Chữ ký là bằng chứng yếu nhất của một bức tranh, vì nó dễ giả nhất: chỉ cần vài giây và một mẫu chữ ký để bắt chước. Khi xem chữ ký, đừng hỏi “có giống không” mà hỏi: chữ ký có cùng lớp sơn và cùng thời với bức tranh không, có nằm đè lên vết nứt hay lớp vecni không, nét ký có liền mạch không, và có khớp với chữ ký của chính hoạ sĩ ở cùng giai đoạn không.
Người mua mới hay dồn hết sự chú ý vào chữ ký, vì đó là thứ dễ nhìn và dễ so sánh nhất. Người làm giả biết điều đó, nên chữ ký thường là chỗ được làm kỹ nhất trên một bức tranh giả. Hiểu vì sao chữ ký đáng tin ít giúp người mua chuyển sự chú ý sang những chỗ khó giả hơn: bề mặt, vật liệu, mặt sau và giấy tờ.
Vì sao chữ ký giống hệt vẫn chưa nói lên điều gì?
Một hoạ sĩ ký hàng trăm, hàng nghìn lần trong đời, và chữ ký của họ xuất hiện trong sách, ca-ta-lô, ảnh chụp tranh trên mạng. Người làm giả có cả kho mẫu để luyện. Với người có tay vẽ, bắt chước một chữ ký đến mức mắt thường không phân biệt được không phải chuyện khó.
Ngược lại, chữ ký thật cũng thay đổi. Hoạ sĩ trẻ ký một kiểu, về già ký kiểu khác; ký trên toan khác ký trên giấy; ký bằng cọ khác ký bằng bút. Có người ký đầy đủ họ tên, có người chỉ ký tên, có người ký thêm năm, có người không ký mặt trước mà ghi ở mặt sau. Vì vậy chữ ký “không giống” cũng chưa chắc là giả.
Còn có những bức tranh thật không có chữ ký: tranh hoạ sĩ chưa kịp ký, tranh tặng bạn bè, ký hoạ, bài tập. Có trường hợp chữ ký được thêm vào sau, bởi người khác, để bức tranh dễ bán hơn. Lúc đó tranh có thể thật nhưng chữ ký lại giả, một tình huống khó xử cho cả người bán lẫn người mua.
Điểm mấu chốt: chữ ký chỉ có giá trị khi khớp với mọi thứ khác. Một chữ ký đẹp trên bức tranh có bề mặt in, vật liệu mới tinh, giấy tờ mập mờ thì không cứu được gì. Một chữ ký hơi lạ trên bức tranh có hồ sơ liền mạch, có ảnh triển lãm, thì cần được tìm hiểu chứ không vội gạt đi.
Xem chữ ký theo thứ tự từ dễ tới khó
Các bước dưới đây không thay thế chuyên gia, nhưng giúp người mua nhận ra những dấu hiệu bất thường phổ biến nhất.
- Xem chữ ký có cùng chất liệu với tranh. Tranh sơn dầu thì chữ ký thường cũng bằng sơn dầu, cùng độ bóng, cùng kiểu bề mặt. Chữ ký bằng bút mực, bút kim tuyến trên tranh sơn dầu không hẳn là giả, nhưng cần được giải thích.
- Xem màu chữ ký có trong bảng màu bức tranh không. Hoạ sĩ thường ký bằng màu đang có trên bảng pha. Chữ ký một màu hoàn toàn lạ so với cả bức là chỗ đáng để ý.
- Nhìn xiên xem chữ ký nằm trong hay nằm trên lớp sơn. Chữ ký ký khi lớp sơn bên dưới còn hơi mềm sẽ hoà vào bề mặt. Chữ ký thêm sau khi tranh đã khô lâu năm thường nằm hẳn lên trên, có viền rõ.
