Sơn dầu và acrylic khác nhau trước hết ở cách khô: sơn dầu khô chậm qua nhiều ngày, nên màu hoà vào nhau mềm, mặt bóng sâu, nét đắp dày giữ được đỉnh sắc; acrylic khô trong vài phút, nên các nét chồng lên nhau rõ ràng, mặt hơi có ánh nhựa, và màu tối đi một chút khi khô. Lấy đèn pin điện thoại chiếu xiên qua mặt tranh là thấy được phần lớn những khác biệt ấy.
Người bán hay dùng chung chữ "tranh sơn dầu" cho cả hai, vì nghe sang hơn. Chuyện đó không hẳn là lừa, nhưng người mua nên biết mình đang mua gì, vì cách giữ và độ bền khác nhau, và giá công của hai chất liệu cũng khác.
Gốc của khác biệt: dầu khô bằng không khí, acrylic khô bằng bay hơi
Sơn dầu là bột màu trộn với dầu, phổ biến nhất là dầu lanh. Dầu không bay hơi mà khô bằng cách hút oxy trong không khí và đông cứng lại. Mặt sơn se lại sau vài ngày, nhưng lớp dày có khi cần nhiều tháng mới khô hẳn bên trong. Đó là lý do người vẽ sơn dầu thường chờ khá lâu mới phủ lớp vecni bảo vệ.
Acrylic là bột màu trong một loại nhựa tổng hợp pha nước. Nước bay hơi, các hạt nhựa dính lại thành một màng dẻo. Lớp mỏng khô trong vài phút, lớp dày thì lâu hơn nhưng vẫn tính bằng giờ. Khi ướt, chất kết dính có màu trắng sữa; khô rồi nó trong ra, nên màu acrylic thường tối và đậm hơn lúc vừa quệt.
Từ một khác biệt ấy kéo theo cả cách vẽ. Với sơn dầu, người vẽ có thời gian kéo màu ướt chồng lên màu ướt, vờn cho mềm, lau đi vẽ lại. Với acrylic, nét trước khô gần như ngay, nét sau đặt lên thì ranh giới rõ. Người vẽ acrylic giỏi tận dụng điều này để vẽ nhanh, phẳng, sạch; người vẽ sơn dầu giỏi tận dụng độ ướt để chuyển sắc.
Không chất liệu nào tốt hơn. Nhiều hoạ sĩ đi cả hai, có khi dùng acrylic lót nền rồi vẽ sơn dầu lên trên. Chiều ngược lại thì không nên, vì acrylic bám kém trên mặt dầu.
Đặt cạnh nhau: sơn dầu và acrylic
Những chỗ khác nhau dễ thấy nhất, xếp theo thứ người mua nhìn được:
| Điểm nhìn | Sơn dầu | Acrylic |
|---|---|---|
| Mép giữa hai màu | Thường hoà mềm, có chỗ trộn ướt | Thường rõ ràng, nét chồng tách lớp |
| Độ bóng tự nhiên | Bóng sâu, ấm, không đều | Hơi nhựa, có thể mờ hoặc bóng đều tuỳ chất phụ gia |
| Nét đắp dày | Giữ đỉnh sắc, ngọn nét như kem đánh | Đỉnh tròn hơn, co lại khi khô |
| Mùi tranh mới | Có mùi dầu, dung môi | Gần như không mùi |
| Khi chiếu đèn xiên | Thấy vết cọ có hướng, lớp mỏng dày đan nhau | Thấy mảng phẳng, mép nét sắc, đôi khi gợn nhựa |
| Theo thời gian | Có thể ngả vàng nhẹ nếu để chỗ tối; rạn nếu làm sai lớp | Không ngả vàng; mặt mềm, dễ bám bụi khi nóng |
| Thời gian làm | Lâu, phải chờ khô từng lớp | Nhanh, vẽ liên tục được |
Không có dấu hiệu nào chắc chắn một trăm phần trăm. Hoạ sĩ khéo có thể làm sơn dầu trông phẳng, làm acrylic trông mềm. Gom nhiều dấu hiệu lại, cộng câu trả lời của người bán, mới thành kết luận.
Cách xem bằng đèn pin trong hai phút
Không cần dụng cụ gì ngoài điện thoại:
- Tắt bớt đèn trần. Hoặc đưa tranh ra chỗ ánh sáng dịu, để đèn pin là nguồn sáng chính.
- Chiếu đèn gần như song song mặt tranh. Giữ đèn thấp ở một cạnh, tia sáng lướt qua mặt sơn. Mọi gờ nổi sẽ đổ bóng.
- Tìm đỉnh nét đắp. Đỉnh nhọn, sắc, có vệt rãnh của lông cọ là xu hướng sơn dầu; đỉnh tròn, mặt nhẵn hơi bóng là xu hướng acrylic.
- Nhìn chỗ hai màu gặp nhau. Có vùng trộn ướt mềm hay ranh giới sắc.
- Đổi sang cạnh khác. Chiếu từ cạnh đối diện để thấy hướng vết cọ thứ hai.
