Tranh sơn dầu Việt Nam bắt đầu thành một dòng riêng từ lớp hoạ sĩ học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, mở ở Hà Nội năm 1925. Từ chất liệu của châu Âu, các hoạ sĩ Việt đưa vào đó đề tài, ánh sáng, gam màu và cách nhìn của mình. Hôm nay sơn dầu là chất liệu phổ biến nhất trên thị trường tranh, trải từ tác phẩm của hoạ sĩ có tên tuổi đến tranh xưởng làm hàng loạt cho du khách, và mỗi loại cần một cách xem khác.
Khác với sơn mài và lụa, sơn dầu không có "dấu hiệu Việt" nằm sẵn trong chất liệu. Cái Việt phải tìm trong cách vẽ. Đó cũng là lý do người mua dễ lạc: tranh sơn dầu nào cũng có màu, có vết cọ, nhìn qua thì na ná nhau.
Bài này không viết tiểu sử hoạ sĩ, không định giá. Nó đi qua chặng đường ngắn của sơn dầu ở Việt Nam, rồi chỉ những gì nên nhìn để thấy cái hay, những loại tranh sơn dầu đang có mặt trên thị trường, và những sai lầm người mua hay mắc.
Sơn dầu đến Việt Nam như thế nào
Trước thế kỷ XX, hội hoạ Việt chủ yếu là tranh dân gian in ván, tranh thờ, tranh trang trí trên đồ sơn ta. Sơn dầu, với lối vẽ phối cảnh và ánh sáng kiểu châu Âu, đến cùng với việc mở Trường Mỹ thuật Đông Dương ở Hà Nội năm 1925. Đây là nơi lớp hoạ sĩ Việt đầu tiên được học bài bản về hình hoạ, giải phẫu, màu sắc, chất liệu phương Tây.
Điều đáng chú ý là chính ngôi trường ấy cũng là nơi các hoạ sĩ tìm cách đưa sơn ta và lụa thành chất liệu hội hoạ, như đã kể trong bài về cái hay của lớp mài trong tranh sơn mài và bài về tranh lụa Việt Nam. Sơn dầu, sơn mài và lụa lớn lên cùng một chỗ, ảnh hưởng qua lại với nhau.
Những tên tuổi của thế hệ đầu nay có trong sách mỹ thuật phổ thông. Tô Ngọc Vân với "Thiếu nữ bên hoa huệ" là bức sơn dầu được nhắc nhiều nhất khi nói đến giai đoạn này. Sau đó, Bùi Xuân Phái gắn tên mình với những góc phố cổ Hà Nội, đến mức người ta quen gọi là "phố Phái".
Qua chiến tranh và những năm thiếu thốn, sơn dầu từng là chất liệu khó có, hoạ sĩ nhiều khi vẽ trên giấy, bìa, bao tải, dùng bột màu thay thế. Từ những năm mở cửa, sơn dầu trở lại mạnh, cùng với thị trường tranh trong nước và khách nước ngoài.
Cái "Việt" trong một bức sơn dầu nằm ở đâu
Không có công thức nào cho chữ "Việt". Nhưng xem nhiều tranh sơn dầu Việt, có vài thứ hay trở lại. Thứ nhất là ánh sáng: nắng nhiệt đới gắt, trời có hơi ẩm, bóng đổ không lạnh và sắc như tranh vùng ôn đới. Nhiều hoạ sĩ Việt có gam màu ấm, nâu đất, vàng rơm, xanh rêu, hoặc ngược lại là những mảng màu rực của nắng trưa.
Thứ hai là đề tài: phố cổ, mái ngói, làng quê, thiếu nữ áo dài, chợ, sông nước, đồng lúa, và những sinh hoạt đời thường. Đề tài quen tới mức dễ thành sáo mòn, nên khi xem, câu hỏi không phải "vẽ cái gì" mà "nhìn nó bằng con mắt nào". Một góc phố cổ có thể vẽ như bưu ảnh, cũng có thể vẽ như một nỗi nhớ.
Thứ ba là tinh thần của tranh phương Đông vẫn lẩn khuất trong sơn dầu: khoảng trống, sự giản lược, nét. Một số hoạ sĩ dùng sơn dầu mỏng như vẽ lụa, một số khác đắp dày, thô mộc như mảng tường cũ. Cả hai hướng đều có những người làm rất hay.
