Tranh in lộ ra qua ba chỗ: dưới kính lúp thấy các chấm mực li ti phân bố đều; nhìn xiên thấy bề mặt phẳng hoặc vân nổi lặp lại một kiểu; ở mép tranh, hình in tràn đều ra cạnh. Tranh vẽ tay thì vân cọ ngẫu nhiên, lớp sơn chỗ dày chỗ mỏng, và giữa các nét đôi khi lộ sợi vải hay lớp lót. Cần một kính lúp nhỏ, một đèn pin và vài phút.
Việc này khó hơn mười năm trước. Công nghệ in đã tiến xa: có bản in phun mịn đến mức mắt thường không thấy chấm, có bản in rồi quét gel tạo vân, có bản in nổi bằng mực UV mô phỏng cả độ dày sơn. Vì vậy một phép thử riêng lẻ không đủ; nên kết hợp vài phép thử, và hiểu mỗi phép thử loại được loại tranh in nào.
Các loại tranh in đang bán như tranh vẽ
Loại đơn giản nhất là tranh in phun lên vải canvas, căng khung, không làm gì thêm. Bề mặt phẳng, hơi bóng hoặc mờ đều, nhìn xiên không thấy vân cọ. Loại này dễ nhận nhất, nhưng vẫn hay được giới thiệu là “tranh sơn dầu” ở những nơi khách ít khi lại gần.
Loại thứ hai là tranh in rồi quét thêm. Người làm dùng gel trong hoặc sơn bóng quét lên bản in theo hướng các mảng hình, tạo vệt nổi trông như vân cọ. Có nơi chấm thêm vài nét sơn màu ở chỗ sáng nhất. Nhìn xa rất giống tranh vẽ; nhìn gần thì thấy lớp vân nổi trong suốt, không có màu riêng, và màu bên dưới vẫn là màu in.
Loại thứ ba là in nổi bằng mực UV. Máy in phủ nhiều lớp mực đông cứng dưới đèn, tạo độ dày thật trên bề mặt, có khi mô phỏng được cả nét cọ của bản gốc. Đây là loại khó nhận nhất bằng cách sờ hay nhìn xiên, nhưng thường có những dấu hiệu riêng sẽ nói ở phần dưới.
Ngoài ra còn bản in trên giấy, trên lụa giả, và bản in số lượng giới hạn của chính hoạ sĩ. Bản in giới hạn có ký tên, đánh số là sản phẩm hợp pháp, có giá trị riêng. Vấn đề không nằm ở bản in, mà ở việc bán bản in như bản vẽ tay. Biết đây là bản in mà vẫn thích thì cứ mua với giá bản in.
Năm phép thử phân biệt tranh in và tranh vẽ tay
Làm lần lượt, mỗi phép thử loại được một nhóm. Nên xin phép người bán trước khi soi kỹ hay chạm vào tranh.
- Soi kính lúp vào vùng màu chuyển. Dùng kính lúp phóng đại khoảng mười lần, hoặc camera điện thoại phóng to. Tranh in phun cho thấy các chấm mực li ti nhiều màu nằm xen nhau; tranh in offset trên giấy cho thấy lưới chấm xếp hình hoa thị. Tranh vẽ tay cho thấy màu trộn liền, vệt cọ, hạt màu không theo trật tự.
- Chiếu đèn pin xiên gần sát mặt tranh. Đặt đèn gần như song song với mặt tranh. Vân cọ thật đổ bóng ngẫu nhiên, theo hướng của từng nét vẽ. Bản in phẳng thì không đổ bóng; bản quét gel thì vân nổi nhưng trong suốt, không đi theo màu.
- Nhìn xem vân nổi có “khớp” với màu không. Ở tranh vẽ, chỗ sơn dày là chỗ màu đậm, gờ sơn mang chính màu ấy. Ở tranh in quét gel, vân nổi có thể cắt ngang qua hai vùng màu khác nhau mà không đổi màu, vì màu nằm bên dưới.
- Soi mép và cạnh khung căng. Tranh in hay có hình in kéo tràn ra cạnh, hoặc viền trắng thẳng tắp như dao cắt. Tranh vẽ tay thường có vệt sơn tràn lem nhem ở cạnh, hoặc cạnh để trơn lớp lót.
- Lật mặt sau. Vải canvas in thường có lớp phủ trắng đều, mặt sau sạch tinh. Tranh vẽ tay trên toan có thể có vết sơn thấm qua, vết bút chì, vết cọ lau.
Không phép thử nào đúng tuyệt đối khi đứng một mình. Nhưng khi ba bốn phép thử cùng chỉ một hướng, kết luận đã khá chắc.
Dấu hiệu riêng của tranh in nổi UV
Vân nổi đều một độ cao. Máy in tạo độ nổi theo bản đồ số, nên gờ sơn thường đồng đều, ít có chỗ đắp thật dày cạnh chỗ thật mỏng như tay người.
Mép gờ tròn và mịn. Nét cọ thật để lại mép sắc, sợi lông cọ in vết, có chỗ sơn kéo thành đỉnh nhọn. Gờ in UV thường bo tròn, sạch.
Độ bóng giống nhau khắp mặt tranh. Tranh vẽ có chỗ bóng chỗ mờ tuỳ lượng dầu, lượng màu. Bản in UV hay bóng đều hoặc mờ đều.
Dưới kính lúp vẫn thấy chấm mực. Dù có độ nổi, lớp màu trên cùng vẫn là chấm mực in.
Không có vết lông cọ kẹt lại. Tranh vẽ tay thỉnh thoảng có sợi lông cọ, hạt bụi dính trong lớp sơn. Bản in rất sạch.