- Nghiêng tranh tìm độ bóng. Bóng loang lổ chỗ đậm chỗ nhạt, sâu ấm, hay bóng đều như phủ một lớp.
Đừng cào, đừng nhỏ cồn hay dung môi lên tranh để thử. Cách đó làm hỏng mặt tranh và chẳng ai bán cho phép làm như vậy.
Bền hơn hay kém hơn? Câu trả lời thật
Người bán sơn dầu hay nói acrylic "là nhựa, không bền". Người bán acrylic hay nói sơn dầu "để lâu ngả vàng, rạn". Cả hai đều nói một nửa.
Sơn dầu đã có lịch sử hàng trăm năm, những bức làm đúng kỹ thuật vẫn còn đến nay. Nhưng sơn dầu đòi hỏi làm đúng: lớp trên phải nhiều dầu hơn lớp dưới, không pha quá nhiều dung môi, toan phải lót kỹ. Làm ẩu, chạy theo tốc độ, tranh có thể rạn mạng nhện sau ít năm. Tranh sơn dầu để lâu trong chỗ tối có thể ngả vàng nhẹ do dầu lanh, đưa ra chỗ sáng gián tiếp một thời gian thường đỡ.
Acrylic mới có từ thế kỷ trước, chưa có tranh nào "trăm năm" để làm bằng chứng, nhưng các thử nghiệm cho thấy màng acrylic dẻo, ít rạn, không ngả vàng. Điểm yếu là màng hơi mềm khi trời nóng, dễ hút bụi và dính, nên tranh acrylic không phủ lớp bảo vệ để lâu sẽ xỉn.
Ở khí hậu nóng ẩm, cả hai đều sợ nấm mốc mặt sau toan, sợ nắng chiếu thẳng. Chất lượng màu, toan, và tay nghề người vẽ quyết định độ bền nhiều hơn cái tên sơn dầu hay acrylic.
Hỏi gì khi mua để biết chắc
"Tranh vẽ bằng sơn dầu hay acrylic?" Hỏi thẳng. Người bán tử tế trả lời ngay, ghi được vào hoá đơn.
"Có phủ vecni chưa?" Sơn dầu mới vẽ thường chưa phủ được ngay. Nếu người bán nói đã phủ một bức sơn dầu dày vừa vẽ tuần trước, nên hỏi thêm.
"Vẽ xong bao lâu rồi?" Tranh sơn dầu mới hoàn thành cần thời gian khô, không nên đóng gói ép chặt hay cuộn.
"Màu hãng nào, loại nào?" Không cần biết tên hãng, chỉ cần biết là màu chuyên nghiệp hay màu học sinh. Màu học sinh nhiều chất độn, kém bền màu hơn.
"Toan gì, khung gì?" Toan lanh hay cotton, khung có nêm căng lại được không. Câu này cho biết người làm có để tâm.
"Có vẽ lót acrylic dưới sơn dầu không?" Đó là cách làm hợp lý, không phải gian dối. Ngược lại vẽ acrylic lên sơn dầu thì không ổn.
"Giữ tranh thế nào?" Người làm nghề sẽ có lời khuyên riêng cho chất liệu mình dùng.
Ghi tất cả vào hoá đơn. Chất liệu, kích thước, người vẽ, ngày. Thông tin này có ích khi sửa chữa, bảo hiểm hay bán lại.
Câu hỏi thường gặp
Tranh acrylic có rẻ hơn tranh sơn dầu không?
Thường thì công và thời gian vẽ acrylic ít hơn, nên giá ở mức tranh xưởng hay hoạ sĩ chưa tên tuổi có xu hướng mềm hơn. Với hoạ sĩ có tên, giá phụ thuộc vào người vẽ và tác phẩm nhiều hơn là chất liệu.
Sơn dầu bao lâu thì khô?
Mặt sơn thường se sau vài ngày, nhưng khô hẳn bên trong có thể mất nhiều tháng tuỳ độ dày và thời tiết. Trời nồm ẩm và lạnh làm sơn dầu khô chậm hơn.
Tranh acrylic có cần phủ vecni không?
Nên phủ. Màng acrylic hơi mềm, dễ hút bụi, lớp phủ giúp dễ lau và đều độ bóng. Việc này do hoạ sĩ làm, người mua chỉ cần hỏi đã phủ chưa.
Tranh sơn dầu bị ngả vàng có sửa được không?
Ngả vàng nhẹ do để chỗ tối lâu thường đỡ khi treo lại ở chỗ có ánh sáng gián tiếp. Ngả vàng do lớp vecni cũ thì cần người phục chế làm sạch, không nên tự lau bằng dung môi.
Nhìn ảnh trên mạng có phân biệt được sơn dầu và acrylic không?
Rất khó, nhất là ảnh chụp thẳng có ánh sáng đều. Nên xin ảnh chụp nghiêng có đèn chiếu xiên, hoặc video quay sát bề mặt, và hỏi thẳng người bán.
Phòng có điều hoà treo tranh acrylic có sao không?
Không sao, acrylic khá dẻo nên chịu được thay đổi nhiệt độ vừa phải. Chỉ tránh treo ngay luồng gió thổi thẳng và chỗ nắng chiếu.
