Trúc tượng trưng cho người ngay thẳng, cứng cỏi mà biết mềm dẻo; bộ tứ quý mai, lan, cúc, trúc ứng với bốn mùa xuân, hạ, thu, đông và với những phẩm cách người xưa quý ở người quân tử. Bộ bốn tấm thường treo thành hàng, theo thứ tự bốn mùa từ trái sang phải, các tấm cùng khổ, cùng khung, khe đều nhau.
Tứ quý là một trong những đề tài “kén” nhất: nó đẹp nhất khi treo đủ bộ, đúng nhịp, trên một bức tường đủ dài. Treo sai thứ tự hay cắt lẻ từng tấm thì mất đi cái ý chu kỳ bốn mùa. Bài này giải thích từng loài, cách treo bộ, chất liệu, và những biến thể như tùng cúc trúc mai.
Trúc trong văn hoá Việt
Tre trúc gần gũi với người Việt như hơi thở: luỹ tre làng, đòn gánh, rổ rá, nhà sàn. Trong tranh, trúc thường được vẽ thanh hơn tre, thân mảnh, lá nhọn, đốt rõ. Phẩm chất người ta gửi vào cây trúc là sự ngay thẳng: thân thẳng, đốt thẳng, gió bão có cong nhưng không gãy, lặng gió lại đứng thẳng.
Có câu nói quen thuộc “trúc dẫu cháy, đốt ngay vẫn thẳng”, ý là người có khí tiết thì dù gặp cảnh khó vẫn giữ mình. Ruột trúc rỗng cũng được hiểu như lòng khiêm tốn, không tự mãn. Vì vậy tranh trúc hợp phòng làm việc, phòng đọc sách, quà cho thầy cô, người làm nghề cần sự chính trực.
Trong thuỷ mặc Á Đông, vẽ trúc là một bài học nền tảng: từng nét thân, nét đốt, nét lá phải dứt khoát, không sửa được. Người xem tranh trúc lâu năm nhìn vào nét lá là biết tay người vẽ. Một bức trúc mực đen trên giấy trắng, vài nét mà có gió, có xương, đáng giá hơn bức trúc tô màu xanh lá đều tăm tắp.
Trúc cũng hợp không gian hiện đại hơn người ta nghĩ. Tranh trúc giản lược, nhiều khoảng trắng, đặt trong căn hộ tông trắng gỗ sáng rất hợp tinh thần tối giản.
Bốn loài trong bộ tứ quý: mỗi loài một mùa, một phẩm cách
Mai là mùa xuân. Hoa nở khi trời còn lạnh, tượng trưng cho sự kiên cường và khởi đầu; trong tranh thường là cành mai già, hoa trắng hoặc vàng.
Lan là mùa hạ. Hương kín đáo, mọc nơi khuất, tượng trưng cho sự thanh tao, không phô trương.
Cúc là mùa thu. Nở muộn khi các hoa khác đã tàn, tượng trưng cho sự bền bỉ, ẩn dật, an nhiên.
Trúc là mùa đông. Xanh cả khi trời rét, tượng trưng cho khí tiết ngay thẳng.
Bốn loài hợp thành một chu kỳ. Ý của bộ tranh là sự tuần hoàn, đủ đầy quanh năm, nên treo đủ bộ đẹp hơn tách lẻ.
Có biến thể tùng cúc trúc mai. Một số nơi thay lan bằng tùng (thông), nhấn vào sự trường thọ; cả hai bộ đều được dùng.
Mai lan cúc trúc còn gọi là “tứ quân tử”. Cách gọi này nhấn vào phẩm cách người quân tử hơn là bốn mùa.
Mai ở tranh tứ quý có thể là mai trắng. Không nhất thiết là mai vàng miền Nam; nhiều bản vẽ mai trắng hoặc mai hồng theo tranh cổ.
Cách treo bộ tứ quý bốn tấm
Bộ tứ quý thường là bốn tấm khổ dọc cùng kích thước. Treo theo các bước sau để giữ được nhịp bốn mùa.
- Xác định thứ tự. Phổ biến nhất là xuân – hạ – thu – đông, tức mai – lan – cúc – trúc, từ trái sang phải khi đứng nhìn vào tường.
- Đo tổng bề ngang. Bốn tấm cộng ba khe; ví dụ bốn tấm rộng 40 cm, khe 6 cm thì tổng khoảng 1,78 m.
- So với đồ đạc bên dưới. Tổng bề ngang nên khoảng 2/3 đến 3/4 chiều dài sofa hoặc tủ.
- Lấy chung đường tâm. Bốn tâm thẳng hàng ở khoảng 145–155 cm, hoặc đáy chung cách mặt đồ 15–25 cm.
- Giữ khe đều. Khoảng 5–8 cm; tranh dọc mảnh có thể dùng khe hẹp hơn một chút.
- Ướm giấy trước. Dán bốn tờ giấy theo khổ, nhìn vài ngày rồi mới khoan.
- Treo từ hai tấm giữa ra. Treo lan và cúc trước, kiểm tra thăng bằng, rồi tới mai và trúc ở hai đầu.
Bức tường không đủ dài cho bốn tấm thì có thể treo hai hàng, mỗi hàng hai tấm: xuân hạ hàng trên, thu đông hàng dưới, đọc từ trái sang phải, từ trên xuống. Cách này ít phổ biến hơn nhưng vẫn giữ được thứ tự.
