Kinh nghiệm mua tranh lần đầu không bị hớ: từ bức tường tới hồ sơ

Mua tranh lần đầu không bị hớ khi đi theo đúng thứ tự: đo bức tường và ánh sáng trước, lập ngân sách trọn gói gồm cả khung và công treo, chọn nơi mua hợp với ngân sách, tận mắt kiểm tranh trước khi trả tiền, rồi giữ giấy tờ ngay hôm mua. Phần lớn người bị hớ đều làm ngược: thấy tranh đẹp, nghe chuyện hay, trả tiền, rồi mới về đo tường.

Bài này viết cho người chưa từng mua tranh, hoặc mới mua vài bức ở chợ tranh và thấy chưa ưng. Không cần hiểu lịch sử mỹ thuật hay thuộc tên hoạ sĩ. Chỉ cần một cái thước dây, một cuộn giấy kraft, điện thoại để chụp ảnh và sự kiên nhẫn đợi thêm một ngày trước khi quyết. Những thứ đơn giản ấy chặn được gần hết các kiểu hớ thường gặp.

Một lời khuyên mà người chơi tranh lâu năm nào cũng nhắc: mua thứ mình thương nhìn mỗi ngày. Không mua vì “đầu tư”, không mua vì người bán bảo hợp mệnh, không mua vì sợ lỡ. Bức tranh treo trên tường mười năm sẽ được nhìn hàng nghìn lần; giá trị thật của nó nằm ở chỗ mỗi lần nhìn có còn thấy vui không.

Bắt đầu từ bức tường, không bắt đầu từ bức tranh

Trước khi bước chân vào bất cứ phòng tranh nào, hãy đứng trước bức tường định treo và trả lời vài câu. Tường rộng bao nhiêu, phía dưới là sofa, bàn ăn, đầu giường hay để trống. Ánh sáng ban ngày đến từ hướng nào, buổi tối dùng đèn gì. Màu tường, màu sàn, màu đồ gỗ chủ đạo là gì. Những câu này nghe đơn giản nhưng quyết định gần hết các lựa chọn về sau.

Lý do rất thực tế: một bức tranh đẹp ở phòng tranh có thể trông lạc lõng ở nhà vì sai khổ, sai ánh sáng. Phòng tranh treo dưới đèn rọi chuẩn, tường trắng, khoảng trống rộng; phòng khách nhà mình có ti vi, có kệ sách, có đèn vàng. Người mua lần đầu hay bị choáng bởi không khí phòng tranh, rồi mang về một bức quá to, quá tối hoặc quá rực so với căn phòng.

Cũng nên tính chỗ treo có chịu được trọng lượng không. Tường thạch cao, tường gạch rỗng cần loại vít và móc khác tường bê tông. Tranh sơn mài, tranh có kính khổ lớn nặng hơn nhiều so với tranh sơn dầu trên toan cùng khổ. Biết trước để chọn khung, chọn chất liệu phù hợp, hoặc để báo người treo chuẩn bị đồ.

Cuối cùng, chụp một tấm ảnh bức tường ấy, ban ngày và ban đêm. Khi đi xem tranh, mở ảnh ra đặt cạnh bức tranh trong đầu. Nhiều phòng tranh tử tế còn sẵn lòng xem ảnh và gợi ý khổ, gam màu hợp, vì họ cũng muốn khách hài lòng lâu dài.

Ướm khổ tranh bằng giấy kraft trước khi đi mua

Đây là mẹo rẻ nhất mà hiệu quả nhất, giúp tránh lỗi phổ biến số một của người mua lần đầu: chọn sai kích thước.

