Tranh phong thuỷ là những biểu tượng văn hoá mang lời chúc, như cá chép cho ý chí, ngựa phi cho khởi sự thành công, sen cho thanh cao. Nó không phải bùa hứa tài lộc, và treo “sai” không mang lại điều xấu. Khi nghe những câu như “treo sai là xui”, “hợp mệnh nên phải mua”, “tranh đã khai quang”, hãy chậm lại, hỏi rõ vẽ tay hay in, chất liệu, nguồn gốc, giá hình thành từ đâu, và chỉ mua bức mình thấy đẹp.
Bài này không chê niềm tin của ai. Người treo tranh cá chép cho thuận lòng, người chọn ngựa phi hướng vào nhà cho yên tâm, đều là chuyện bình thường của văn hoá. Điều bài này muốn giúp là tách biệt phần văn hoá đẹp đẽ ấy khỏi những chiêu bán hàng dùng nỗi lo để đẩy giá, và có một quy trình mua tranh tỉnh táo.
Văn hoá và chiêu bán hàng: ranh giới ở đâu?
Biểu tượng trong tranh truyền thống có lịch sử lâu dài và được cộng đồng dùng chung: cá chép vượt vũ môn, mã đáo thành công, tứ quý bốn mùa, mẫu đơn phú quý. Hiểu những biểu tượng ấy làm người xem tranh giàu thêm, và chọn đúng lời chúc cho đúng dịp là một nét đẹp của người Việt.
Ranh giới bị vượt qua khi lời chúc biến thành lời hứa, và lời hứa biến thành nỗi sợ. “Bức này giúp anh chị làm ăn phát đạt” là lời hứa không ai bảo đảm được. “Treo bức kia là hao tài, phải thay ngay” là gieo nỗi sợ để bán giải pháp. Cả hai đều chuyển trọng tâm từ bức tranh sang nỗi lo của người mua.
Dấu hiệu dễ nhận ra nhất là khi cuộc nói chuyện không còn về bức tranh. Người bán không nói về nét vẽ, chất liệu, tác giả, kích thước, mà chỉ nói về vận khí, tuổi, mệnh, hướng nhà, và về việc phải quyết ngay. Một người bán tranh đàng hoàng có thể kể về ý nghĩa đề tài, nhưng sẽ không ép.
Giữ ranh giới này không có nghĩa là bỏ niềm tin. Mình vẫn có thể chọn cá bơi vào nhà cho thuận lòng, chỉ là không trả thêm tiền cho nỗi sợ, và không vứt bỏ một bức tranh đẹp vì một câu nói nghe được.
Những câu hay nghe khi mua tranh phong thuỷ
Bảng dưới gom những câu thường gặp, thực chất của nó, và cách phản hồi tỉnh táo.
| Câu hay nghe | Thực chất | Nên làm gì |
|---|---|---|
| “Treo sai tranh là xui, phải thay ngay.” | gieo lo để bán hàng mới | hỏi lại: sai theo ai, cơ sở gì; không cần vội |
| “Bức này hợp mệnh anh chị nên giá cao hơn.” | gắn giá với nỗi lo thay vì với bức tranh | hỏi giá hình thành từ kích thước, chất liệu, tác giả |
| “Tranh đã khai quang, điểm nhãn.” | nghi lễ là niềm tin cá nhân, khó kiểm chứng | nếu cần nghi lễ, tự tìm nơi mình tin; đừng trả thêm vì lời nói |
| “Mua tranh này làm ăn chắc chắn lên.” | lời hứa không ai bảo đảm | xem tranh như lời chúc, không như cam kết |
| “Tranh phong thuỷ là tài sản tăng giá.” | dẫn sang đầu cơ | giá tranh không ai bảo đảm; mua vì thích, không vì hứa lời |
| “Chỉ còn một bức, mai hết.” | giục quyết nhanh | tranh treo cả chục năm, thêm vài ngày suy nghĩ không thiệt |
| “Vẽ tay 100%, tác giả nổi tiếng.” | có thể đúng, có thể là in rồi tô thêm | hỏi tên tác giả, xem kỹ bề mặt, xin giấy tờ |
| “Phải đủ chín con cá, tám con ngựa.” | quan niệm, không phải luật | chọn bố cục đẹp; số con không quyết định may rủi |
Không phải ai nói những câu này cũng có ý xấu; nhiều người bán chỉ nhắc lại điều họ nghe. Nhưng người mua có quyền hỏi lại, và câu trả lời tốt luôn quay về bức tranh: nét vẽ, chất liệu, nguồn gốc.