Chất liệu và nơi treo cho tranh trúc, tứ quý
Gợi ý theo các chất liệu hay gặp trên thị trường.
| Chất liệu | Tinh thần | Hợp với |
|---|---|---|
| Thuỷ mặc trên giấy | thanh, nét mực dứt khoát | phòng đọc, phòng làm việc, nhà phong cách Nhật |
| Lụa | mềm, màu nhẹ | phòng khách tông kem, phòng ông bà |
| Sơn mài | sang trọng, vàng bạc trên nền đen | phòng khách Indochine, tân cổ điển, quà trang trọng |
| Khắc gỗ, tranh dân gian | mộc mạc, đường nét đậm | nhà gỗ, góc Tết, người thích tranh truyền thống |
| Tranh in | giá vừa, đồng bộ bốn tấm | hành lang, văn phòng, phòng ăn |
Treo tranh trúc lẻ và những sai lầm với bộ tứ quý
Không phải lúc nào cũng cần cả bộ. Một bức trúc đơn treo ở phòng làm việc, sau bàn của người làm nghề luật, nghề giáo, người quản lý, mang đúng ý ngay thẳng. Một cành mai đơn treo ngày Tết là lời chúc xuân. Lẻ từng loài hoàn toàn được, chỉ cần hiểu rằng mình đang treo một lời chúc riêng, không phải bộ tứ quý.
Sai lầm hay gặp nhất với bộ tứ quý là xáo trộn thứ tự cho “cân màu”, ví dụ để hai tấm đậm hai bên. Người hiểu tranh nhìn vào sẽ thấy mùa đông đứng trước mùa xuân. Nếu màu các tấm không cân, đó là vấn đề của bộ tranh, không nên sửa bằng cách đảo mùa.
Sai lầm thứ hai là tách bộ ra treo bốn nơi: mai ở phòng khách, lan ở phòng ngủ, cúc ở hành lang, trúc ở phòng làm việc. Mỗi tấm thành lẻ loi, mà ý chu kỳ thì mất. Bộ tứ quý cần một bức tường dài, như phòng khách, hành lang rộng, phòng họp.
Sai lầm thứ ba là mua bộ tứ quý mà bốn tấm vẽ không cùng tay, cùng giấy, cùng khung. Nếu bộ được ghép từ nhiều nguồn, nhìn gần sẽ thấy nét khác, màu nền khác. Khi mua, xin xem đủ bốn tấm đặt cạnh nhau.
Nếu đang tìm tranh tứ quý hoặc tranh trúc cho phòng khách, văn phòng, có thể xem các mẫu tranh và vật phẩm ở VatPham.com, rồi đối chiếu với cách đo tổng bề ngang ở trên.
Những câu hỏi người mua hay băn khoăn
Có bắt buộc treo từ trái sang phải? Đó là cách phổ biến, theo chiều đọc; quan trọng là bốn mùa nối tiếp, không đảo lộn.
Bộ tứ quý có hợp nhà hiện đại? Hợp nếu chọn bản giản lược, nhiều khoảng trắng, khung mảnh.
Treo tứ quý trong phòng ngủ được không? Được, nhất là bản lụa màu dịu; cần tường đủ dài.
Tranh trúc có kiêng gì không? Không có kiêng kỵ đáng lo; chọn bức nét đẹp, khổ hợp tường.
Tranh tứ quý in có giá trị không? Giá trị trang trí thì có; giá trị sưu tầm phụ thuộc tranh gốc, tác giả và nguồn gốc.
Tùng cúc trúc mai hay mai lan cúc trúc? Cả hai đều phổ biến; chọn theo ý thích và lời chúc muốn gửi.
Bốn tấm có cần cùng khung? Nên cùng khung, cùng màu paspartu để thành một bộ liền mạch.
Câu hỏi thường gặp
Tranh tứ quý gồm những loài nào?
Phổ biến nhất là mai, lan, cúc, trúc, ứng với xuân, hạ, thu, đông. Một số bộ thay lan bằng tùng, gọi là tùng cúc trúc mai.
Thứ tự treo tranh tứ quý thế nào?
Thường treo theo thứ tự bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, tức mai, lan, cúc, trúc, từ trái sang phải khi nhìn vào tường. Điều quan trọng là bốn mùa nối tiếp, không đảo lộn.
Tranh trúc có ý nghĩa gì?
Trúc tượng trưng cho người ngay thẳng, có khí tiết, cứng cỏi mà biết mềm dẻo; ruột rỗng còn được hiểu như lòng khiêm tốn. Tranh trúc hợp phòng làm việc, phòng đọc và quà cho người làm nghề cần chính trực.
Có treo lẻ một tấm trong bộ tứ quý được không?
Được, khi đó bức tranh mang lời chúc riêng của loài đó, ví dụ mai cho mùa xuân, trúc cho sự ngay thẳng. Nhưng nếu đã mua cả bộ, treo đủ bộ trên một bức tường mới giữ được ý bốn mùa.
Tường không đủ dài thì treo bộ tứ quý thế nào?
Có thể treo hai hàng, mỗi hàng hai tấm, đọc từ trái sang phải, từ trên xuống. Hoặc chọn bộ tranh khổ nhỏ hơn cho vừa tường.
Tranh tứ quý sơn mài hay thuỷ mặc đẹp hơn?
Sơn mài sang trọng, hợp phòng khách trang trọng, Indochine; thuỷ mặc thanh thoát, hợp phòng đọc và nhà tối giản. Chọn theo không gian và gu của gia đình.