1. Cắt vài tờ giấy kraft theo các khổ định cân nhắc. Ví dụ một tờ nhỏ, một tờ vừa, một tờ lớn. Tính luôn phần khung nếu định đóng khung bản to.
2. Dán lên tường bằng băng dính giấy. Loại băng dính dễ bóc, không làm tróc sơn tường.
3. Lùi ra chỗ thường ngồi để nhìn. Từ sofa, từ bàn ăn, từ cửa ra vào. Tranh treo cho người ngồi trong phòng nhìn, không phải cho người đứng sát tường.
4. Để nguyên vài ngày. Đi qua đi lại, nhìn lúc sáng, lúc tối. Khổ nào nhìn quen mắt mà vẫn có “sức nặng” là khổ hợp.
5. Ghi lại kích thước đã chọn. Mang con số này theo khi đi mua, cùng một khoảng dung sai vài phân hai chiều.
6. Thử cả phương án hai bức nhỏ. Đôi khi hai bức nhỏ treo cặp hợp tường dài hơn một bức to, và dễ tìm được tranh đẹp trong ngân sách hơn.

Sau bước này, đi xem tranh sẽ khác hẳn: thấy một bức đẹp mà sai khổ, có thể khen và đi tiếp mà không tiếc. Người bán khó dùng câu “bức to mới sang” để đẩy giá lên.

Mua ở đâu: so sánh năm kênh cho người mua lần đầu

Không có kênh nào tốt nhất cho mọi người. Mỗi kênh có loại tranh, mặt bằng giá và rủi ro riêng.

Người mua lần đầu đi chợ tranh nên đọc kỹ cách nhận ra tranh vẽ theo mẫu và trả giá ở phố tranh du lịch. Định mua qua mạng thì xem trước danh sách những thứ cần kiểm trước khi chuyển tiền. Với ngân sách vừa phải mà muốn tranh có tác giả, triển lãm của hoạ sĩ trẻ thường là chỗ dễ chịu nhất.

Lập ngân sách trọn gói: tranh, khung, treo, đèn

Ngân sách mua tranh lớn hơn giá bức tranh. Cộng thêm khung nếu tranh chưa có hoặc khung có sẵn không hợp, kính nếu là tranh giấy, công vận chuyển, công treo, đôi khi cả một chiếc đèn rọi. Người mua lần đầu hay dồn hết tiền vào bức tranh, rồi tiếc tiền khung, chọn khung rẻ làm bức tranh kém hẳn đi.

Cách chia hợp lý là để dành một phần đáng kể cho khung và treo, nhất là với tranh giấy, tranh lụa cần kính và bìa lót không axit. Tranh sơn dầu căng toan có thể treo không khung hoặc khung nẹp đơn giản, nên phần dư dồn được cho tranh. Hỏi giá khung trước ở một tiệm khung quen để biết con số thật, đừng ước lượng.

Một nguyên tắc nhiều người sưu tầm đồng ý: bức nhỏ tốt hơn bức to tầm thường. Với cùng ngân sách, một bức khổ nhỏ của người vẽ có tay nghề, có giọng riêng, nhìn lâu vẫn thấy hay, đáng giá hơn một bức to vẽ theo mẫu nhìn vài tuần là chán. Để hiểu vì sao giá chênh nhau giữa những bức trông na ná, xem thêm bài giá tranh hình thành từ đâu.

Đặt trần ngân sách trước khi đi và nói thẳng với người bán. Người bán tử tế sẽ chỉ những bức trong tầm, người bán thiếu tử tế sẽ cố kéo lên. Phản ứng của họ trước câu nói ấy cũng là một phép thử nhỏ.

Năm phút trước khi trả tiền: những gì phải tận mắt thấy

Bề mặt dưới ánh sáng xiên. Đứng lệch sang một bên nhìn: tranh vẽ tay có vân cọ, độ dày sơn thay đổi; tranh in phẳng hoặc chỉ nổi vài chỗ quét thêm.

Vết nứt, vết bong, chỗ phồng. Soi kỹ góc tranh và vùng sơn dày. Tranh mới mà đã nứt là dấu hiệu vẽ vội, lớp sơn không đúng kỹ thuật.

