Muốn biết một tờ tranh có đúng là Đông Hồ làm tay hay không, cứ nghiêng nó dưới ánh sáng: giấy điệp sẽ lấp lánh như phủ một lớp bột vỏ sò, màu nằm thành từng mảng phẳng hơi lệch khỏi nét, và nét đen đè lên trên cùng. Ba dấu hiệu đó bản in máy rất khó làm giống.
Tranh Đông Hồ là tranh in ván khắc gỗ của làng Đông Hồ bên bờ sông Đuống, Bắc Ninh. Ngày xưa nó là món hàng Tết bình dân: mua ở chợ tranh tháng Chạp, dán lên vách, khói bếp ám cả năm, sang Tết sau thay tờ mới. Hiểu chuyện đó thì đỡ ngạc nhiên vì sao tờ tranh mỏng, màu mộc, và không ai làm ra nó để giữ trăm năm.
Bài này đi từ tờ giấy, sang màu, sang cách in, rồi đến đề tài, để lần sau đứng trước một sạp tranh dân gian, bạn nhìn ra được tờ nào làm đúng lề lối, tờ nào chỉ mượn hình.
Giấy điệp: thứ đầu tiên nên nhìn, nên sờ
Nền của tranh Đông Hồ là giấy dó, loại giấy làm từ vỏ cây dó, sợi dài và dai. Người làng quét lên mặt giấy một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn, phơi khô thành giấy điệp. Lớp điệp này vừa làm nền trắng ngà, vừa giữ màu không loang vào sợi giấy.
Điệp thường được quét bằng chổi lá thông, nên trên mặt giấy hằn những vệt sóng mờ chạy theo một chiều. Đứng thẳng nhìn thì khó thấy, nhưng nghiêng tờ tranh khoảng bốn mươi lăm độ về phía cửa sổ là những vệt ấy hiện ra, lấp lánh như vảy cá. Người chơi lâu năm gọi đó là chỗ tranh "thở".
Sờ tay lên giấy điệp sẽ thấy hơi ráp, hơi bột, không trơn như giấy couché của tờ lịch. Mép tờ giấy dó thật thường không thẳng tắp như dao cắt máy, có khi còn xơ sợi. Lật mặt sau, màu điệp ít hoặc không có, sợi giấy lộ rõ, có thể thấy vết màu in thấm nhẹ.
Có một kiểu làm giả rất phổ biến: in hình tranh Đông Hồ lên giấy mỹ thuật có rắc nhũ. Nhũ lấp lánh theo từng hạt sáng rời rạc, đều khắp mặt, còn điệp óng theo vệt chổi và mờ dần ở chỗ lớp hồ mỏng. Hai thứ đặt cạnh nhau là phân biệt được ngay.
Giấy điệp cũng là lý do tranh Đông Hồ sợ ẩm và sợ chà xát. Lớp hồ gặp nồm có thể mốc lấm tấm, gặp tay ướt có thể bong bột. Mua về muốn giữ lâu thì nên lồng khung có kính hoặc mica, đừng dán băng keo trực tiếp lên mặt tranh.
Năm màu của tranh Đông Hồ lấy từ đâu?
Màu đen từ than lá tre. Lá tre đốt thành than, nghiền và ngâm thành mực. Màu đen này dùng cho ván nét, hơi ngả nâu chứ không đen bóng như mực in công nghiệp.
Màu đỏ từ sỏi son, gạch non. Đỏ của Đông Hồ là đỏ đất, trầm và ấm, không phải đỏ cờ tươi rực. Gặp tờ tranh đỏ chói như nhựa thì nên nghi màu hoá học.
Màu vàng từ hoa hoè. Nụ hoa hoè sao lên cho ra màu vàng tươi nhưng trong, phủ lên nền điệp trắng thì thành vàng ngà rất dễ chịu.
Màu xanh từ lá chàm hoặc gỉ đồng. Tài liệu ghi cả hai nguồn, tuỳ thời và tuỳ nhà. Xanh Đông Hồ thường hơi xám, hơi ngả lục, không phải xanh dương sáng.
