Mặt sau bức tranh khó làm giả hơn mặt trước, và kể được nhiều điều mặt trước giấu: khung căng làm kiểu gì, toan loại gì, toan được ghim hay đóng đinh, có nhãn triển lãm hay dấu phòng tranh không, hoạ sĩ có ghi gì không, bức tranh đã từng bị tháo ra căng lại hay lót lưng chưa. Người mua nên lật mặt sau mọi bức tranh trước khi trả tiền.
Nhiều người mua cả đời chưa từng nhìn mặt sau bức tranh mình treo. Người làm giả biết điều đó, nên dồn công vào mặt trước và chữ ký. Nhưng mặt sau cũng có thể bị làm cũ, bị thay thế; vì vậy mục đích của việc đọc mặt sau không phải tìm một bằng chứng tuyệt đối, mà tìm sự khớp hoặc không khớp với câu chuyện người bán kể.
Vì sao mặt sau quan trọng?
Một bức tranh vẽ năm mươi năm trước đã trải qua năm mươi năm thời gian. Gỗ khung sẫm lại, toan ngả màu, bụi bám vào khe, ghim kim loại có thể gỉ, nhãn giấy ố vàng, có thể có dấu của những lần chuyển nhà, triển lãm, sửa chữa. Tất cả những dấu vết ấy khó làm giả cho tự nhiên.
Ngược lại, khi người bán nói bức tranh rất cũ mà mặt sau trắng tinh, khung gỗ mới bóng, ghim sáng loáng, thì cần một lời giải thích. Có thể bức tranh đã được căng lại toàn bộ. Có thể nó không cũ như được kể. Cả hai khả năng đều đáng được làm rõ trước khi mua.
Mặt sau còn là nơi hoạ sĩ và những người từng sở hữu để lại thông tin: tên tranh, năm, chữ ký, nhãn của triển lãm, mã số của phòng tranh, dấu của nơi đóng khung. Mỗi thông tin là một đầu mối để kiểm chứng. Một nhãn triển lãm có thể tra được danh mục triển lãm đó có bức tranh này không.
Cuối cùng, mặt sau cho biết tình trạng vật lý: toan có mục, rách, thủng không, có dấu hiệu mối mọt, ẩm mốc không. Những thứ đó ảnh hưởng tới giá trị và chi phí giữ gìn, dù tranh thật hay không.
Những gì cần nhìn ở mặt sau
Kiểu khung căng. Khung có nêm góc để căng lại khi toan chùng, hay khung đóng cố định. Hai kiểu đều phổ biến, nhưng khung nên hợp với thời kỳ và cách làm việc được kể.
Màu và độ cũ của gỗ khung. Gỗ để lâu sẫm màu, bám bụi ở khe. Gỗ mới sáng màu, cạnh sắc. Đối chiếu với tuổi được nói của bức tranh.
Loại toan. Toan lanh sợi không đều, màu nâu nhạt; toan cotton sợi đều, trắng hơn; vải tổng hợp mịn và trơn. Mỗi loại phổ biến ở những hoàn cảnh khác nhau.
Ghim hay đinh, và cách đóng. Ghim bấm đều tăm tắp là cách làm hiện đại phổ biến; đinh nhỏ đóng tay gặp ở cách làm cũ hơn. Đây là gợi ý, không phải quy luật tuyệt đối.
Lỗ ghim, lỗ đinh cũ. Mép toan có hàng lỗ cũ cạnh hàng ghim mới cho thấy tranh đã được tháo ra căng lại.
Mép toan có bị cắt không. Mép toan quá ngắn, hình vẽ tràn ra tận cạnh gập có thể là dấu hiệu tranh đã bị cắt nhỏ hoặc căng lên khung khác.
Nhãn, tem, dấu. Nhãn triển lãm, nhãn phòng tranh, dấu nơi làm khung. Chụp lại và tra cứu được.
Chữ viết tay. Tên tranh, năm, kích thước, chữ ký ghi sau. Để ý chữ viết có cùng tuổi với toan không, mực có quá mới không.
Lớp lót lưng. Một lớp toan thứ hai dán phía sau toan gốc là dấu hiệu tranh đã được gia cố, thường do toan gốc yếu. Hỏi lịch sử phục chế.
Dấu hiệu côn trùng, ẩm mốc. Lỗ mọt trên khung, đốm mốc, vệt nước. Ảnh hưởng tới bảo quản và giá.
Đọc mặt sau một bức tranh đúng cách
Làm nhẹ tay, nơi sạch, đủ sáng. Tranh lớn thì nhờ người cùng lật.
- Rửa tay sạch, lau khô, hoặc đeo găng vải. Dầu và mồ hôi tay để lại vết trên toan, nhất là toan chưa sơn lót.
- Lật tranh trên mặt phẳng có lót vải mềm. Không úp mặt tranh trực tiếp xuống bàn cứng có vụn bẩn. Không ấn tay lên giữa toan từ phía sau.
- Chụp toàn cảnh mặt sau trước khi động vào. Ảnh này là mốc để so, nhất là khi tranh sẽ đi sửa, đi triển lãm.
