Khi mua tranh ở xưởng hoạ sĩ hay phòng tranh, những câu nên hỏi là: bức này vẽ năm nào, bằng chất liệu gì, đã từng triển lãm hay in vào ca-ta-lô chưa, giá đã gồm khung và vận chuyển chưa, có giấy xác nhận tác giả không, và nếu treo lên thấy không hợp thì có đổi được không. Cách người bán trả lời những câu đó nói lên nhiều điều hơn cả mặt tranh.
Xưởng và phòng tranh là nơi ít bị hớ hơn chợ tranh, vì người bán có tên tuổi, có địa chỉ, có khách quen để giữ. Nhưng cũng chính vì không khí trang trọng mà nhiều người ngại hỏi, ngại mặc cả, rồi về nhà mới thấy mình chưa biết gì về bức tranh vừa mua. Hỏi đúng không phải là bất lịch sự; người làm nghề tử tế thường thích khách hỏi kỹ.
Xưởng hoạ sĩ và phòng tranh khác nhau ở đâu khi mua?
Mua ở xưởng là mua thẳng từ người vẽ. Được nhìn tranh trong ánh sáng nơi nó ra đời, được nghe chính hoạ sĩ kể vì sao vẽ, thấy những bức đang dang dở và hiểu cách người đó làm việc. Nhiều người sưu tầm lâu năm coi buổi đến xưởng là một phần của bức tranh, vì sau này nhìn lên tường là nhớ lại câu chuyện ấy.
Phòng tranh thì đứng giữa hoạ sĩ và người mua. Họ chọn tranh, treo đèn, làm khung, giữ giấy tờ, lo vận chuyển, và lấy phần chia từ giá bán. Phần chia này là chi phí có thật: mặt bằng, nhân viên, triển lãm, quảng bá. Vì vậy cùng một hoạ sĩ, giá ở phòng tranh có thể cao hơn giá ở xưởng, và hoạ sĩ tử tế thường giữ giá ở xưởng không thấp hơn giá phòng tranh quá nhiều để không phá mối làm ăn.
Điều đó có nghĩa là đến xưởng không đương nhiên rẻ hơn. Có hoạ sĩ ký gửi độc quyền với phòng tranh và sẽ mời khách sang phòng tranh mua. Có người bán thẳng nhưng theo đúng giá đã niêm yết. Đến xưởng để được hiểu tranh, không phải để “đi cửa sau” lấy giá rẻ.
Còn một loại nữa dễ lẫn: cửa hàng tự gọi mình là “gallery” nhưng bán tranh vẽ theo mẫu như phố tranh du lịch. Không có gì sai, chỉ cần nhận ra. Phòng tranh thật thường có lịch triển lãm, có danh sách hoạ sĩ cụ thể, ghi rõ tên tác giả và chất liệu cạnh từng bức, và sẵn sàng nói về tiểu sử làm nghề của người vẽ.
Những câu nên hỏi về chính bức tranh
Bức này vẽ năm nào, ở đâu? Năm vẽ giúp đặt bức tranh vào chặng đường của hoạ sĩ. Câu chuyện nơi vẽ thường gắn với cảm xúc của bức tranh, và cũng là thông tin nên ghi vào hồ sơ.
Chất liệu cụ thể là gì? Sơn dầu, acrylic, màu nước, bột màu, sơn mài sơn ta hay sơn công nghiệp, lụa hay giấy dó. Chất liệu quyết định cách bảo quản và một phần giá.
Vẽ tay hoàn toàn, hay có in, có phóng hình? Một số tranh hiện đại kết hợp in, ghép ảnh, phun màu. Đó là lựa chọn nghệ thuật hợp lệ, nhưng người mua cần được biết.
Có phải bản duy nhất không, có bản tương tự không? Nhiều hoạ sĩ vẽ một đề tài thành loạt. Biết được trong loạt có bao nhiêu bức, bức này khác ở đâu, là thông tin tốt.
Đã từng triển lãm, in ca-ta-lô, đăng báo chưa? Nếu có, xin bản chụp trang ca-ta-lô hoặc ảnh triển lãm. Đây là bằng chứng nguồn gốc mạnh hơn mọi tờ chứng nhận.
