Giá một bức tranh do tên tuổi và chặng đường làm nghề của hoạ sĩ quyết định nhiều nhất. Sau đó mới tới kích thước, chất liệu và độ công phu, rồi đến nguồn gốc rõ hay mờ, tình trạng bức tranh và nơi bán. Vì vậy hai bức cùng khổ, cùng là sơn dầu, có thể chênh nhau rất xa mà không bên nào sai.
Người mới chơi tranh hay hỏi “bức này đáng giá bao nhiêu”, mong có một con số như hỏi giá vàng. Tranh không có bảng giá chung. Thứ có thật là các cơ chế hình thành giá, và hiểu chúng thì nhìn một con số sẽ biết nó có lý hay đang bị thổi lên. Bài này không đưa con số nào, vì con số nào cũng sẽ sai với một hoạ sĩ cụ thể; bài này đưa cái thước để tự đo.
Vì sao hai bức tranh cùng khổ có giá khác hẳn nhau?
Hãy hình dung hai bức sơn dầu cùng khổ treo cạnh nhau. Một bức là tranh vẽ theo mẫu của xưởng, người vẽ không ký tên thật, có thêm hàng trăm bản tương tự. Bức kia là sáng tác của một hoạ sĩ đã có nhiều triển lãm cá nhân, có người sưu tầm theo dõi, có giá các bức trước được nhiều người biết. Về vật liệu, hai bức gần như ngang nhau. Về giá, khoảng cách có thể rất lớn.
Khoảng cách ấy trả cho những thứ không nằm trên mặt toan: con mắt và giọng riêng của người vẽ, quá trình làm nghề dài, sự công nhận của giới chuyên môn, và niềm tin rằng người khác cũng muốn sở hữu tranh của họ. Nói thẳng ra, phần lớn giá của tranh có tên tuổi là giá của tên tuổi.
Điều đó không có nghĩa bức tranh vẽ theo mẫu là vô giá trị. Nó có giá trị sử dụng thật: trang trí, mang lại cảm giác dễ chịu, lấp một bức tường trống. Giá hợp lý của nó gần với chi phí vật liệu cộng công vẽ và lời của người bán. Hớ là khi trả cho nó phần giá của tên tuổi mà nó không có.
Ở chiều ngược lại cũng có bẫy: tranh mang tên tuổi lớn với giá mềm bất thường. Khi giá thấp hơn hẳn mặt bằng của một hoạ sĩ, câu hỏi đầu tiên không phải “có hời không” mà là “bức này từ đâu ra”. Tranh thật của người có tên tuổi hiếm khi rẻ, và người bán biết rõ giá trị của nó.
Các yếu tố đẩy giá tranh lên hoặc kéo xuống
Bảng dưới đây gom những yếu tố người làm nghề vẫn xét khi đặt giá. Không yếu tố nào đứng một mình; chúng cộng và trừ lẫn nhau.
| Yếu tố | Đẩy giá lên khi | Kéo giá xuống khi |
|---|---|---|
| Hoạ sĩ | Có chặng đường dài, triển lãm đều, được giới chuyên môn ghi nhận, có người sưu tầm theo dõi | Chưa có triển lãm, không rõ tên, hoặc là tranh vẽ theo mẫu không đề tên thật |
| Giai đoạn sáng tác | Thuộc giai đoạn được đánh giá cao nhất của hoạ sĩ | Bức vẽ vội, bài tập, giai đoạn thử nghiệm ít người quan tâm |
| Kích thước | Khổ lớn với cùng một hoạ sĩ, cùng chất liệu | Khổ nhỏ; nhưng khổ nhỏ của người nổi tiếng vẫn có thể đắt hơn khổ lớn của người vô danh |
| Chất liệu, độ công phu | Sơn mài nhiều lớp, lụa tỉ mỉ, sơn dầu nhiều lớp | Vẽ nhanh, một lớp, hoặc có phần in |
| Nguồn gốc | Có ca-ta-lô, ảnh triển lãm, giấy xác nhận rõ ràng, chuỗi sở hữu liền mạch | Không giấy tờ, không ai biết bức tranh ở đâu suốt nhiều năm |
| Tình trạng | Nguyên vẹn, chưa sửa, màu còn tươi | Nứt, bong, ố, đã vẽ đè, đã phục chế nhiều |
| Đề tài | Đề tài tiêu biểu, đặc trưng của hoạ sĩ | Đề tài lạc khỏi phong cách quen của hoạ sĩ |
| Kênh bán | Phòng tranh có tiếng, có chi phí triển lãm, khung, bảo hành | Bán thẳng, bán lại gấp, bán qua người quen không có chi phí trung gian |
Yếu tố “hoạ sĩ” nặng hơn mọi dòng còn lại cộng lại. Vì vậy câu hỏi đầu tiên luôn là: người vẽ là ai, và bằng chứng nào cho thấy đúng là họ vẽ.