- Chụp cận từng nhãn, chữ, dấu. Chụp thẳng, đủ sáng, không bóc nhãn ra khỏi tranh.
- Soi đèn pin xiên vào mép toan và góc khung. Tìm lỗ ghim cũ, vết cắt, vết keo, dấu hiệu thay khung.
- Ghi lại những gì không khớp với câu chuyện. Rồi hỏi người bán từng điểm một. Câu trả lời cụ thể là dấu hiệu tốt.
- Không bóc, không lau, không sửa gì. Mọi can thiệp là việc của người phục chế, kể cả khi trông chỉ là bụi.
Những chỗ không nên kết luận vội
Mặt sau sạch và mới không có nghĩa là tranh mới. Tranh cũ được phục chế nghiêm túc thường được căng lại khung mới, lót lưng mới, chính để cứu bức tranh. Một người phục chế có trách nhiệm sẽ giữ lại nhãn cũ, chuyển sang khung mới hoặc lưu riêng, và ghi lại những gì đã làm. Hỏi xem có hồ sơ phục chế không.
Mặt sau cũ cũng không có nghĩa là tranh cũ. Người làm giả có thể dùng toan cũ, khung cũ từ một bức tranh không giá trị, cạo lớp vẽ cũ rồi vẽ lên. Lúc đó mặt sau trông rất “đúng tuổi” trong khi mặt trước mới vẽ gần đây. Khi đó, những phép kiểm ở mặt trước như lớp sơn, vết nứt, ánh sáng UV mới cho thêm thông tin.
Nhãn triển lãm có thể bị bóc từ tranh này dán sang tranh khác. Nhãn chỉ có giá trị khi tra được danh mục của triển lãm ấy có bức tranh với tên, kích thước, chất liệu khớp. Thấy nhãn mà không tra được, coi như một lời kể chưa xác minh.
Vì vậy, đọc mặt sau là để tìm sự nhất quán giữa mặt sau, mặt trước, giấy tờ và lời kể. Bốn thứ khớp nhau thì yên tâm hơn; một thứ lệch thì hỏi; nhiều thứ lệch thì dừng.
Sai lầm khi xem mặt sau tranh
Không lật mặt sau vì ngại. Người bán chuyên nghiệp không thấy phiền khi khách xin xem mặt sau.
Bóc nhãn để xem bên dưới. Nhãn bóc ra là mất giá trị chứng cứ. Chụp ảnh, đừng bóc.
Ghi tên, mã số trực tiếp lên toan. Mực có thể thấm ra mặt trước theo thời gian. Ghi bút chì nhẹ lên khung hoặc dùng nhãn riêng.
Đặt tranh úp mặt trên nền cứng. Vụn cát, đinh vít nhỏ trên bàn có thể làm xước hoặc lõm mặt sơn.
Tin hoàn toàn vào “mặt sau cũ”. Toan cũ, khung cũ có thể được tái sử dụng cho tranh mới.
Nghi ngờ mọi khung mới. Khung thay mới có thể là phục chế hợp lý. Hỏi hồ sơ trước khi nghi.
Tự dán băng keo vá vết rách sau toan. Băng keo để lâu làm ố, khó gỡ và làm việc phục chế về sau khó hơn.
Không chụp lại trước khi gửi tranh đi sửa. Không có ảnh thì không có gì để đối chiếu khi nhận tranh về.
Câu hỏi thường gặp
Mặt sau tranh cho biết tranh cũ hay mới không?
Cho gợi ý về tuổi qua màu gỗ khung, loại toan, kiểu ghim, độ bám bụi và nhãn cũ. Nhưng mặt sau có thể đã được thay khi phục chế, hoặc người làm giả dùng toan cũ. Nên đối chiếu với mặt trước và giấy tờ.
Tranh có hai lớp toan phía sau là sao?
Thường là tranh đã được lót lưng, tức dán thêm một lớp toan để gia cố toan gốc đã yếu. Đây là kỹ thuật phục chế phổ biến. Hỏi người bán về lịch sử phục chế và xin hồ sơ nếu có.
Nhãn triển lãm sau tranh có đáng tin không?
Đáng tin khi tra được danh mục của triển lãm đó có bức tranh khớp tên, kích thước, chất liệu. Nhãn có thể bị bóc từ tranh này dán sang tranh khác. Chụp lại nhãn và tìm tài liệu của triển lãm để đối chiếu.
Có nên ghi thông tin lên mặt sau tranh mình mua?
Không nên viết lên toan. Có thể ghi mã số bằng bút chì nhẹ lên khung hoặc dán nhãn giấy không axit. Thông tin chi tiết để ở hồ sơ riêng.
Thấy lỗ ghim cũ ở mép toan nghĩa là gì?
Bức tranh đã từng được tháo ra và căng lại, có thể do thay khung, vận chuyển dạng cuộn hoặc phục chế. Không phải dấu hiệu xấu tự thân. Chỉ cần câu chuyện của người bán giải thích được.
Mặt sau tranh có mốc thì làm gì?
Không tự lau hay xịt hoá chất. Đưa tranh ra chỗ khô thoáng, tránh nắng trực tiếp, và nhờ người phục chế xem. Xem lại vị trí treo, nhất là tường hay thấm ẩm.