Tranh đã từng sửa, vẽ đè, phục chế chưa? Với tranh mới thì hiếm, với tranh cũ bán lại thì rất quan trọng. Hỏi thẳng, ghi lại câu trả lời.
Có ảnh hoạ sĩ đứng cạnh bức tranh không? Ở xưởng thì xin chụp luôn. Ở phòng tranh thì hỏi họ có ảnh lúc nhận tranh từ hoạ sĩ không.
Tranh có lớp phủ bảo vệ chưa, khi nào phủ được? Sơn dầu thường cần khô đủ lâu mới phủ vecni bảo vệ. Hỏi để biết sau này phải làm gì.
Những câu nên hỏi về giá và điều kiện mua
Giá này đã gồm khung chưa? Khung đẹp có thể đắt đáng kể. Có nơi tính riêng, có nơi gộp. Hỏi rõ để so sánh công bằng giữa các nơi.
Giá đã gồm vận chuyển, lắp đặt chưa? Tranh lớn cần hai người khiêng, cần khoan tường, cần móc chịu lực. Có phòng tranh lo trọn, có nơi không.
Thanh toán thế nào, có xuất hoá đơn không? Hoá đơn hoặc phiếu bán hàng có tên tác phẩm, tác giả, chất liệu, kích thước là giấy tờ nên có. Doanh nghiệp mua tranh trang trí văn phòng thường cần hoá đơn hợp lệ, nên hỏi từ đầu.
Có giấy xác nhận tác giả không, ai ký? Giấy do chính hoạ sĩ ký, hoặc phòng tranh đại diện ký kèm thông tin liên hệ, có giá trị hơn tờ giấy in sẵn không chữ ký.
Có cho mang về treo thử không? Một số phòng tranh cho khách quen mượn tranh treo thử vài ngày, có đặt cọc. Không phải nơi nào cũng có, nhưng hỏi thì không mất gì.
Nếu không hợp thì có đổi sang bức khác được không? Đổi trả tranh khác với đổi giày dép; nhiều nơi chỉ cho đổi, không trả tiền. Biết trước để khỏi mất lòng nhau.
Mua nhiều bức thì có ưu đãi không? Câu này mở đường cho cuộc mặc cả nhẹ nhàng mà không ai khó chịu.
Sau này muốn bán lại thì phòng tranh có nhận ký gửi không? Nhiều nơi không nhận, nhiều nơi nhận có điều kiện. Câu trả lời cũng cho thấy họ tự tin đến đâu về giá trị tranh mình bán.
Mặc cả ở phòng tranh: được không, và nói thế nào?
Được, nhưng khác hẳn ở chợ. Ở phòng tranh có tiếng, biên độ thường hẹp, vì giá đã thống nhất với hoạ sĩ và họ không muốn giá tranh của một người dao động lung tung. Trả giá một nửa ở đây chỉ làm cuộc nói chuyện kết thúc sớm.
Cách tự nhiên nhất là hỏi về những thứ đi kèm thay vì chém vào giá tranh. Xin miễn phí khung, miễn phí vận chuyển và treo, xin bớt nhẹ khi mua hai bức, hoặc xin giữ giá trong vài ngày để suy nghĩ. Những đề nghị này giúp phòng tranh linh hoạt mà không phải hạ giá niêm yết của hoạ sĩ.
Ở xưởng, mặc cả với chính người vẽ cần tế nhị hơn nữa. Tránh chê tranh để ép giá, vì đó là con đẻ của họ. Nói thẳng ngân sách của mình là cách lịch sự và hiệu quả: “Mình thật sự thích bức này nhưng ngân sách chỉ đến mức này, anh chị có bức nào nhỏ hơn cùng tinh thần không?”. Nhiều hoạ sĩ sẽ chỉ cho một bức khổ nhỏ, một bản phác, hoặc đề nghị trả góp vài lần.
Điều nên tránh: đòi giá thấp bằng cách nói “ngoài phố tranh bán rẻ hơn nhiều”. Đó là hai mặt hàng khác nhau, và câu đó cho thấy người mua chưa phân biệt được. Cũng đừng hứa “sau này giới thiệu nhiều khách” để đổi lấy giá rẻ hôm nay; người làm nghề nghe câu đó quá nhiều rồi.