- Soi xem chữ ký có chảy vào vết nứt không. Đây là dấu hiệu kinh điển. Nếu tranh đã nứt rồi mới ký, sơn chữ ký sẽ chảy vào khe nứt hoặc vắt qua khe mà không nứt theo. Chữ ký thật cùng thời thì nứt cùng với lớp sơn bên dưới.
- Xem chữ ký có nằm trên lớp vecni không. Tranh đã phủ vecni bảo vệ mà chữ ký nằm trên vecni nghĩa là ký sau khi phủ. Có hoạ sĩ ký lại sau, nhưng với tranh cũ bán lại, đây là câu hỏi lớn.
- Nhìn nét ký có liền mạch không. Chữ ký thật được ký nhanh, nét có đầu có đuôi tự nhiên. Chữ ký bắt chước thường chậm, nét run, có chỗ dừng lại, chỗ tô lại.
- So với chữ ký đã biết cùng giai đoạn. Tìm chữ ký trên những tranh đã công bố của hoạ sĩ trong cùng khoảng thời gian, không so với chữ ký ở giai đoạn khác.
Đèn UV cho biết gì về chữ ký, và không cho biết gì?
Đèn UV làm lộ lớp sơn, lớp vecni khác thời. Dưới tia cực tím, vecni tự nhiên đã lâu năm thường phát quang mờ; sơn mới quét lên sau thường hiện thành mảng tối hơn.
Chữ ký tối hẳn trên nền phát quang là dấu hiệu ký sau. Nếu cả bức phát quang đều mà riêng chữ ký thành vệt tối rõ, chữ ký nhiều khả năng được thêm sau khi phủ vecni.
Nhưng chữ ký ký lại hợp lệ cũng tối. Hoạ sĩ ký lại sau khi phục chế, hoặc phục chế viên ký lại theo chữ ký cũ bị mất, cũng cho kết quả như vậy. Cần hồ sơ để giải thích.
Tranh mới chưa phủ vecni không cho nhiều thông tin. Với tranh vẽ vài năm gần đây, đèn UV ít phân biệt được chữ ký cùng thời hay ký sau.
Đèn UV cầm tay mua dễ nhưng khó đọc kết quả. Người chưa quen dễ đọc sai mảng tối, mảng sáng. Kết quả chỉ nên dùng để quyết định có cần chuyên gia hay không.
Không soi quá lâu, quá gần. Tia cực tím không tốt cho lớp màu nếu chiếu lâu. Soi nhanh, đủ để nhìn.
Bảo vệ mắt khi dùng. Không nhìn thẳng vào đèn, nên đeo kính chắn tia cực tím nếu dùng thường xuyên.
Kết quả UV là gợi ý, không phải kết luận. Một bức tranh không thể bị kết luận thật hay giả chỉ bằng đèn UV.
Tranh không có chữ ký, hoặc chữ ký ở mặt sau
Gặp một bức tranh không ký, nhiều người nghĩ ngay là đáng ngờ. Thực ra tranh không ký khá phổ biến. Có hoạ sĩ chỉ ký khi tranh rời xưởng, những bức còn ở lại xưởng khi họ mất thì không có chữ ký. Có hoạ sĩ ký ở mặt sau, ghi tên tranh, năm, kích thước bằng bút chì hay sơn lên toan hoặc khung.
Với tranh không ký, nguồn gốc càng quan trọng. Ai giữ bức tranh từ trước, có ảnh bức tranh trong xưởng hoạ sĩ, có tên trong danh sách tác phẩm của triển lãm nào không. Thiếu chữ ký mà có hồ sơ tốt vẫn hơn có chữ ký mà không có hồ sơ.
Một tình huống nhạy cảm: người bán đề nghị “ký bổ sung” cho bức tranh không ký, nhờ người thân của hoạ sĩ ký, hoặc tự ký thay. Dù với ý tốt, việc thêm chữ ký sau khi tác giả đã mất làm rối hồ sơ của bức tranh và có thể bị coi là làm giả. Nếu có giấy xác nhận của người thừa kế, nên để nó là một tờ giấy riêng, không thêm nét nào lên tranh.