Hiểu biểu tượng như văn hoá: nhẹ lòng mà vẫn giàu ý nghĩa
Hiểu như văn hoá nghĩa là đọc bức tranh như đọc một bài thơ có điển tích. Cá chép vượt thác gợi chuyện nỗ lực đỗ đạt, đàn cá gợi sự dư dả theo cách đọc chữ của người xưa, sen gợi sự thanh cao, trúc gợi khí tiết. Những lớp nghĩa ấy có thật trong văn hoá, và chúng làm bức tranh thú vị hơn.
Cách hiểu này không đòi hỏi tin vào tác dụng thần bí. Người treo bức mã đáo sau bàn làm việc có thể xem nó như lời nhắc giữ khí thế; người treo bức sen ở phòng khách có thể xem nó như lời chúc gia đình an yên. Nghĩa của bức tranh nằm ở cách người treo nhìn nó mỗi ngày.
Nhiều quan niệm về hướng, về số lượng cũng có thể hiểu theo nghĩa thẩm mỹ. Con vật, dòng nước hướng vào trong phòng thì kéo mắt người xem vào không gian; bố cục chín con cá có một con khác màu tạo điểm nhấn; bộ tứ quý theo thứ tự mùa thì đọc được như một câu chuyện. Theo cũng được, không theo cũng không sao.
Muốn đọc kỹ hơn từng đề tài, có thể xem các bài về ý nghĩa tranh mã đáo và số ngựa, tranh hoa sen và tranh mẫu đơn, gà trống, uyên ương.
Giá tranh phong thuỷ hình thành từ đâu?
Kích thước. Khổ lớn tốn vật liệu và công nhiều hơn; đây là yếu tố dễ thấy nhất.
Chất liệu. Sơn mài nhiều lớp mài kỹ tốn thời gian hơn hẳn acrylic; lụa, giấy dó thật khác giấy công nghiệp.
Vẽ tay hay in. Tranh in, kể cả in rồi tô thêm, khác hẳn tranh vẽ tay về công sức.
Độ công phu. Đàn ngựa chín con vẽ kỹ khác một con ngựa vài nét; sơn mài khảm vỏ trứng khác sơn mài phẳng.
Tên tuổi tác giả. Tác giả có tiếng, có hồ sơ triển lãm thì giá cao hơn; cần giấy tờ chứng minh.
Nguồn gốc, giấy tờ. Tranh có giấy chứng nhận, hoá đơn, liên hệ được tác giả có giá trị khác tranh không rõ nguồn.
Khung. Khung gỗ tốt, kính, paspartu cũng là một phần giá; hỏi tách riêng giá tranh và giá khung.
Không phải “độ hợp mệnh”. Nếu giá được giải thích bằng vận khí thay vì những yếu tố trên, đó là dấu hiệu nên dừng lại.
Quy trình mua tranh phong thuỷ tỉnh táo
Tám bước dưới đây dùng được cho cửa hàng, phòng tranh, xưởng vẽ hay mua trên mạng.
- Chọn không gian trước, đề tài sau. Biết tranh treo ở đâu, khổ bao nhiêu, hướng nắng thế nào.
- Xem nhiều nơi để có so sánh. Đừng mua ở nơi đầu tiên; xem ít nhất hai ba nơi cùng đề tài, cùng khổ.
- Hỏi rõ vẽ tay hay in. Nhìn nghiêng dưới đèn: vẽ tay có vết cọ, độ dày mỏng; in thường phẳng đều, có thể thấy chấm in khi soi gần.
- Hỏi chất liệu và cách bảo quản. Người bán hiểu nghề sẽ nói được tranh chịu ẩm, chịu nắng ra sao.
- Hỏi tác giả và giấy tờ. Tên tác giả, năm vẽ nếu có, hoá đơn, giấy xác nhận; tranh đắt mà không có giấy tờ là rủi ro.
- Hỏi chính sách đổi trả và vận chuyển. Mua trên mạng cần biết rõ được kiểm hàng trước khi nhận không, tranh vỡ thì sao.