Thứ tư là chất liệu đặt trong khí hậu nóng ẩm. Hoạ sĩ ở đây phải tính chuyện sơn khô chậm mùa nồm, toan chùng, nấm mốc. Những người làm lâu năm có cách làm riêng, và người mua tranh nên tôn trọng những lời dặn của họ về chỗ treo.
Các loại tranh sơn dầu đang có trên thị trường
Cùng gọi là "tranh sơn dầu" nhưng là những sản phẩm rất khác nhau:
| Loại | Ai làm, làm thế nào | Nhận ra bằng gì | Nên kỳ vọng gì |
|---|---|---|---|
| Tác phẩm của hoạ sĩ | Hoạ sĩ tự vẽ, mỗi bức một sáng tác | Có hồ sơ, có triển lãm, phong cách nhất quán | Một tác phẩm riêng; giá theo người vẽ và tác phẩm |
| Tranh hoạ sĩ trẻ | Người mới ra nghề, sinh viên, người vẽ tự do | Phong cách đang hình thành, giá mềm hơn | Tranh vẽ tay thật, có thể gặp tài năng sớm |
| Tranh xưởng theo mẫu | Thợ vẽ theo mẫu có sẵn, nhiều bản tương tự | Đề tài quen, nhiều bức gần giống nhau | Tranh vẽ tay trang trí, không phải sáng tác |
| Tranh chép tác phẩm nổi tiếng | Vẽ lại tranh của người khác | Hình giống tác phẩm đã biết | Đồ trang trí; cần để ý quyền tác giả |
| Bản in canvas tô nổi | In rồi phủ gel hoặc chấm thêm màu | Soi kính lúp thấy chấm mực | Bản in, không phải tranh vẽ |
Không loại nào đáng xấu hổ nếu được bán đúng tên. Vấn đề chỉ là khi tranh xưởng được chào như sáng tác độc bản, hay bản in tô nổi được chào như tranh vẽ tay.
Xem gì để thấy cái hay của một bức sơn dầu
Đứng xa trước, gần sau. Sơn dầu nhiều bức được vẽ để xem từ xa; ghé sát chỉ thấy vệt cọ rời rạc. Lùi lại cho mảng màu tự gom thành hình.
Nhìn nét cọ có tự tin không. Một nhát cọ dứt khoát đặt đúng chỗ khác hẳn những vệt tô đi tô lại. Tranh hay thường có những chỗ hoạ sĩ dám để nguyên nét đầu.
Nhìn màu xám. Màu tươi thì ai cũng có. Cái khó là những màu xám, màu trung gian giữa các mảng. Tranh có xám đẹp thường là tranh của người vẽ có nghề.
Nhìn ánh sáng có nhất quán. Nắng từ một phía thì bóng đổ cùng phía, sáng tối thống nhất. Tranh xưởng hay có chỗ ánh sáng lẫn lộn.
Nhìn những chỗ "không quan trọng". Góc tranh, nền, mảng tường. Người vẽ giỏi chăm cả những chỗ ấy; người vẽ vội chỉ chăm chỗ chính.
Nhìn độ dày mỏng có chủ ý. Chỗ đắp dày, chỗ để mỏng lộ toan, có lý do. Dày đều khắp mặt hoặc mỏng đều khắp mặt thường là làm theo thói quen.
Nhìn xem tranh có "nói" gì không. Một góc phố có thể buồn, có thể vui, có thể lặng. Tranh chỉ đúng hình mà không có cảm xúc thì nhanh chán.
Hỏi mình có muốn nhìn nó mỗi ngày không. Câu hỏi quan trọng nhất. Tranh treo nhà là tranh để sống cùng, không phải để khoe.
Tranh xưởng: nói thẳng để mua cho đúng
Ở các thành phố lớn và khu du lịch có nhiều cửa hàng bán tranh sơn dầu vẽ theo mẫu: phố cổ, thiếu nữ áo dài, sen, làng quê, phong cảnh. Đây là tranh vẽ tay thật, do thợ vẽ, nhiều bản tương tự nhau. Chúng phục vụ nhu cầu trang trí, giá vừa phải, và có những thợ vẽ rất khéo.
