.
Mặt tranh có được che bằng bìa cứng? Một tấm bìa cứng đặt trước mặt tranh ngăn được vật nhọn đâm thủng toan khi thùng bị đè.
Có ghi “hàng dễ vỡ, không đè” trên thùng? Không đảm bảo tuyệt đối, nhưng giúp người vận chuyển biết mà nhẹ tay hơn.
Ai chịu rủi ro nếu tranh hỏng trên đường? Thoả thuận bằng chữ: người bán chịu, người mua chịu, hay mua bảo hiểm hàng hoá của đơn vị vận chuyển. Câu này không hỏi trước thì lúc hỏng hai bên dễ đổ cho nhau.
Mùa mưa thì bọc chống nước. Lớp nilon ngoài cùng, không bọc sát mặt tranh còn mới, giúp thùng giấy bị ướt mà tranh vẫn khô.
Quay video lúc mở thùng. Quay liền mạch từ lúc còn nguyên băng keo tới khi tranh ra khỏi hộp. Nếu có hư hại, đây là bằng chứng mạnh nhất.
Nhận tranh rồi: kiểm trong ngày đầu tiên
Đối chiếu kích thước bằng thước dây. Đo cả chiều ngang, chiều dọc. Sai lệch vài phân do khung có thể chấp nhận; sai cả chục phân là không đúng mô tả.
Nhìn xiên dưới ánh sáng cửa sổ. Kiểm lại xem bề mặt có đúng là vẽ tay như đã hứa. Đây là lúc phát hiện bản in nếu có.
So màu với ảnh không chỉnh. So với bộ ảnh ánh sáng ban ngày đã xin, không so với ảnh quảng cáo. Khác nhẹ là bình thường; khác hẳn tông mới đáng khiếu nại.
Soi vết nứt, vết dính, vết lõm. Nhất là ở chỗ tranh tiếp xúc với lớp bọc. Phát hiện ngay thì báo ngay, đừng để vài ngày.
Kiểm chữ ký và mặt sau. Khớp với ảnh đã xin chưa, có dấu hiệu bị thay khung hay không.
Chụp lại toàn bộ và lưu cùng tin nhắn. Một thư mục gồm ảnh, video mở thùng, tin nhắn thoả thuận, biên lai chuyển tiền. Đây là hồ sơ của bức tranh từ hôm nay.
Có vấn đề thì nhắn bằng chữ, kèm ảnh. Gọi điện xong nhớ nhắn lại tóm tắt những gì đã thống nhất. Lời nói qua điện thoại rất dễ thành “chưa từng nói”.
Để tranh nghỉ trước khi treo. Tranh vừa qua đường xa, nhất là đã cuộn, nên để vài ngày trong phòng cho quen độ ẩm rồi mới căng khung, treo.
Câu hỏi thường gặp
Mua tranh trên Facebook có an toàn không?
An toàn ở mức người mua tự kiểm được. Hãy xin video quay xiên, thông tin người vẽ, gọi video khi tranh có giá trị và thoả thuận bằng tin nhắn. Trang có lịch sử bán lâu, có phản hồi thật của khách cũ thì đáng tin hơn trang mới lập.
Vì sao tranh nhận về trông tối hơn ảnh?
Ảnh bán hàng thường chụp dưới ánh sáng mạnh và được tăng màu, màn hình điện thoại cũng làm màu rực hơn thực tế. Trong phòng có đèn vàng, tranh trông trầm lại. Xin ảnh ánh sáng ban ngày không chỉnh màu để so cho công bằng.
Có nên đặt cọc khi mua tranh online?
Với tranh vẽ sẵn giá vừa phải, có thể thoả thuận giao hàng thu tiền. Tranh đắt hoặc đặt vẽ thì cọc là hợp lý, nhưng cần ghi rõ bằng tin nhắn mức cọc và cách xử lý nếu tranh không đúng mô tả. Tài khoản nhận tiền nên khớp tên người bán.
Tranh cuộn ống gửi về có hỏng không?
Tranh sơn dầu, acrylic đã khô cuộn đúng cách thì thường không sao, chỉ cần căng lại khung. Cuộn mặt sơn ra ngoài, dùng ống to. Tranh sơn đắp rất dày, sơn mài, tranh lụa đã bồi thì không nên cuộn.
Nhận tranh bị vỡ kính, rách toan thì làm gì?
Quay video, chụp ảnh ngay, giữ nguyên thùng và lớp bọc. Báo người bán và đơn vị vận chuyển bằng tin nhắn trong ngày. Đừng tự sửa trước khi hai bên thống nhất cách xử lý.
Làm sao biết người bán dùng ảnh tranh của người khác?
Tìm ngược ảnh trên công cụ tìm kiếm hình ảnh để xem bức ảnh từng xuất hiện ở đâu. Rồi nhờ người bán gọi video quay tranh cùng một tờ giấy ghi ngày hôm nay. Người thật có tranh thật làm việc này trong vài phút.