Mặt sau và cạnh khung. Toan căng đều, không chùng, không rách mép; khung không cong vênh. Cạnh khung cho biết tranh in hay vẽ.

Chữ ký có khớp với người được giới thiệu. Xin xem chữ ký ở các bức khác của cùng người để so.

Mùi và độ khô. Tranh còn mùi dầu đậm, sơn dày còn mềm cần thời gian khô trước khi đóng gói, treo chỗ kín.

Màu dưới ánh sáng ban ngày. Nếu được, nhờ mang tranh ra gần cửa sổ. Đèn rọi phòng tranh làm màu ấm và rực hơn.

Khung đi kèm có chắc không. Góc khung khít, móc treo sau khung chịu được trọng lượng, dây treo không mục.

Giấy tờ có sẵn chưa. Hoá đơn, giấy xác nhận chuẩn bị trước khi trả tiền, đừng để “gửi sau”.

Mình có thật sự thích không. Câu cuối cùng và quan trọng nhất. Nếu do dự, hẹn ngày mai quay lại.

Ba tình huống mua tranh lần đầu thường gặp

Tình huống thứ nhất: vợ chồng mới nhận nhà, muốn một bức to cho phòng khách. Hai người đi phố tranh, được mời vào một cửa hàng gọi là gallery, nghe giới thiệu bức sen sơn dầu khổ lớn của “hoạ sĩ trường mỹ thuật”, giá đã “giảm còn một nửa”. Cách xử lý đúng: hỏi tên người vẽ, xem chữ ký các bức khác, đi thêm vài cửa hàng xem cùng đề tài. Nếu thấy đề tài ấy ở khắp nơi, đây là tranh vẽ theo mẫu, đáng mua với giá tranh trang trí, không đáng mua với giá “nửa của một con số tự đặt”.

Tình huống thứ hai: người trẻ thích một bức nhỏ ở triển lãm tốt nghiệp. Không khí vui, bạn bè hoạ sĩ vây quanh, ngại hỏi giá, ngại xin giấy. Cách xử lý đúng: hỏi thẳng giá và hỏi có giấy xác nhận không, xin liên hệ của hoạ sĩ, chụp ảnh hoạ sĩ cạnh tranh. Mua tranh của người mới vào nghề là cách dễ thương nhất để bắt đầu chơi tranh; chỉ cần hồ sơ đủ để mười năm sau còn nhớ ai vẽ.

Tình huống thứ ba: thấy một bức đẹp trên livestream, người bán đếm ngược “còn năm phút giữ giá”. Cách xử lý đúng: không chuyển tiền trong năm phút ấy. Xin kích thước, ảnh ánh sáng thường, video quay xiên, thông tin người vẽ. Nếu người bán từ chối vì “hết giờ khuyến mãi”, để bức tranh đi. Chiêu đếm ngược sinh ra để người mua không kịp kiểm.

Điểm chung của cả ba: người mua bị hớ không vì thiếu hiểu biết mỹ thuật, mà vì quyết định trong vài phút dưới áp lực. Thứ bảo vệ người mua tốt nhất là thói quen dừng lại một nhịp và hỏi ba câu: ai vẽ, có gì chứng minh, nơi khác bán thế nào.

Sai lầm của người mua lần đầu và cách sửa

Chọn tranh trước, đo tường sau. Sửa: đo tường, ướm giấy kraft trước khi đi.

Mua vì người bán bảo “hợp mệnh”. Ý nghĩa đề tài là văn hoá đẹp, nhưng không phải lý do trả thêm tiền. Chọn vì mình thích nhìn.

Mua vì “sau này sẽ lên giá”. Phần lớn tranh không có thị trường bán lại thuận lợi. Mua để treo, đừng mua để chờ lời.

Tiêu hết ngân sách vào tranh, tiếc tiền khung. Khung kém làm tranh kém. Dành sẵn phần cho khung và treo.