Màu trắng chính là điệp. Chỗ không in màu để lộ nền điệp, nên trắng trong tranh óng ánh chứ không trắng phấn.
Màu được trộn với hồ nếp. Hồ giúp màu bám lên lớp điệp và lên ván gỗ. Vì thế mặt màu hơi dày, sờ thấy gờ nhẹ ở mép mảng.
Mỗi màu là một mảng phẳng. Đông Hồ không chuyển sắc đậm nhạt. Không có vùng loang, không có bóng đổ, cái đẹp nằm ở chỗ đặt mảng màu cạnh nhau cho vui mắt.
Màu tự nhiên phai theo năm tháng. Phơi nắng nhiều năm thì vàng hoè nhạt trước, đỏ son bền hơn. Tờ tranh "cũ" mà màu vẫn đều như mới in thì đáng hỏi lại.
Ngày nay nhiều nhà dùng thêm màu công nghiệp. Đó là thực tế của nghề, không hẳn là gian dối. Người mua nên hỏi thẳng màu tự nhiên hay màu pha, người làm tử tế sẽ trả lời rõ.
Tranh Đông Hồ được in ra sao?
Quy trình thủ công đi theo thứ tự cố định, và chính thứ tự này để lại dấu vết trên tranh:
- Khắc ván. Mỗi bức cần một ván nét và vài ván màu, khắc trên gỗ thị hoặc gỗ mỡ. Ván nét khắc nổi các đường đen, ván màu khắc nổi những mảng cùng một màu.
- Quét màu lên ván. Người in quét màu lên mặt ván cho thật đều, chỗ nào đọng màu thì khi in sẽ thành vết loang.
- Ép giấy và ván. Ván và tờ giấy điệp được ép vào nhau, xoa cho màu ăn đều rồi tách ra phơi.
- In lần lượt từng màu. Mỗi màu một lần ép, phải chờ màu trước se mặt rồi mới in màu sau, để không nhoè.
- In nét đen sau cùng. Ván nét đi cuối cùng, đè lên tất cả. Nhờ vậy chỗ mảng màu lệch một chút vẫn được nét đen "khoá" lại cho gọn.
- Phơi và chọn tranh. Tờ in hỏng, lệch quá nhiều bị loại. Tờ lệch nhẹ vẫn giữ, vì đó là dấu tay chứ không phải lỗi.
Vì in nét sau cùng, khi soi gần bạn sẽ thấy nét đen đè lên mép màu chứ không bị màu phủ lên. Bản in offset thì in cả bốn màu cùng lúc bằng chấm lưới, không có thứ tự lớp như vậy.
Đề tài Đông Hồ kể chuyện gì?
Tranh Đông Hồ là tranh của người làm ruộng, nên đề tài là những thứ quanh sân nhà: lợn đàn, gà đàn, trâu, cóc, chuột, trẻ con ôm gà ôm vịt. Bức lợn nái với đàn con, trên mình con lợn có xoáy âm dương, là lời chúc sung túc đông con. Bức em bé ôm gà, ôm vịt là lời chúc vinh hoa phú quý.
Có loại tranh sinh hoạt và châm biếm. Đám cưới chuột vẽ đàn chuột rước dâu phải mang lễ biếu mèo, ai xem cũng bật cười mà hiểu ngay chuyện quan lại ăn của đút. Đánh ghen, Hứng dừa có cái tếu táo của người quê. Đó là thứ hài hước sâu cay, không phải tranh để dọa ai.
Nhiều tờ có dòng chữ đề, chữ Hán hoặc chữ Nôm, sau này có cả chữ quốc ngữ. Chữ nằm trong ván nét nên in cùng màu đen, nét chữ cùng chất với nét hình. Ở bản in máy làm lại, chữ hay bị vẽ lại bằng phông in đều tăm tắp, mất cái nét đục tay.
Đề tài nào cũng có nhiều bản ván khác nhau qua các đời, nên hai tờ Đám cưới chuột không nhất thiết phải giống nhau từng nét. Khác chút ở dáng chuột, ở viền khung, không có nghĩa tờ nào sai. Chỉ khi nét trơn đều như vẽ máy tính, không có độ run của dao khắc, mới đáng ngờ.
