Khi mua tranh, nên xin bốn thứ: hoá đơn hoặc phiếu bán ghi rõ tên tranh, tác giả, chất liệu, kích thước; giấy xác nhận tác giả có chữ ký của hoạ sĩ hoặc phòng tranh đại diện; ảnh chụp mặt trước, mặt sau và chữ ký; bản chụp ca-ta-lô hay ảnh triển lãm nếu bức tranh từng được trưng bày. Tranh mua lại từ người khác thì xin thêm giấy tờ của những lần mua bán trước.
Nhiều người nghĩ giấy tờ chỉ cần cho tranh đắt. Thực ra chính những bức giá vừa phải lại hay mất hồ sơ nhất, rồi vài năm sau muốn tặng con, muốn bán lại, muốn kể cho khách nghe ai vẽ, thì không còn gì ngoài trí nhớ lờ mờ. Mười phút xin giấy và chụp ảnh hôm mua tiết kiệm được rất nhiều phiền toái về sau.
Vì sao giấy tờ quan trọng, kể cả với tranh giá vừa?
Bức tranh tự nó không kể được mình là ai. Chữ ký ở góc chỉ là một nét sơn, và nét sơn thì bắt chước được. Thứ chứng minh bức tranh đến từ đâu là những gì nằm ngoài mặt toan: tờ giấy hoạ sĩ ký, tấm ảnh chụp ở triển lãm, hoá đơn của phòng tranh, tin nhắn trao đổi lúc mua. Người trong nghề gọi chung là nguồn gốc, hay lịch sử sở hữu.
Với tranh mua để treo, giấy tờ có ba công dụng rất đời thường. Một là đổi trả, bảo hành khung, khiếu nại khi tranh không đúng mô tả. Hai là kể chuyện: khách đến nhà hỏi, con cháu sau này hỏi, có tờ giấy ghi rõ thì câu chuyện không thất lạc. Ba là khi muốn tặng lại, bán lại, người nhận sẽ hỏi ngay câu “có giấy không”.
Với tranh có giá trị, giấy tờ còn là phần giá. Hai bức giống nhau, một bức có chuỗi giấy tờ liền mạch từ hoạ sĩ tới người bán, bức kia không có gì, thì người mua có kinh nghiệm sẽ trả cho hai bức hai mức rất khác. Không phải vì tờ giấy đẹp, mà vì nó giảm rủi ro mua phải tranh giả.
Cần nói thẳng: giấy tờ không phải bảo đảm tuyệt đối. Giấy cũng làm giả được. Giá trị của giấy tờ nằm ở chỗ nó kiểm chứng được: có tên người ký liên lạc được, có ảnh khớp với bức tranh, có sự kiện triển lãm có thật. Tờ giấy không ai kiểm được thì chỉ là tờ giấy.
Giấy xác nhận tác giả nên ghi những gì?
Tên tác phẩm. Nếu tranh không có tên, ghi “không đề” kèm mô tả ngắn nội dung để không lẫn với bức khác.
Tên tác giả, cả tên khai sinh nếu ký bút danh. Nhiều hoạ sĩ ký bằng bút danh hoặc chữ viết tắt. Ghi rõ để sau này tra cứu không nhầm.
Năm sáng tác. Ghi đúng năm hoạ sĩ xác nhận. Không biết chính xác thì ghi khoảng, đừng điền bừa.
Chất liệu và nền. Sơn dầu trên toan, acrylic trên toan, sơn mài trên vóc, màu lụa, màu nước trên giấy… Càng cụ thể càng tốt.
Kích thước chính xác. Ghi chiều cao trước, chiều ngang sau như thông lệ, đơn vị centimet, không tính khung.
Ảnh màu bức tranh in trên giấy. Ảnh in ngay trên giấy xác nhận, hoặc dán kèm có chữ ký giáp lai, giúp không dùng một tờ giấy cho bức khác.