Quyết định trong không khí sự kiện. Triển lãm, livestream, hội chợ đều tạo áp lực. Xin giữ tranh một ngày, hoặc chấp nhận để vuột.

Không xin giấy tờ vì ngại. Hỏi giấy xác nhận là thông lệ, người bán chuyên nghiệp không thấy phiền.

Chỉ xem ảnh, không xem bề mặt. Ảnh chính diện giấu mất mọi thứ quan trọng. Luôn xem xiên hoặc xin video quay xiên.

Mua tranh “danh hoạ” giá mềm. Giá thấp bất thường với tên tuổi lớn là tín hiệu dừng lại, không phải tín hiệu chốt nhanh.

Treo ngay chỗ nắng chiếu, cạnh bếp, cạnh điều hoà. Nắng, khói dầu, luồng gió lạnh làm tranh xuống cấp nhanh. Chọn tường ít nắng trực tiếp.

Giấy tờ và hồ sơ: làm ngay hôm mua

Hôm mua tranh là hôm dễ có giấy tờ nhất. Người bán đang vui, hoạ sĩ đang ở đó, mọi chi tiết còn nhớ rõ. Một tuần sau, xin lại thì người bán bận, hoạ sĩ đi xa, tin nhắn trôi mất. Hãy coi việc xin giấy là một phần của việc trả tiền: tiền đi, giấy về.

Tối thiểu cần một hoá đơn hoặc phiếu bán ghi tên tranh, người vẽ, chất liệu, kích thước, giá, ngày; một giấy xác nhận có chữ ký của hoạ sĩ hoặc phòng tranh đại diện; và bộ ảnh tự chụp mặt trước, mặt sau, chữ ký. Chi tiết từng thứ, kể cả trường hợp mua lại tranh của người khác, có ở bài mua tranh cần xin những giấy tờ gì.

Ở chợ tranh, chuyện xin giấy xác nhận tác giả có thể không thực tế. Khi đó, tin nhắn mô tả tranh và giá, hoặc tờ biên nhận viết tay có chữ ký người bán, vẫn hơn không có gì. Nó là căn cứ để đổi trả nếu tranh không đúng như lời giới thiệu.

Về nhà, lập một thư mục cho bức tranh: ảnh, giấy, tin nhắn, vài dòng ghi câu chuyện hôm mua. Mười năm sau, chính mình sẽ cảm ơn mình vì đã làm việc này.

Nhận tranh, treo tranh và mấy tuần đầu

Mở gói ở nơi rộng, sạch. Không dùng dao rọc sát mặt tranh. Cắt băng keo ở phía thùng xa tranh nhất.

Để tranh “nghỉ” vài ngày nếu vừa qua đường xa. Cho tranh quen độ ẩm, nhiệt độ trong phòng trước khi treo hoặc căng lại khung.

Treo tâm tranh ngang tầm mắt người đứng. Nhiều phòng tranh đặt tâm tranh quanh mức một mét rưỡi tính từ sàn; treo trên sofa thì chừa khoảng trống vừa đủ giữa mép dưới tranh và lưng ghế, rồi chỉnh theo chiều cao người trong nhà.

Dùng hai điểm treo cho tranh to. Hai móc giúp tranh không nghiêng, không xoay, chia tải trọng.

Tránh nắng trực tiếp và nguồn nhiệt. Ánh nắng làm phai màu, nhiệt làm khô giòn lớp sơn, keo bồi.

Tránh tường hay đọng ẩm. Tường giáp nhà tắm, tường ngoài hay thấm mưa dễ làm mốc mặt sau tranh. Chêm vài miếng đệm nhỏ sau khung cho thoáng.

Đèn rọi chọn loại ít nhiệt. Đèn LED ánh sáng ấm, đặt cách tranh đủ xa để không nóng mặt tranh.

