Đặt vẽ tranh theo yêu cầu cần thoả thuận bằng văn bản ít nhất bảy điều: kích thước, chất liệu, nội dung và tinh thần bức tranh, số lần duyệt phác thảo, mức cọc và lịch thanh toán, số lần sửa sau khi vẽ, thời gian giao có tính cả thời gian khô sơn. Thêm một điều hay bị quên: ai được dùng hình ảnh bức tranh vào việc gì.
Đặt vẽ là cách tuyệt vời để có bức tranh mang câu chuyện của riêng nhà mình: ngôi nhà cũ ở quê, chân dung ông bà, góc phố nơi hai vợ chồng gặp nhau. Nhưng nó cũng là kiểu mua tranh dễ vỡ mộng nhất, vì người đặt hình dung một đằng, hoạ sĩ vẽ một nẻo, và không có tờ giấy nào ghi lại hai người đã thống nhất gì. Phần lớn tranh cãi đều tránh được từ buổi nói chuyện đầu tiên.
Chọn đúng hoạ sĩ trước khi nói chuyện giá
Sai lầm hay gặp nhất là chọn người vẽ theo giá rồi mong họ vẽ theo phong cách mình thích. Một hoạ sĩ quen vẽ trừu tượng, mảng màu lớn sẽ khó vẽ chân dung giống ảnh từng sợi tóc, và ngược lại người vẽ hiện thực tỉ mỉ có thể không hợp với bức tranh cần phóng khoáng. Hãy xem ít nhất mười bức gần đây của họ, để ý những bức cùng loại với thứ mình định đặt.
Nếu đặt vẽ chân dung, xin xem chân dung họ đã vẽ cho người khác, kèm ảnh gốc nếu được. So ảnh gốc với tranh là cách nhanh nhất để biết họ giữ được nét người đến đâu, và họ thêm thắt gì theo cách riêng. Có người vẽ giống như in, có người vẽ “có hồn” nhưng không giống lắm. Cả hai đều đúng, chỉ cần chọn người hợp với mong muốn.
Cũng nên hỏi thẳng họ có nhận vẽ đề tài ấy không. Nhiều hoạ sĩ từ chối đặt hàng chân dung, có người không vẽ theo ảnh, có người chỉ nhận khi được tự do bố cục. Một lời từ chối sớm tốt hơn nhiều so với một bức tranh làm cho xong.
Cuối cùng, hỏi họ đang có bao nhiêu việc. Người đang ôm nhiều đơn sẽ giao trễ, và tranh vội thường kém. Hẹn rõ thời gian từ đầu, cộng thêm khoảng dự phòng, thay vì ép một ngày gấp vì có dịp tặng quà.
Bảng những điều cần ghi vào thoả thuận đặt vẽ
Không cần hợp đồng dày cộp. Một tin nhắn dài, một tờ giấy hai bên ký, hoặc email xác nhận là đủ, miễn ghi đủ các dòng dưới đây.
| Hạng mục | Ghi thế nào cho rõ | Vì sao quan trọng |
|---|---|---|
| Kích thước, chất liệu | Số đo cụ thể, sơn dầu hay acrylic, trên toan hay gỗ | Quyết định giá, cách treo và độ bền |
| Nội dung và tinh thần | Ảnh tham khảo đính kèm, màu chủ đạo, những gì bắt buộc có, những gì không muốn có | Tránh “tưởng thế này mà vẽ thế kia” |
| Phác thảo | Số phương án, số lần duyệt, hình thức (chì, màu nhỏ, phác trên máy) | Mọi thay đổi lớn nên chốt ở bước này, rẻ và nhanh |
| Tiền cọc | Mức cọc, trả khi nào, xử lý ra sao nếu một bên huỷ | Cọc bù công và vật liệu cho hoạ sĩ, bảo vệ cả hai |
| Số lần sửa | Sửa nhỏ mấy lần miễn phí, sửa lớn tính thế nào | Tránh vòng sửa không hồi kết |
| Thời gian | Ngày giao phác thảo, ngày xong tranh, thời gian chờ khô | Sơn dầu cần thời gian khô trước khi đóng gói, phủ bảo vệ |
| Khung, giao nhận | Có khung hay không, ai vận chuyển, ai chịu rủi ro | Tránh chi phí phát sinh lúc cuối |
| Hình ảnh và bản quyền | Hoạ sĩ được đăng ảnh tranh không, người đặt được in lại không | Hai bên hay hiểu khác nhau nhất ở dòng này |
Thoả thuận nên kết bằng một câu: nếu bức tranh hoàn thành đúng phác thảo đã duyệt, người đặt nhận tranh và trả nốt phần còn lại. Câu này giúp cả hai biết mốc nào là “xong”.