- Ướm thử ở nhà. Xin ảnh hoặc dán giấy theo khổ lên tường, sống với nó vài ngày.
- Quyết khi bình tĩnh. Không mua trong lúc bị giục, lúc đang lo lắng, hay sau khi nghe một lời gieo lo.
Muốn có thêm điểm so sánh về mẫu mã và cách niêm yết, có thể xem các mẫu tranh và vật phẩm ở VatPham.com. Dù mua ở đâu, các câu hỏi trong quy trình trên vẫn nên hỏi đủ.
Ví dụ: một gia đình vừa dọn nhà và lời khuyên “phải thay tranh”
Một gia đình trẻ dọn về căn hộ mới, mang theo bức sơn dầu đàn ngựa mà người bạn tặng dịp cưới. Bức tranh đẹp, vẽ có hồn, hợp màu sofa. Khi treo lên, ngựa phi hướng về phía cửa ra vào. Một người quen ghé chơi bảo “ngựa chạy ra là tiền đi”, khuyên thay bằng bức khác, và giới thiệu luôn chỗ bán có bức “hợp mệnh chủ nhà”, giá cao hơn hẳn bức bình thường cùng khổ.
Theo cách nhìn tỉnh táo, có ba lựa chọn. Thứ nhất, giữ nguyên, vì đây là bức tranh đẹp và có kỷ niệm; quan niệm về hướng ngựa không có cơ sở để lo. Thứ hai, nếu thấy thuận lòng hơn, dời bức tranh sang bức tường khác trong nhà để ngựa phi hướng vào trong, không tốn đồng nào. Thứ ba, nếu thật sự muốn đổi, mua bức mới theo quy trình tám bước, so sánh nhiều nơi, chứ không mua bức “hợp mệnh” với giá được giải thích bằng vận khí.
Gia đình chọn cách thứ hai: bức ngựa chuyển sang tường phòng làm việc, phi hướng vào trong phòng, ngay trước bàn của người chồng. Tường sofa treo một bức sen lụa mua sau đó vài tháng, khi gặp đúng bức ưng ý. Không ai phải lo, không đồng nào trả cho nỗi sợ.
Câu chuyện này lặp lại ở rất nhiều nhà với nhiều phiên bản: cá bơi ra, thác chảy ra, hoa tàn, số con lẻ. Mẫu số chung là một bức tranh đẹp suýt bị bỏ đi vì một câu nói. Mỗi lần nghe câu nói như vậy, hãy nhớ hỏi: lời khuyên này có đi kèm một món hàng phải mua không?
Mua tranh phong thuỷ trên mạng: kiểm những gì?
Hỏi kích thước thật kèm khung. Ảnh sản phẩm không cho biết tranh to nhỏ ra sao trên tường nhà mình; xin số đo cụ thể.
Xin ảnh chụp nghiêng và cận bề mặt. Ảnh chụp thẳng dễ che chuyện tranh in hay vẽ tay; ảnh nghiêng dưới đèn lộ vết cọ.
Hỏi ảnh có chỉnh màu không. Màu đỏ cá chép, xanh sơn thuỷ trên màn hình thường tươi hơn thật.
Hỏi rõ ai là người vẽ. Ghi chung chung “hoạ sĩ có tiếng” mà không có tên là dấu hiệu nên cẩn thận.
Hỏi cách đóng gói và bảo hiểm vận chuyển. Tranh kính, sơn mài vóc dày dễ vỡ, nứt khi vận chuyển xa.
Xem có được kiểm hàng trước khi nhận không. Mở ra xem bề mặt, khung, kính trước khi ký nhận là quyền nên đòi.
Lưu lại tin nhắn, mô tả sản phẩm. Khi tranh nhận về khác mô tả, đó là bằng chứng để đổi trả.
Cẩn thận với giá “xả kho” quá rẻ cho tranh “vẽ tay khổ lớn”. Giá thấp bất thường so với công vẽ thường đi kèm tranh in.
Sai lầm thường gặp của người mua tranh phong thuỷ
Mua vì sợ, không vì thích. Bức tranh mua trong lúc lo lắng thường không phải bức mình muốn nhìn mỗi ngày.
Trả giá theo “ý nghĩa” thay vì theo bức tranh. Hai bức cùng khổ, cùng chất liệu mà giá chênh vì “hợp mệnh” là đáng ngờ.