Khi chọn mua, nên chọn tờ mình nhìn thấy vui. Tranh Đông Hồ sinh ra để làm nhà cửa sáng sủa ngày Tết, nó không cần được treo trịnh trọng, càng không cần gán thêm ý nghĩa ghê gớm.
Phân biệt tranh Đông Hồ in tay với bản in công nghiệp
Nghiêng tờ tranh dưới ánh sáng. Giấy điệp óng theo vệt chổi; giấy in thường không óng, giấy rắc nhũ thì lấp lánh từng hạt rời.
Soi mép mảng màu. In tay có gờ màu dày, mép hơi nham nhở; in offset mép phẳng lì, soi kính lúp thấy chấm lưới đều.
Tìm chỗ màu lệch nét. Lệch một hai li là bình thường ở tranh in tay. Tờ nào khít tuyệt đối từng nét mà giá lại rẻ như tranh tay thì nên nghi.
Xem thứ tự lớp. Nét đen phải nằm trên màu. Nếu màu phủ lên nét, có thể là tranh tô tay sau khi in nét, tức là cách làm khác, không phải lối Đông Hồ.
Lật mặt sau. Giấy dó lộ sợi, thấy vết màu thấm nhẹ. Giấy công nghiệp mặt sau trắng đều, không sợi.
Ngửi và sờ. Tranh màu tự nhiên gần như không mùi, mặt màu khô ráp. Mực in mới có thể hăng mùi dung môi, mặt tranh trơn.
Để ý khổ giấy. Tranh Đông Hồ truyền thống khổ nhỏ, cỡ một tờ giấy dó. Tranh khổ rất lớn đóng khung sẵn thường là bản phóng in.
Hỏi nơi làm. Người bán biết rõ ván khắc ở đâu, ai in, màu gì, thì đáng tin hơn câu "hàng Đông Hồ chính gốc" nói chung chung.
Đừng chê bản in. Bản in đẹp, giá mềm vẫn là món trang trí ổn nếu người bán nói thật nó là bản in. Chỉ không nên trả giá tranh tay cho bản in.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Đông Hồ có phải tranh vẽ tay không?
Không. Tranh Đông Hồ là tranh in từ ván khắc gỗ, mỗi màu một ván, nét đen in sau cùng. Người nghệ nhân không cầm cọ vẽ lên tờ tranh như tranh Hàng Trống.
Giấy điệp làm từ gì?
Giấy điệp là giấy dó được quét một lớp hồ trộn bột vỏ sò điệp nghiền mịn. Lớp này tạo nền trắng ngà óng ánh và giữ màu không loang vào sợi giấy.
Tranh Đông Hồ để được bao lâu?
Nếu lồng khung có kính, treo nơi khô, tránh nắng chiếu thẳng, tranh giữ được nhiều năm. Màu tự nhiên vẫn phai dần, nhất là màu vàng, và giấy điệp sợ nồm ẩm nên cần để ý mùa xuân miền Bắc.
Vì sao màu tranh Đông Hồ hơi lệch khỏi nét?
Vì mỗi màu in bằng một ván riêng, ép tay từng lần nên khó khít tuyệt đối. Nét đen in sau cùng để khoá lại các mảng, độ lệch nhẹ là dấu vết của tay người làm.
Mua tranh Đông Hồ ở đâu thì đúng?
Cách chắc nhất là mua tại làng hoặc từ người làm có xưởng rõ ràng, được xem ván và hỏi màu. Ở chỗ khác, cứ dùng các dấu hiệu giấy điệp, lớp màu và mặt sau để tự kiểm.
Tranh Đông Hồ có hợp treo phòng khách hiện đại không?
Hợp, nếu chọn khung mảnh, viền trắng rộng quanh tranh để khổ nhỏ không bị lọt thỏm. Treo một bộ ba bốn tờ cùng khung cạnh nhau thường đẹp hơn một tờ đơn lẻ trên tường lớn.