Chữ ký và thông tin liên hệ của người xác nhận. Hoạ sĩ, hoặc phòng tranh đại diện có địa chỉ, có người chịu trách nhiệm. Giấy không có ai để hỏi lại thì giá trị thấp.
Ngày lập giấy và tên người mua. Ghi người mua giúp nối chuỗi sở hữu. Nếu không muốn ghi tên, ít nhất ghi ngày.
Ghi chú tình trạng nếu có. Đã sửa, đã phủ vecni, đã căng lại khung. Thông tin này có ích cho người bảo quản sau này.
Lập hồ sơ cho bức tranh vừa mua
Một bìa hồ sơ giấy và một thư mục trên điện thoại là đủ. Làm ngay trong tuần đầu, khi mọi thứ còn nhớ rõ.
- Chụp ảnh tranh dưới ánh sáng ban ngày. Toàn cảnh mặt trước, cận chữ ký, mặt sau, các cạnh, nhãn dán nếu có. Chụp thẳng, không chỉnh màu.
- Đo và ghi kích thước. Cả có khung và không khung. Ghi luôn cân nặng ước chừng nếu tranh lớn.
- Gom chứng từ. Hoá đơn, giấy xác nhận, tin nhắn trao đổi, biên lai chuyển tiền. Chụp lại bản giấy và lưu bản gốc nơi khô ráo.
- Ghi câu chuyện. Mua ở đâu, ngày nào, ai giới thiệu, hoạ sĩ nói gì về bức tranh. Mấy dòng này sau mười năm quý hơn mình tưởng.
- Lưu một bản ở nơi khác. Gửi bản chụp vào thư điện tử hoặc lưu trữ đám mây. Nhà có sự cố thì hồ sơ vẫn còn.
- Đánh số nếu có nhiều tranh. Mỗi bức một mã, ghi mã ở mặt sau bằng bút chì nhẹ trên khung, không ghi lên toan.
- Cập nhật khi có thay đổi. Thay khung, phục chế, cho mượn triển lãm, chuyển nhà. Mỗi lần ghi một dòng.
Tranh mua lại từ người khác: giấy tờ cần thêm
Mua tranh từ người sưu tầm, từ gia đình muốn bán bớt, từ người quen giới thiệu là chuyện thường. Ở đây hồ sơ quan trọng gấp đôi, vì giữa hoạ sĩ và mình đã có thêm ít nhất một người. Câu hỏi cần trả lời là: bức tranh đã đi qua những tay nào, và mỗi chặng có gì chứng minh.
Xin người bán bản chụp giấy tờ họ nhận được khi mua: hoá đơn phòng tranh, giấy xác nhận, ảnh. Hỏi họ mua ở đâu, năm nào, từ ai. Một chuỗi liền mạch, mỗi mắt xích kiểm được, là điều tốt nhất có thể mong. Chuỗi đứt quãng nhiều năm, hoặc người bán chỉ nói “tranh của gia đình để lại” mà không có gì kèm theo, thì cần thận trọng hơn với tranh có giá trị.
Nên làm thêm một tờ giấy mua bán giữa hai bên: ghi rõ bức tranh, giá, ngày, tên và chữ ký người bán, kèm cam kết người bán là chủ sở hữu hợp pháp. Tờ giấy này không chứng minh tranh thật, nhưng nối chuỗi sở hữu và cho biết ai chịu trách nhiệm nếu sau này có tranh chấp. Với giao dịch giá trị lớn, nên nhờ luật sư xem tờ giấy ấy.
Nếu hoạ sĩ còn sống và liên lạc được, có thể nhờ họ xem tranh hoặc xem ảnh. Nhiều hoạ sĩ sẵn lòng xác nhận tranh của mình. Có người thì không muốn dính vào chuyện mua bán lại. Cả hai đều cần được tôn trọng; nhưng nếu người bán ngăn cản việc liên hệ hoạ sĩ, đó là thông tin đáng để ý.