Kích thước và chất liệu được tính vào giá ra sao?
Hoạ sĩ trẻ thường tính theo kích thước. Khi chưa có tên tuổi, giá tranh của một người thường tỉ lệ khá thẳng với diện tích. Đây là cách tính dễ hiểu và công bằng.
Giá không tăng đều theo diện tích ở người đã có tên. Bức nhỏ của hoạ sĩ có tên có thể không rẻ hơn bao nhiêu so với bức vừa, vì người mua trả cho chữ ký nhiều hơn cho mét vuông.
Khổ cực lớn có khi lại khó bán. Bức quá to chỉ hợp vài kiểu không gian, nên không phải lúc nào cũng đắt hơn tương ứng.
Sơn mài truyền thống tốn công nhất. Nhiều lớp sơn ta, nhiều lần ủ, mài, thếp vàng bạc, cẩn vỏ trứng. Thời gian làm kéo dài nên giá cao hơn tranh sơn dầu cùng khổ của cùng người là chuyện thường.
Lụa tỉ mỉ cũng tốn thời gian. Vẽ lụa nhiều lớp mỏng, mỗi lớp chờ khô, không sửa được nhiều. Độ công phu tính vào giá.
Sơn dầu và acrylic gần nhau hơn người ta nghĩ. Khác biệt giá giữa hai chất liệu này thường nhỏ hơn khác biệt giữa người vẽ. Đừng để câu “đây là sơn dầu” làm giá đội lên quá nhiều.
Màu nước, bột màu, ký hoạ giấy thường mềm hơn. Không vì kém nghệ thuật, mà vì vật liệu rẻ hơn, thời gian ngắn hơn và người mua thường ít hơn.
Bản in, kể cả in đẹp có chữ ký, là mặt hàng khác. Bản in số lượng giới hạn có đánh số và chữ ký có thị trường riêng, giá thấp hơn bản gốc nhiều. Không được bán bản in với giá bản gốc.
Khung là một khoản riêng. Khung gỗ chạm, khung mạ, kính chống phản quang có thể đắt. Tách tiền khung khỏi tiền tranh khi so sánh.
Mặt bằng giá của một hoạ sĩ: thứ đáng tìm hiểu nhất
Mỗi hoạ sĩ đang bán tranh đều có một mặt bằng giá, tức khoảng giá mà tranh của họ thường được bán ở các khổ khác nhau. Mặt bằng này hình thành qua các lần triển lãm, các phòng tranh đại diện, và những lần bán lại giữa người sưu tầm. Một hoạ sĩ làm việc nghiêm túc sẽ giữ mặt bằng tương đối ổn định, tăng dần theo năm, chứ không nhảy lung tung theo từng khách.
Muốn biết mặt bằng, cách đơn giản nhất là hỏi giá vài bức khác của cùng người ở cùng nơi, hỏi thêm ở nơi khác có bán tranh của họ, và xem giá các bức trong những triển lãm gần đây nếu được công bố. Ba nguồn đó khớp nhau là có cơ sở. Một bức có giá vượt hẳn hoặc thấp hẳn mặt bằng thì cần có lý do cụ thể: khổ đặc biệt, giai đoạn đặc biệt, hoặc có vấn đề về nguồn gốc.
