Tranh sơn thuỷ, nghĩa đen là tranh núi và nước, gửi gắm sự vững vàng của núi và sự lưu thông, sinh sôi của nước. Người xưa chuộng ý “tựa sơn hướng thuỷ”: lưng có chỗ dựa, mặt nhìn ra khoảng thoáng. Khi chọn, nên nhìn núi có thế, nước có hướng, khoảng trống đủ thở, và khổ tranh hợp bức tường.
Sơn thuỷ là đề tài cổ nhất của hội hoạ Á Đông, được vẽ bằng mực trên giấy lụa từ hàng nghìn năm trước, và ngày nay vẫn được vẽ lại bằng sơn dầu, sơn mài, acrylic. Vì phổ biến, nó cũng là đề tài bị làm hàng loạt nhiều nhất. Bài này giúp đọc ý nghĩa, nhìn ra một bức sơn thuỷ đẹp, và đặt nó đúng chỗ.
Núi và nước: hai nửa của một bức tranh
Trong tư duy Á Đông, núi và nước là hai cực bổ sung cho nhau: núi đứng yên, nước chuyển động; núi cứng, nước mềm; núi là chỗ dựa, nước là sự sống. Một bức sơn thuỷ đẹp giữ được cả hai, không để núi đè bẹp nước hay nước làm trôi mất núi.
Từ đó có ý nghĩa mà người treo tranh hay gửi gắm: núi cho sự vững vàng, chỗ dựa, uy tín; nước cho sự lưu thông, hanh thông, và theo quan niệm dân gian, cho tài lộc. Câu “sơn thuỷ hữu tình” mà người Việt hay nói khi gặp cảnh đẹp cũng là cách khen sự hài hoà giữa hai thứ ấy.
Tranh sơn thuỷ cổ điển còn có người: một ông lão câu cá, một thư sinh ngồi dưới gốc thông, một con thuyền nhỏ. Người nhỏ xíu giữa núi sông là cách người xưa nói về vị trí khiêm tốn của con người trong thiên nhiên. Nhiều người treo tranh sơn thuỷ không phải để cầu gì, mà để có một khung cửa sổ nhìn ra thiên nhiên giữa phố.
Ở Việt Nam, sơn thuỷ còn được vẽ theo cảnh quê nhà: núi đá vôi ven sông, vịnh biển nhiều đảo đá, ruộng bậc thang miền núi. Những bức ấy mang cùng ý nghĩa núi và nước nhưng gần gũi với người Việt hơn những bức non cao mây phủ chép theo mẫu ngoại.
Những chi tiết trong tranh sơn thuỷ và cách hiểu
Núi phía sau, nước phía trước. Bố cục quen thuộc theo ý tựa sơn hướng thuỷ; treo sau lưng ghế sofa hay bàn làm việc như có “núi” làm chỗ dựa.
Thác nước là sự lưu thông mạnh. Thác gợi sức sống; theo quan niệm dân gian, nhiều người thích dòng nước chảy hướng vào trong nhà.
Sông uốn lượn là sự mềm mại, bền lâu. Dòng nước quanh co gợi sự lưu thông chậm rãi, không gấp gáp.
Thuyền xuôi gió là sự thuận lợi. Thuyền căng buồm hay được chọn cho người làm ăn, buôn bán.
Cây thông trên núi là trường thọ. Hợp tranh mừng thọ, phòng ông bà.
Mây là khoảng trống có chủ ý. Trong thuỷ mặc, mây và sương là chỗ để giấy trắng, cho tranh “thở”.
Nhà nhỏ, chòi tranh giữa núi là sự an nhàn. Gợi cuộc sống thanh đạm, hợp người thích tĩnh.
Mặt trời mọc gợi sự khởi đầu. Nhiều bức sơn dầu sơn thuỷ hiện đại vẽ bình minh trên núi để có thêm màu ấm.
Thuỷ mặc, sơn dầu, sơn mài: chọn chất liệu nào?
Cùng đề tài núi sông, mỗi chất liệu cho một bức tranh khác hẳn.
| Chất liệu | Đặc điểm nhìn bằng mắt | Hợp với |
|---|---|---|
| Thuỷ mặc (mực trên giấy hoặc lụa) | nét mực đậm nhạt, nhiều khoảng trắng, rất ít màu | nhà tối giản, Nhật, góc trà, phòng đọc |
| Sơn dầu | màu đậm, nhiều lớp, có chiều sâu không khí | phòng khách lớn, văn phòng, nhà tân cổ điển |
| Sơn mài | nền đen hoặc nâu, núi sông bằng vàng bạc, vỏ trứng | phòng khách Indochine, quà trang trọng |
| Acrylic | màu tươi, khô nhanh, nhẹ | nhà hiện đại, văn phòng, tranh khổ lớn nhẹ ký |
| Tranh in | giá vừa, khổ linh hoạt | hành lang, phòng phụ, văn phòng thuê |
Thuỷ mặc trên giấy cần đóng khung kính và paspartu không axit nếu treo ở nơi ẩm. Sơn dầu, sơn mài chịu khí hậu nóng ẩm tốt hơn, nhưng đều không ưa nắng chiếu thẳng.
Nhìn một bức sơn thuỷ đẹp
Núi có thế. Núi đẹp có hướng vươn, có dáng ngồi, không như những đống đất xếp hàng.