Ghi ngày treo vào hồ sơ. Thêm ảnh tranh trên tường. Một dòng nhỏ mà sau này hữu ích khi cần đối chiếu tình trạng.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?

Với tranh trang trí giá vừa phải, kinh nghiệm trong bài này là đủ. Nhưng có vài trường hợp nên dừng lại và hỏi người có chuyên môn trước khi trả tiền. Trường hợp đầu tiên là khi bức tranh được giới thiệu là của một tên tuổi lớn, nhất là các hoạ sĩ đã đi vào lịch sử mỹ thuật. Đây là nhóm tranh bị làm giả nhiều, và mắt người mới chơi khó phân biệt. Nên nhờ người am hiểu tranh của chính hoạ sĩ ấy xem trực tiếp, hoặc tìm chuyên gia giám định độc lập.

Trường hợp thứ hai là khi giá trị giao dịch đủ lớn để mất là đau. Lúc đó, chi phí nhờ chuyên gia xem tranh, nhờ luật sư xem giấy mua bán là khoản nhỏ so với rủi ro. Đặc biệt cần luật sư khi có những điều khoản lạ như cam kết mua lại, góp vốn mua tranh, gửi tranh “chờ tăng giá”.

Trường hợp thứ ba là khi tranh cũ có dấu hiệu hư hại: nứt sâu, bong mảng, ẩm mốc, đã sửa. Một người phục chế có kinh nghiệm có thể cho biết mức độ, chi phí xử lý và liệu bức tranh có đáng mua với tình trạng ấy không.

Trường hợp cuối cùng là khi cảm thấy có điều không ổn mà không gọi được tên: người bán thay đổi câu chuyện, giấy tờ lấp lửng, áp lực quyết nhanh. Cảm giác ấy thường đúng. Tranh đẹp còn nhiều; không có bức nào đáng để bỏ qua cảm giác đó.

Câu hỏi thường gặp

Người mới mua tranh nên bắt đầu từ đâu?

Bắt đầu từ bức tường định treo: đo kích thước, xem ánh sáng, ướm khổ bằng giấy kraft. Sau đó lập ngân sách trọn gói gồm cả khung, treo. Có hai thứ đó rồi mới đi xem tranh, sẽ ít bị cuốn theo lời chào hàng.

Mua tranh ở đâu cho người mới chơi?

Tuỳ ngân sách và mục đích. Cần tranh trang trí giá phải chăng thì phố tranh, chợ tranh; muốn tranh có tác giả rõ thì phòng tranh, triển lãm, xưởng hoạ sĩ. Triển lãm của hoạ sĩ trẻ thường hợp với ngân sách vừa phải.

Có nên mua tranh to cho đẹp phòng không?

Chỉ khi bức tường và ngân sách cho phép một bức to có chất lượng. Một bức nhỏ hay hơn một bức to tầm thường. Hai bức nhỏ treo cặp cũng là phương án tốt cho tường dài.

Làm sao biết tranh mình định mua có bị thổi giá?

Hỏi giá vài bức khác của cùng người, so với nơi khác bán tranh của họ, tách riêng tiền khung. Giá cao bất thường mà không có lý do cụ thể như khổ đặc biệt hay nguồn gốc nổi bật thì nên cân nhắc lại.

Mua tranh lần đầu có cần nhờ chuyên gia không?

Với tranh trang trí giá vừa phải thì không cần. Nên nhờ chuyên gia khi tranh được giới thiệu là của tên tuổi lớn, khi giá trị giao dịch lớn, hoặc khi tranh cũ có dấu hiệu hư hại. Có điều khoản lạ trong giấy mua bán thì hỏi luật sư.

Mua xong thấy không hợp nhà thì làm gì?

Thử đổi chỗ treo, đổi đèn, đổi khung trước khi kết luận. Nếu vẫn không hợp, hỏi nơi bán có cho đổi sang bức khác không. Lần sau ướm khổ và ánh sáng kỹ hơn trước khi mua.