Chỗ cần thẳng thắn là cách bán. Có nơi gắn tên một hoạ sĩ không ai kiểm được, gọi là "tác phẩm độc bản", kèm "giấy chứng nhận" tự in. Có nơi nói tranh "theo phong cách" một danh hoạ, đặt giá như thể có liên quan. Có nơi giục khách quyết nhanh vì "chỉ còn bức này".
Cách mua đúng là hỏi thẳng: tranh do ai vẽ, có bản tương tự không, có vẽ lại được theo kích thước khác không. Nếu câu trả lời là "vẽ lại được", thì đó là tranh xưởng, và nên trả giá của tranh xưởng. Không có gì sai khi chọn tranh xưởng để treo, miễn là mình biết và giá hợp lý.
Tranh chép tác phẩm nổi tiếng là trường hợp riêng. Chép để học là chuyện của người học vẽ. Chép để bán tác phẩm còn được bảo hộ quyền tác giả thì đụng tới quyền của người khác. Người mua không phải chuyên gia luật, nhưng nên biết điều này để chọn chỗ mua đàng hoàng.
Mua một bức sơn dầu của hoạ sĩ: các bước nên đi
Áp dụng khi muốn mua tranh vẽ tay của người vẽ cụ thể, không phải tranh xưởng:
- Xem nhiều tranh của cùng người. Qua triển lãm, trang cá nhân, phòng tranh. Phong cách nhất quán là dấu hiệu người vẽ có hướng đi.
- Xem tranh thật, không chỉ ảnh. Ảnh làm màu tươi hơn và mất bề mặt. Hẹn xem trực tiếp, xem dưới ánh sáng tự nhiên.
- Kiểm chất liệu và nền. Hỏi sơn dầu hay acrylic, toan gì, khung có nêm không. Bài sơn dầu và acrylic khác nhau thế nào có cách xem bằng đèn pin.
- Lật mặt sau. Xem chữ ký, ghi chú, cách căng toan, dấu ẩm mốc. Cách đọc mặt sau có trong bài về toan và khung căng.
- Hỏi thời điểm vẽ. Tranh vừa vẽ cần thời gian khô trước khi phủ vecni, đóng gói, treo chỗ cố định.
- Lấy hoá đơn ghi đủ. Tên hoạ sĩ, tên tranh, chất liệu, kích thước, ngày bán, chữ ký người bán.
- Chụp ảnh lưu hồ sơ. Mặt trước, mặt sau, chữ ký, chi tiết bề mặt. Đây là hồ sơ của tranh về sau.
Giá cả là chuyện thoả thuận giữa người mua và người bán, phụ thuộc người vẽ, kích thước, tác phẩm và nơi bán. Không nên mua chỉ vì người bán hứa tranh sẽ lên giá.
Hai tình huống cụ thể
Một gia đình mới về căn hộ, muốn một bức sơn dầu phố cổ lớn cho phòng khách. Ra cửa hàng thấy ba bức gần giống nhau, người bán nói mỗi bức là "độc bản của một hoạ sĩ". Hỏi tiếp có vẽ lại theo khổ khác được không, người bán nói được, một tuần có. Như vậy đây là tranh xưởng. Gia đình vẫn có thể chọn, vì tranh đẹp và vừa túi, nhưng nên mặc cả theo giá tranh xưởng và bỏ qua tờ "giấy chứng nhận".
Một người trẻ đi xem triển lãm nhóm của sinh viên mỹ thuật, thích một bức sơn dầu nhỏ vẽ góc chợ buổi sớm. Người vẽ có mặt, kể đã vẽ ở đâu, vì sao để mảng nền mỏng lộ toan. Giá dễ chịu. Mua bức đó là mua một tác phẩm thật, kèm câu chuyện, và nếu người vẽ đi tiếp được đường dài, đó là bức đầu tay đáng giữ. Nếu không, mình vẫn có một bức tranh mình thương.
Hai tình huống cho thấy cùng là "tranh sơn dầu vẽ tay" nhưng giá trị nằm ở chỗ khác hẳn nhau. Một bên là món trang trí làm khéo, một bên là tác phẩm của một người. Cả hai đều ổn, miễn là gọi đúng tên.
Sai lầm hay gặp khi mua tranh sơn dầu Việt
Chọn theo đề tài "đẹp" thay vì theo tranh. Phố cổ, sen, áo dài là đề tài dễ bán, nhưng đề tài đẹp không làm tranh hay. Nhìn cách vẽ.