Quy trình đặt vẽ suôn sẻ từ đầu tới cuối
Trình tự dưới đây là cách nhiều hoạ sĩ làm việc chuyên nghiệp vẫn áp dụng. Người đặt nắm trước để không bỏ sót bước.
- Gửi ảnh tham khảo chất lượng tốt. Ảnh rõ nét, đủ sáng, nhiều góc. Chân dung thì gửi ảnh thấy rõ mắt, ánh sáng tự nhiên. Ảnh mờ thì đừng mong tranh rõ.
- Nói về tinh thần, không chỉ về hình. Kể bức tranh để làm gì, treo ở đâu, ánh sáng phòng thế nào, người nhận là ai. Hoạ sĩ dựa vào đó để chọn màu và bố cục.
- Duyệt phác thảo thật kỹ. Đây là lúc nói hết mọi ý. Thay đổi bố cục khi tranh đã vẽ màu là việc tốn kém và làm tranh kém đi.
- Đặt cọc khi phác thảo đã chốt. Hoặc theo thoả thuận của hoạ sĩ. Ghi lại bằng tin nhắn số tiền và ngày chuyển.
- Xem ảnh tiến độ ở giữa chừng. Nhiều hoạ sĩ gửi ảnh khi xong lớp lót. Góp ý sớm ở bước này nhẹ nhàng hơn khi tranh đã hoàn thiện.
- Nghiệm thu bằng mắt, ở ánh sáng thật. Nếu được, xem tranh trực tiếp. Không thì xin ảnh ánh sáng ban ngày và video quay xiên.
- Chờ đủ khô rồi mới đóng gói. Đừng ép hoạ sĩ giao tranh sơn dầu vừa vẽ xong hôm qua. Tranh dính, hằn là thiệt cho chính người đặt.
- Nhận tranh kèm giấy xác nhận. Ghi tên tranh, kích thước, chất liệu, năm vẽ, tên người đặt, chữ ký hoạ sĩ.
Bản quyền tranh đặt vẽ: mua bức tranh không có nghĩa là mua mọi quyền
Đây là chỗ hai bên hay vỡ lẽ muộn nhất. Theo nguyên tắc chung của quyền tác giả, người vẽ là tác giả và giữ những quyền gắn với tên tuổi của mình. Người đặt sở hữu bức tranh vật chất, được treo, được ngắm, được tặng lại, nhưng việc in bức tranh ra hàng loạt, dùng làm logo, in lên bao bì, đưa vào quảng cáo là chuyện khác và cần được thoả thuận riêng.
Vì vậy nếu đặt vẽ để dùng cho thương hiệu, ví dụ tranh treo sảnh công ty kèm ý định in lên lịch, thiệp, website, hãy nói rõ từ đầu và ghi vào thoả thuận phạm vi sử dụng. Hoạ sĩ có thể tính thêm phí cho quyền sử dụng ấy, và đó là chuyện hợp lý. Chi tiết pháp lý cụ thể nên hỏi luật sư về sở hữu trí tuệ, nhất là với hợp đồng giá trị lớn.
Ngược lại, hoạ sĩ thường muốn đăng ảnh tranh lên trang cá nhân, đưa vào hồ sơ năng lực hay triển lãm sau này. Với chân dung người thân, nhiều gia đình không muốn ảnh người nhà mình xuất hiện công khai. Thoả thuận trước để không ai bất ngờ.
Một điểm cần biết khi đặt vẽ theo ảnh: nếu ảnh tham khảo là ảnh của người khác chụp, ví dụ ảnh phong cảnh lấy trên mạng, thì việc vẽ lại có thể đụng tới quyền của người chụp. Tốt nhất là dùng ảnh tự chụp, hoặc để hoạ sĩ tự tìm góc vẽ và sáng tác theo tinh thần ảnh chứ không chép nguyên.