Với tranh cũ của các tên tuổi đã đi vào lịch sử mỹ thuật, mặt bằng giá thường được nhắc tới qua kết quả đấu giá. Con số đấu giá là giá của một bức cụ thể, trong một phiên cụ thể, với những người đấu cụ thể. Nó không phải giá áp cho mọi bức tranh mang cùng chữ ký, và càng không phải căn cứ để định giá một bức không có nguồn gốc rõ.
Còn với tranh vẽ theo mẫu, mặt bằng giá là mặt bằng của khu bán. Đi hỏi vài quầy cùng đề tài, cùng khổ là ra. Không cần tìm hiểu gì thêm về “tên tuổi” ở đây.
Tự ước mặt bằng giá trước khi trả tiền
Các bước dưới đây không biến người mua thành chuyên gia định giá, nhưng đủ để không trả một con số vô lý.
- Xác định bức tranh thuộc loại nào. Tranh in, vẽ theo mẫu, hay sáng tác của một hoạ sĩ có tên. Ba loại có ba cách tính giá hoàn toàn khác.
- Tìm hiểu người vẽ. Đã triển lãm ở đâu, có phòng tranh nào đại diện, có người sưu tầm nhắc tới không. Thông tin công khai càng nhiều, giá càng có cơ sở.
- Hỏi giá vài bức khác của cùng người. Cùng chất liệu, khác khổ. Từ đó thấy cách người đó tính giá.
- So với nơi bán khác. Nếu tranh của họ có ở hai nơi, so giá hai nơi. Chênh vừa phải là do chi phí kênh bán; chênh quá nhiều thì hỏi lý do.
- Tách tiền khung, vận chuyển. So sánh trên cùng một nền: chỉ tiền tranh.
- Trừ đi những gì còn thiếu. Thiếu giấy tờ, tình trạng kém, đã sửa nhiều đều là lý do chính đáng để đề nghị giá thấp hơn, hoặc để không mua.
- Tự hỏi mình có thích nó đủ lâu không. Bức tranh đáng giá với người mua khi họ muốn nhìn nó mỗi ngày trong nhiều năm. Câu này quan trọng hơn mọi bảng tính.
Câu hỏi thường gặp
Có bảng giá tranh chung để tra không?
Không có. Mỗi hoạ sĩ có mặt bằng giá riêng, mỗi kênh bán có chi phí riêng. Cách đáng tin hơn là hỏi giá nhiều bức của cùng người, ở nhiều nơi, rồi tự so sánh.
Tranh sơn dầu có luôn đắt hơn acrylic không?
Không nhất thiết. Khác biệt giữa người vẽ lớn hơn nhiều so với khác biệt giữa hai chất liệu này. Một bức acrylic của hoạ sĩ có tên có thể đắt hơn nhiều bức sơn dầu vẽ theo mẫu.
Vì sao tranh nhỏ của hoạ sĩ nổi tiếng vẫn đắt?
Vì người mua trả chủ yếu cho tên tuổi, chặng đường và độ hiếm của tranh người đó. Diện tích chỉ là một yếu tố phụ. Với hoạ sĩ chưa có tên, giá mới tỉ lệ sát với kích thước.
Giá đấu giá của một danh hoạ có dùng để định giá tranh khác được không?
Chỉ để tham khảo mặt bằng, không áp thẳng. Mỗi kết quả đấu giá là của một bức cụ thể, có nguồn gốc cụ thể, trong một phiên cụ thể. Tranh không có nguồn gốc rõ thì không thể dựa vào con số đó.
Tranh rẻ hơn hẳn mặt bằng có phải là món hời?
Hiếm khi. Tranh thật của người có tên tuổi thường không bị bán rẻ vì người bán biết giá trị. Giá thấp bất thường là lúc phải kiểm nguồn gốc kỹ hơn, không phải lúc chuyển tiền nhanh hơn.
Trả giá tranh dựa vào đâu cho có lý?
Dựa vào mặt bằng giá của hoạ sĩ, tình trạng tranh, giấy tờ đi kèm và những thứ kèm theo như khung, vận chuyển. Lý do cụ thể giúp cuộc trả giá nhẹ nhàng. Chê tranh để ép giá thì thường phản tác dụng.