Dấu hiệu nên chậm lại, chưa nên mua ngay
Người bán không nói được tên người vẽ. Ở phòng tranh thật, mỗi bức đều có tên tác giả. Không nói được là dấu hiệu phòng tranh chỉ là cửa hàng tranh trang trí.
Giá chỉ báo bằng miệng, không có bảng giá. Nhiều nơi có bảng giá riêng không treo ra ngoài, nhưng khi hỏi thì có giá rõ ràng. Giá thay đổi theo vẻ mặt khách là dấu hiệu không hay.
Kể quá nhiều về giá trị tăng sau này. Phòng tranh nói về tranh, về hoạ sĩ, về cách treo; bên nào nói nhiều về lợi nhuận thì nên nghe chậm lại.
Giấy chứng nhận đã in sẵn, chỉ cần điền. Có giấy vẫn hơn không, nhưng giấy thiếu thông tin cụ thể, thiếu chữ ký và liên hệ thì giá trị thấp.
Từ chối cho chụp mặt sau tranh. Không có lý do chính đáng nào để giấu mặt sau một bức tranh đang bán.
Giục quyết ngay vì “khách khác đã đặt”. Nếu khách khác đặt thật, họ sẽ nói rõ thời hạn giữ chỗ. Áp lực không rõ ràng là chiêu bán hàng.
Tranh “của danh hoạ” mà giá mềm bất thường. Tranh của tên tuổi lớn bán qua kênh không rõ ràng với giá dễ chịu là kịch bản quen thuộc của tranh giả. Dừng lại, kiểm nguồn gốc trước.
Không cho mang về hay đổi, lại không cho thời gian suy nghĩ. Mua tranh là quyết định có thể đợi một ngày. Nơi nào không cho đợi thì để họ bán cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Mua tranh trực tiếp ở xưởng hoạ sĩ có rẻ hơn phòng tranh không?
Không chắc. Nhiều hoạ sĩ giữ giá ở xưởng ngang hoặc gần bằng phòng tranh để không phá mối làm ăn, có người ký gửi độc quyền nên mời khách sang phòng tranh. Lợi ích chính của việc đến xưởng là hiểu tranh và có hồ sơ trực tiếp từ người vẽ.
Phòng tranh lấy bao nhiêu phần trăm giá bán?
Mức chia khác nhau tuỳ thoả thuận giữa phòng tranh và từng hoạ sĩ, không có con số chung. Phần chia này trả cho mặt bằng, triển lãm, khung, quảng bá và giữ khách. Đó là lý do giá ở phòng tranh thường cao hơn khi mua tận gốc.
Có nên hỏi giá tranh khi mới đến xưởng không?
Nên để buổi nói chuyện về tranh đi trước, nhưng hỏi giá không hề bất lịch sự. Hoạ sĩ chuyên nghiệp quen trả lời câu này. Hỏi giá sớm còn giúp cả hai bên đỡ mất thời gian nếu ngân sách quá xa.
Mua tranh ở phòng tranh có được trả góp không?
Một số nơi chấp nhận trả nhiều đợt với khách quen hoặc tranh giá trị lớn, thường giữ tranh tới khi trả đủ. Không phải nơi nào cũng có. Cứ hỏi và ghi rõ thoả thuận bằng văn bản.
Mua tranh cho công ty cần giấy tờ gì?
Thường cần hoá đơn hợp lệ ghi rõ tên tác phẩm, kích thước, chất liệu, và giấy xác nhận tác giả nếu muốn lưu hồ sơ tài sản. Về cách hạch toán, nên hỏi kế toán của công ty. Báo trước với phòng tranh để họ chuẩn bị đúng loại giấy.
Đến xưởng hoạ sĩ có cần hẹn trước không?
Nên hẹn. Xưởng là nơi làm việc, không phải cửa hàng mở cửa cả ngày. Hẹn trước còn giúp hoạ sĩ chuẩn bị sẵn những bức phù hợp với nhu cầu và ngân sách đã nói.