Giấy tờ hay bị thiếu và cách bù
Mua ở chợ tranh, không có hoá đơn. Xin tờ biên nhận viết tay có chữ ký người bán, hoặc ít nhất là tin nhắn xác nhận giá, ngày, mô tả tranh.
Mua thẳng từ hoạ sĩ, quên xin giấy. Liên hệ lại sớm. Hoạ sĩ thường sẵn lòng ký giấy xác nhận cho tranh mình đã bán, càng sớm càng dễ.
Giấy xác nhận không có ảnh tranh. Xin bổ sung ảnh in có chữ ký, hoặc chụp lại tranh cùng tờ giấy đặt cạnh.
Giấy chỉ ghi “tranh sơn dầu”, không kích thước. Xin ghi bổ sung, hoặc tự ghi và nhờ người bán ký xác nhận.
Tranh được tặng, không có giấy gì. Hỏi người tặng mua ở đâu, nhờ họ chụp lại chứng từ nếu còn. Ghi câu chuyện tặng quà vào hồ sơ.
Tranh thừa kế trong gia đình. Ghi lại những gì người lớn trong nhà còn nhớ: ai mua, năm nào, mua của ai. Ảnh gia đình cũ có bức tranh treo phía sau cũng là bằng chứng quý.
Mất giấy gốc. Nếu đã chụp, bản chụp vẫn có ích. Nếu nơi bán còn hoạt động, hỏi họ có lưu bản sao không.
Mang tranh ra nước ngoài. Giữ hoá đơn và giấy xác nhận trong hành lý. Tranh cũ hoặc có giá trị lớn thì hỏi trước cơ quan hải quan về thủ tục, đừng để tới sân bay mới hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Mua tranh có bắt buộc phải có giấy chứng nhận không?
Không có quy định bắt người bán tranh nào cũng phải kèm giấy chứng nhận. Nhưng người mua nên xin, vì đó là căn cứ khi đổi trả, tặng lại hay bán lại. Với tranh có giá trị, thiếu giấy tờ là thiếu một phần giá trị.
Giấy chứng nhận do phòng tranh in sẵn có giá trị không?
Có giá trị như lời cam kết của phòng tranh, nhất là khi ghi đủ thông tin tác phẩm, có chữ ký và địa chỉ liên hệ. Giấy in sẵn bỏ trống nhiều ô, không chữ ký thì giá trị thấp. Kèm thêm ảnh tranh và hoá đơn sẽ chắc hơn.
Tranh không có hoá đơn thì có bán lại được không?
Vẫn bán được, nhưng người mua sau sẽ dè dặt hơn và thường trả thấp hơn. Bù bằng giấy xác nhận của hoạ sĩ, ảnh, câu chuyện mua bán có người làm chứng. Tranh càng giá trị, việc thiếu giấy càng ảnh hưởng.
Nên ghi gì ở mặt sau bức tranh?
Không nên viết lên toan. Nếu cần, ghi mã số bằng bút chì nhẹ lên thanh khung, hoặc dán nhãn giấy không axit. Thông tin chi tiết để ở hồ sơ riêng, không phụ thuộc vào mặt sau.
Mua tranh từ người quen có cần làm giấy mua bán không?
Nên làm, dù chỉ là một tờ ngắn ghi bức tranh, giá, ngày, chữ ký hai bên. Người quen cũng có ngày quên chi tiết, và tờ giấy giúp nối chuỗi sở hữu. Giao dịch giá trị lớn thì nhờ luật sư xem qua.
Giấy tờ tranh nên cất ở đâu?
Bản gốc cất trong bìa hồ sơ nơi khô ráo, tránh ẩm mốc. Chụp lại và lưu một bản trên thư điện tử hoặc lưu trữ đám mây. Không nên dán giấy tờ vào mặt sau tranh vì keo và giấy có thể gây ố.