Chữ ký ở mặt sau cần được giữ nguyên. Khi thay khung, căng lại toan, phải dặn thợ không che, không cắt mất phần có chữ. Chụp ảnh lại trước khi đưa tranh đi sửa.
Sai lầm khi dựa vào chữ ký
Chỉ so chữ ký với một mẫu duy nhất trên mạng. Ảnh trên mạng có thể chính là ảnh tranh giả. Dùng nhiều mẫu từ nguồn đáng tin như sách, ca-ta-lô.
So với chữ ký khác giai đoạn. Chữ ký đổi theo thời gian; so chéo giai đoạn dễ kết luận sai cả hai chiều.
Thấy chữ ký đẹp là yên tâm. Chữ ký đẹp là thứ người làm giả chăm chút nhất.
Thấy chữ ký lạ là gạt ngay. Có thể là chữ ký thời trẻ, chữ ký trên chất liệu khác. Cần thêm bằng chứng.
Tự cạo, lau thử chữ ký. Dùng dung môi lau thử chữ ký có thể làm hỏng tranh thật. Đây là việc của người phục chế.
Tin vào “giám định chữ ký” qua ảnh. Xem ảnh không thấy được lớp sơn, vết nứt, vecni. Kết luận qua ảnh chỉ là ý kiến sơ bộ.
Nhờ chính người bán tìm người xác nhận chữ ký. Người xác nhận nên là người mình tự chọn, độc lập với bên bán.
Quên chụp ảnh chữ ký khi mua. Ảnh chữ ký lúc mua là mốc để so nếu sau này tranh bị đánh tráo khi gửi sửa, gửi triển lãm.
Câu hỏi thường gặp
Chữ ký giống hệt có chứng minh tranh thật không?
Không. Chữ ký là phần dễ giả nhất của một bức tranh vì mẫu chữ ký có sẵn khắp nơi. Chữ ký chỉ có giá trị khi khớp với bề mặt, vật liệu, mặt sau và giấy tờ nguồn gốc.
Làm sao biết chữ ký được ký sau trên tranh cũ?
Dấu hiệu thường gặp là chữ ký chảy vào vết nứt có sẵn, nằm đè lên lớp vecni, hoặc hiện thành vệt tối dưới đèn UV. Những dấu hiệu này cần người có kinh nghiệm xác nhận. Có trường hợp ký lại hợp lệ nên cần hồ sơ đi kèm.
Tranh không có chữ ký có bán được không?
Vẫn bán được nếu nguồn gốc rõ: có ảnh trong xưởng, có tên trong triển lãm, có xác nhận của hoạ sĩ hay người thừa kế. Không nên thêm chữ ký vào sau. Giấy xác nhận nên để riêng.
Có nên tự soi chữ ký bằng đèn UV mua trên mạng?
Có thể dùng để biết có điều bất thường hay không, nhưng đừng tự kết luận. Đọc kết quả UV cần kinh nghiệm, và tranh mới chưa phủ vecni cho rất ít thông tin. Soi nhanh, tránh chiếu lâu lên tranh và bảo vệ mắt.
Chữ ký bằng bút mực trên tranh sơn dầu có đáng ngờ không?
Không hẳn, có hoạ sĩ ký bằng bút. Nhưng chữ ký khác chất liệu, khác màu bảng pha nên được giải thích bằng thói quen của hoạ sĩ ở giai đoạn đó. So với các bức đã công bố cùng giai đoạn.
Nhờ ai xác nhận chữ ký hoạ sĩ?
Nếu hoạ sĩ còn sống, hỏi chính họ. Nếu đã mất, có thể hỏi người thừa kế hoặc chuyên gia am hiểu tranh của hoạ sĩ ấy. Nên chọn người độc lập với bên bán.