Sai lầm hay gặp khi đặt vẽ và cách tránh
Gửi ảnh chụp màn hình mờ, rồi chê tranh không rõ. Tranh chỉ rõ bằng ảnh tham khảo. Tìm ảnh gốc, chụp lại ảnh giấy dưới ánh sáng tốt.
Ghép nhiều ảnh, nhiều người không cùng ánh sáng. Ghép ông bà từ hai bức ảnh khác thời, khác hướng sáng là bài toán khó. Nói trước để hoạ sĩ báo khả năng và thời gian.
Đòi thay đổi lớn khi tranh đã gần xong. Đổi màu áo, đổi bố cục ở giai đoạn cuối làm tranh dày sơn, mất tươi. Chốt hết ở phác thảo.
Đặt sát ngày tặng quà. Sơn dầu cần thời gian khô, khung cần thời gian đóng. Đặt sớm ít nhất vài tuần, tranh lớn thì lâu hơn.
Không thống nhất “giống” nghĩa là gì. Giống như ảnh, hay giống tinh thần? Xem tranh mẫu của hoạ sĩ và chỉ vào bức mình muốn giống kiểu ấy.
Trả hết tiền ngay từ đầu. Trả theo mốc: cọc, rồi phần còn lại khi nghiệm thu. Công bằng cho cả hai.
Không xin giấy xác nhận khi nhận tranh. Tranh đặt vẽ cũng là tác phẩm, cần hồ sơ như tranh mua sẵn, nhất là nếu hoạ sĩ có tên tuổi.
Nghiệm thu qua màn hình điện thoại lúc nửa đêm. Màn hình tối, đèn vàng, mắt mỏi dễ dẫn tới chê oan hoặc bỏ sót lỗi thật. Xem ban ngày, xem tận mắt nếu được.
Câu hỏi thường gặp
Đặt vẽ tranh theo yêu cầu mất bao lâu?
Tuỳ khổ, chất liệu và lịch của hoạ sĩ, thường tính bằng tuần chứ không phải ngày. Tranh sơn dầu còn cần thêm thời gian khô trước khi đóng gói. Hỏi rõ ngày giao phác thảo và ngày giao tranh ngay từ đầu.
Tiền cọc đặt vẽ tranh thường bao nhiêu?
Mỗi hoạ sĩ một mức, thường là một phần đáng kể để bù công phác thảo và vật liệu. Quan trọng hơn con số là ghi rõ cọc được xử lý thế nào nếu một bên huỷ. Thoả thuận bằng tin nhắn hoặc giấy ký.
Tranh vẽ không giống ý thì có được trả lại không?
Nếu tranh đúng phác thảo đã duyệt, việc trả lại thường không được chấp nhận, vì hoạ sĩ đã làm đúng thoả thuận. Đó là lý do cần duyệt phác thảo thật kỹ. Nếu tranh khác hẳn phác thảo thì có cơ sở yêu cầu sửa.
Đặt vẽ chân dung từ ảnh cũ mờ có được không?
Được, nhưng kết quả phụ thuộc nhiều vào tay nghề và khả năng đoán nét của hoạ sĩ. Nên gửi kèm vài ảnh khác của cùng người, kể thêm đặc điểm khuôn mặt. Hoạ sĩ tử tế sẽ nói trước mức độ giống có thể đạt.
Mua tranh đặt vẽ rồi có được in lên lịch, thiệp không?
Sở hữu bức tranh không tự động kèm quyền in lại hàng loạt. Muốn dùng hình ảnh tranh vào ấn phẩm, cần thoả thuận phạm vi sử dụng với hoạ sĩ, có thể kèm phí. Hợp đồng giá trị lớn nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ.
Có nên đặt vẽ tranh qua các trang nhận vẽ online giá rẻ?
Được nếu xem kỹ tranh thật họ đã giao, không chỉ ảnh mẫu. Nhiều nơi nhận đơn rồi giao cho thợ vẽ theo mẫu, chất lượng không đều. Xin video tiến độ và chỉ trả hết khi đã nghiệm thu.