Tin ảnh trên mạng. Ảnh tăng độ tươi, che bề mặt. Tranh treo nhà thường trầm hơn ảnh.
Mua theo kích thước tường mà quên khoảng cách xem. Tranh sơn dầu cọ to cần đứng xa mới đẹp. Treo ở hành lang hẹp thì chỉ thấy vệt cọ.
Treo sơn dầu mới vẽ vào chỗ kín, tối. Sơn cần không khí để khô tiếp. Để chỗ kín, ẩm, sơn khô chậm, dễ bám bụi.
Bọc màng co tranh chưa khô. Màng nilon dính vào mặt sơn còn mềm, khi bóc ra để lại vết.
Tin "tranh đầu tư". Không ai bảo đảm tranh sẽ lên giá. Mua vì thích, nếu sau này có giá thì là chuyện thêm.
Bỏ qua mặt sau và khung. Khung căng kém, toan lót mỏng làm tranh chùng, rạn sau vài mùa nồm.
Không giữ hoá đơn, hồ sơ. Không có hồ sơ thì sau này sửa chữa, bảo hiểm, chuyển nhượng đều khó.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Tranh được chào là của một danh hoạ. Xác định tác giả cần giám định chuyên môn, hồ sơ nguồn gốc, có khi cả gia đình hoạ sĩ. Không tự kết luận.
Tranh cũ có dấu hiệu sửa. Vùng màu khác độ bóng, vết vá sau toan, lớp vecni ngả màu. Người phục chế xem được những thứ này.
Tranh rạn, bong, mốc. Đừng tự lau bằng dung môi hay dầu. Người phục chế có cách làm sạch an toàn.
Định chép hoặc in lại tranh. Quyền tác giả là chuyện pháp lý, hỏi người giữ quyền hoặc luật sư.
Giá trị lớn so với ngân sách. Nhờ người có kinh nghiệm thị trường đi xem cùng, hoặc mua qua phòng tranh có uy tín và chính sách rõ ràng.
Tranh thừa kế cần chia. Định giá để chia tài sản nên nhờ người định giá độc lập và tư vấn pháp lý.
Chuyển tranh ra nước ngoài. Có thể có quy định về xuất khẩu tác phẩm nghệ thuật. Hỏi cơ quan hải quan hoặc đơn vị vận chuyển chuyên nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn dầu có từ khi nào ở Việt Nam?
Sơn dầu được dạy bài bản ở Việt Nam từ khi Trường Mỹ thuật Đông Dương mở ở Hà Nội năm 1925. Lớp hoạ sĩ học ở đây là những người đầu tiên làm sơn dầu thành một dòng tranh của người Việt.
Tranh sơn dầu Việt Nam có gì khác tranh sơn dầu nước ngoài?
Chất liệu thì như nhau, khác ở đề tài, ánh sáng nhiệt đới, gam màu và tinh thần phương Đông như khoảng trống, sự giản lược. Mỗi hoạ sĩ có cách riêng, không có một công thức chung.
Tranh xưởng có phải tranh giả không?
Không. Tranh xưởng là tranh vẽ tay theo mẫu, phục vụ trang trí. Nó chỉ thành vấn đề khi bị bán như sáng tác độc bản của một hoạ sĩ có tên.
Làm sao biết bức sơn dầu là tác phẩm hay tranh làm theo mẫu?
Hỏi có bản tương tự không, có vẽ lại được không, và xem các tác phẩm khác của người vẽ. Tác phẩm của hoạ sĩ thường có phong cách nhất quán, có hồ sơ, và không vẽ lại theo đơn đặt kích thước.
Có nên mua tranh của hoạ sĩ trẻ không?
Nên, nếu mình thích tranh. Đó là cách có tranh vẽ tay thật với giá dễ chịu và ủng hộ người làm nghề, chỉ đừng mua với kỳ vọng chắc chắn lên giá.
Tranh sơn dầu treo ở Việt Nam cần chú ý gì?
Tránh nắng chiếu thẳng, tránh tường ẩm, để lưng tranh thoáng, kiểm mặt sau mỗi mùa nồm. Tranh mới vẽ cần thời gian khô trước khi treo chỗ kín hoặc đóng gói.