Có ba lớp xa gần. Tiền cảnh rõ, trung cảnh vừa, viễn cảnh mờ; thiếu lớp thì tranh phẳng.
Nước có hướng chảy. Mắt đi theo dòng nước dẫn vào sâu trong tranh.
Khoảng trống có chủ ý. Bức sơn thuỷ kín mít không còn chỗ trời là dấu hiệu tranh làm hàng.
Màu không loè loẹt. Sơn thuỷ sơn dầu chói xanh lá, đỏ cam đều tăm tắp thường là tranh chợ.
Chi tiết người, thuyền tinh tế. Nhỏ mà có dáng, không như chấm mực vội.
Nét mực trong thuỷ mặc dứt khoát. Nét run, nét sửa đi sửa lại cho thấy tay vẽ chưa vững.
Xem tranh dưới ánh sáng giống nhà mình. Sơn thuỷ màu tối dễ thành mảng đen dưới đèn vàng yếu.
Treo tranh sơn thuỷ ở đâu, khổ nào?
Phòng khách là nơi hợp nhất, nhất là tường sau sofa: khổ ngang dài, rộng khoảng 2/3 đến 3/4 chiều dài sofa, như một ô cửa sổ nhìn ra núi sông. Người ngồi sofa có “núi” sau lưng, người đối diện thì có cảnh đẹp để nhìn. Phòng khách nhỏ, nhà ống hợp bức sơn thuỷ có đường chân trời thấp, nhiều trời, giúp tường như lùi ra xa.
Phòng làm việc, phòng giám đốc treo sơn thuỷ sau lưng bàn là lựa chọn quen thuộc theo ý có chỗ dựa vững. Chọn bức núi rõ, thế vững, màu điềm tĩnh; tránh bức thác đổ quá dữ dội sau lưng người ngồi vì dễ gây cảm giác bất an cho chính người khách nhìn vào.
Tranh sơn thuỷ dọc, kiểu tranh cuộn treo, hợp những mảng tường hẹp mà cao, hợp góc trà, cạnh cầu thang. Bộ bốn tấm sơn thuỷ bốn mùa cũng là một lựa chọn cho tường dài.
Nếu đang tìm tranh sơn thuỷ cho phòng khách, văn phòng, có thể xem các mẫu tranh và vật phẩm ở VatPham.com để hình dung, rồi mang những tiêu chí về bố cục và chất liệu ở trên ra so.
Những quan niệm hay nghe và cách hiểu cho nhẹ lòng
“Thác nước chảy ra ngoài là mất của.” Đó là quan niệm dân gian; nếu thấy thuận lòng hơn, chọn bức nước chảy vào trong, nhưng không cần lo hay vội thay tranh.
“Phải có núi sau lưng mới vững.” Ý nghĩa đẹp, nhưng sự nghiệp vững là do người, tranh chỉ là lời nhắc.
“Sơn thuỷ phải có nước mới có tài lộc.” Nhiều bức chỉ có núi và mây vẫn rất đẹp; chọn theo cái mình thấy hay.
“Núi nhọn là xấu, núi tròn là tốt.” Những phân loại như vậy thuộc về cách xem phong thuỷ chuyên sâu; ở mức chọn tranh, đẹp và hợp không gian là đủ.
“Tranh càng to càng nhiều lộc.” Tranh to quá tường làm phòng ngộp; khổ theo tường và đồ đạc.
“Phải treo đúng hướng nhà.” Xem hướng chi tiết là việc khác; chọn tranh theo ánh sáng thật của bức tường để tranh bền đẹp mới là điều chắc chắn có lợi.
“Mua bức này rồi mọi việc sẽ thuận.” Lời hứa này nên khiến mình tỉnh táo hơn với người bán.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn thuỷ có ý nghĩa gì?
Sơn thuỷ là núi và nước: núi cho sự vững vàng, chỗ dựa; nước cho sự lưu thông, sinh sôi. Người xưa chuộng ý tựa sơn hướng thuỷ, và tranh còn là cách đưa thiên nhiên vào nhà.
Tranh sơn thuỷ treo ở đâu đẹp nhất?
Phổ biến nhất là tường sau sofa phòng khách và sau lưng bàn làm việc. Khổ ngang, rộng khoảng 2/3 đến 3/4 chiều dài đồ đạc bên dưới thường cân nhất.
Tranh thác nước chảy hướng nào là tốt?
Theo quan niệm dân gian, nhiều người thích dòng nước chảy vào trong nhà. Đây là cách chơi cho thuận lòng, không có cơ sở để lo lắng nếu tranh có hướng khác.
Tranh sơn thuỷ thuỷ mặc có hợp nhà hiện đại không?
Rất hợp, vì thuỷ mặc ít màu, nhiều khoảng trắng, đúng tinh thần tối giản. Chỉ cần khung mảnh và kính bảo vệ giấy nếu nhà ẩm.
Phòng khách nhỏ có nên treo tranh sơn thuỷ lớn?
Có thể, nếu chọn bức có đường chân trời thấp, nhiều trời và màu sáng; nó giúp tường như lùi ra xa. Tránh bức núi kín đặc, màu tối.
Làm sao nhận ra tranh sơn thuỷ làm hàng loạt?
Thường có màu chói đều, núi xếp như nhau, kín mít không khoảng trống, chi tiết người và thuyền sơ sài. Tranh tốt có lớp xa gần, khoảng thở và nét có chủ ý.