Không có mùi sơn. Tranh sơn dầu mới có mùi dầu đặc trưng. Bản in UV gần như không mùi, hoặc mùi nhựa.
Nhiều bản giống hệt nhau. Hai bản in nổi đặt cạnh nhau có vân giống từng milimét. Hai bản vẽ tay, kể cả do cùng người vẽ lại, luôn khác.
Giá mềm so với độ “công phu”. Một bức trông đắp sơn rất công phu mà giá chỉ ngang tranh vẽ nhanh là chỗ đáng để soi kỹ.
Những chỗ dễ nhầm theo chiều ngược lại
Không phải bề mặt phẳng nào cũng là tranh in. Nhiều hoạ sĩ vẽ phẳng có chủ ý: tranh acrylic mảng màu phẳng, tranh vẽ lớp mỏng kiểu men, tranh lụa, màu nước. Đèn pin chiếu xiên vào những bức này cũng không thấy vân cọ nổi. Với chúng, kính lúp quan trọng hơn: màu vẽ tay dù phẳng vẫn không có cấu trúc chấm đều.
Ngược lại, có tranh vẽ tay rất mịn trên toan hạt mịn, hoặc được phủ một lớp vecni dày làm mặt tranh bóng đều như in. Ở đây cần nhìn mép, nhìn những chỗ chuyển màu nhỏ, chỗ có chi tiết li ti. Tay người, dù khéo đến đâu, vẫn để lại sự không đồng đều mà máy in không có.
Một trường hợp khó là tranh vẽ đè lên bản in. Người làm in sẵn hình lên toan rồi vẽ phủ lên một phần hoặc toàn bộ bằng sơn thật. Kính lúp ở những chỗ sơn mỏng, ở mép, ở vùng tối có thể bắt gặp chấm in bên dưới. Đây là kiểu hàng thủ công có thật trên thị trường; có mặt hàng ghi rõ, có mặt hàng không.
Vì thế, kết luận nên là “bức này có dấu hiệu in” hoặc “chưa thấy dấu hiệu in”, chứ đừng vội tuyên bố chắc chắn. Với tranh có giá trị, nhờ người có kinh nghiệm hoặc chuyên gia xem trực tiếp là bước tiếp theo đúng.
Bảng tra nhanh: tranh in và tranh vẽ tay khác nhau ở đâu
Bảng dùng khi đứng trước một bức tranh và cần nhớ nhanh phải nhìn chỗ nào.
| Chỗ nhìn | Tranh vẽ tay | Tranh in, in phủ gel, in nổi |
|---|---|---|
| Dưới kính lúp | Màu trộn liền, vệt cọ, hạt màu lộn xộn | Chấm mực li ti phân bố đều, hoặc lưới chấm |
| Ánh sáng xiên | Vân cọ đổ bóng ngẫu nhiên, theo hướng nét vẽ | Phẳng; hoặc vân nổi trong suốt, đều, lặp lại |
| Màu của gờ nổi | Gờ mang chính màu của nét sơn | Gờ trong suốt hoặc màu không khớp vùng bên dưới |
| Mép, cạnh khung | Vệt sơn tràn tự nhiên hoặc lớp lót trơn | Hình in tràn đều hoặc viền thẳng tắp |
| Mặt sau | Có thể có vết sơn thấm, chữ chì, vết lau cọ | Thường sạch, lớp phủ trắng đều |
| Mùi | Sơn dầu có mùi dầu, nhất là tranh mới | Ít mùi hoặc mùi nhựa |
| So hai bức cùng mẫu | Luôn khác nhau ở chi tiết | Giống hệt nhau từng vệt |
Câu hỏi thường gặp
Không có kính lúp thì kiểm tranh in thế nào?
Dùng camera điện thoại chụp cận rồi phóng to, kết hợp đèn pin điện thoại chiếu xiên sát mặt tranh. Hai cách này thay được kính lúp trong phần lớn trường hợp. Nhớ xin phép người bán trước.
Tranh in canvas có phải là tranh giả không?
Không. Tranh in là một mặt hàng hợp pháp, có giá của bản in. Nó chỉ thành vấn đề khi bị bán như tranh vẽ tay hoặc in lại tác phẩm còn được bảo hộ mà không được phép. Biết rõ và trả đúng giá thì không có gì sai.
Tranh in phủ gel có bền không?
Độ bền phụ thuộc vào mực in, vải và chất lượng lớp gel. Lớp phủ có thể ngả vàng hoặc nứt theo thời gian, nhất là nơi nóng ẩm và nắng nhiều. Treo nơi ít nắng trực tiếp sẽ giữ được lâu hơn.
Làm sao nhận ra tranh in nổi UV?
Gờ nổi đều độ cao, mép gờ tròn và sạch, độ bóng đồng đều, và dưới kính lúp lớp màu trên cùng vẫn là chấm mực. So hai bản cùng mẫu sẽ thấy giống hệt nhau. Bản vẽ tay luôn có chỗ khác.
Tranh vẽ tay mà mặt phẳng có bị nhầm là tranh in không?
Có, nhất là tranh acrylic mảng phẳng, tranh lụa, màu nước. Lúc đó kính lúp quan trọng hơn ánh sáng xiên. Màu vẽ tay dù phẳng vẫn không có cấu trúc chấm mực đều.
Bản in có chữ ký và đánh số của hoạ sĩ có giá trị không?
Có, đó là bản in giới hạn được hoạ sĩ chấp thuận, có thị trường riêng. Giá thấp hơn bản gốc nhiều và phụ thuộc số lượng bản, chất lượng in, tên tuổi hoạ sĩ. Nên xin giấy ghi rõ số bản của cả đợt in.