Tin “vẽ tay” mà không nhìn kỹ. Tranh in rồi tô thêm vài nét sơn rất phổ biến.
Mua tranh đá quý, tranh “đầu tư” vì được hứa tăng giá. Giá trị phụ thuộc chất lượng và nguồn gốc vật liệu, không ai bảo đảm giá tăng.
Treo nhiều tranh phong thuỷ để “chắc ăn”. Phòng thành phô trương, mỗi lời chúc làm loãng lời chúc khác.
Bỏ tranh có kỷ niệm vì một lời nói. Dời chỗ là đủ nếu muốn thuận lòng; kỷ niệm không mua lại được.
Không giữ hoá đơn, giấy tờ. Khi có tranh chấp hoặc muốn bán lại, không có gì làm bằng.
Mua trên mạng chỉ nhìn ảnh. Ảnh có thể chỉnh màu; hỏi rõ kích thước thật, chất liệu, chính sách đổi trả.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Nếu định mua tranh gốc giá trị cao được giới thiệu là của tác giả có tên tuổi, hãy hỏi người am hiểu thị trường tranh, và khi cần thì nhờ giám định trước khi trả tiền. Đừng dựa vào giấy chứng nhận do chính người bán phát hành như bằng chứng duy nhất; liên hệ được với tác giả hoặc nơi đại diện của tác giả là chắc chắn hơn.
Nếu đã mua và thấy mình bị lừa, như tranh in bán như vẽ tay, giá được nâng bằng lời hứa sai sự thật, nên giữ lại hoá đơn, tin nhắn, ảnh chụp, rồi hỏi luật sư hoặc cơ quan bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng về hướng xử lý. Việc này dễ hơn nhiều nếu từ đầu đã giữ đủ giấy tờ.
Về tín ngưỡng, nếu gia đình muốn làm nghi lễ cho bức tranh hay cho ngôi nhà, hãy hỏi người lớn trong nhà, nhà chùa hoặc người hiểu việc thờ tự mà gia đình tin cậy, chứ không phải người đang bán tranh cho mình. Xem phong thuỷ nhà ở chi tiết là lĩnh vực riêng; người tư vấn đáng tin không gieo lo và không ép mua đồ.
Và nếu những lời gieo lo khiến mình hay người thân lo lắng kéo dài, mất ngủ, bồn chồn, hãy nói chuyện với người tin cậy; khi nỗi lo ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ là điều nên làm. Không bức tranh nào đáng để mình bất an như thế.
Câu hỏi thường gặp
Tranh phong thuỷ có thật sự mang lại may mắn không?
Nhìn từ góc độ văn hoá, tranh phong thuỷ là lời chúc qua biểu tượng, giúp người treo có thêm niềm vui và lời nhắc mỗi ngày. Không có gì bảo đảm tranh mang lại tài lộc; điều chắc chắn là bức tranh đẹp làm không gian dễ chịu hơn.
Treo tranh sai hướng có sao không?
Không có cơ sở để lo. Nếu thấy thuận lòng hơn, có thể dời tranh sang chỗ khác để con vật hay dòng nước hướng vào trong phòng, không cần mua tranh mới.
Tranh khai quang là gì, có nên mua?
Là tranh được cho là đã qua nghi lễ. Đây là niềm tin cá nhân khó kiểm chứng; nếu gia đình cần nghi lễ, nên tự tìm nơi mình tin cậy thay vì trả thêm tiền vì lời quảng cáo.
Làm sao biết tranh phong thuỷ vẽ tay hay in?
Nhìn nghiêng dưới đèn để thấy vết cọ, độ dày mỏng của sơn; tranh in thường phẳng đều và có thể thấy chấm in khi soi gần. Tranh giá trị cao nên hỏi thêm người có chuyên môn.
Tranh phong thuỷ có phải là tài sản đầu tư không?
Không nên mua tranh phong thuỷ với kỳ vọng tăng giá. Giá trị tranh phụ thuộc tác giả, chất lượng, nguồn gốc và thị trường, không ai bảo đảm được.
Người bán nói tranh hợp mệnh nên giá cao, có nên tin?
Giá tranh nên được giải thích bằng kích thước, chất liệu, độ công phu, tác giả và nguồn gốc. Nếu giá được giải thích bằng vận khí, hãy so sánh với các nơi khác trước khi quyết.
