Paspartu (từ tiếng Pháp passe-partout, dân xưởng khung hay gọi là "bo viền giấy") là tấm bìa giấy dày được khoét một ô cửa, đặt giữa bức tranh và tấm kính. Nó làm hai việc: giữ cho mặt tranh không chạm kính, và tạo một vùng nghỉ quanh bức tranh để mắt đi vào hình ảnh từ từ. Chọn đúng thì viền thường rộng hơn mình nghĩ, cạnh dưới nhỉnh hơn cạnh trên một chút, màu trắng ngà hoặc kem nhạt, và làm bằng giấy không axit.
Paspartu hay bị coi là phụ kiện, thợ hỏi "có lấy viền không" như hỏi thêm đá cho ly nước. Thật ra với tranh trên giấy và lụa, nó là một phần của việc bảo quản, và là thứ quyết định bức tranh nhỏ trên tường trông sang hay trông tạm.
Paspartu bảo vệ tranh như thế nào?
Việc quan trọng nhất là tạo khe hở. Tấm paspartu dày vài milimét, đặt đè lên mép tranh, đẩy kính ra xa khỏi bề mặt giấy. Khi trời nồm, hơi nước đọng ở mặt trong kính không chạm thẳng vào màu. Khi trời nóng, mặt tranh không bị ép dính vào kính. Với tranh màu nước, bột màu, pastel, khe hở này là khác biệt giữa một bức giữ được vài chục năm và một bức bị loang mốc sau vài mùa.
Việc thứ hai là giữ tranh ở đúng chỗ mà không phải dán keo lên mặt tranh. Cách làm chuẩn là gắn tranh vào tấm lót phía sau bằng vài bản lề giấy nhỏ ở mép trên, để tranh "treo" trong ô cửa, co giãn tự do theo độ ẩm. Paspartu che mép tranh, che luôn những bản lề đó. Kiểu dán băng keo bốn cạnh cho phẳng thì lúc đầu trông gọn, nhưng giấy không giãn được sẽ gợn sóng, và băng keo lâu năm để lại vệt ố khó tẩy.
Việc thứ ba là cách ly hoá học. Giấy bìa thường, bìa các-tông có axit; theo thời gian axit di chuyển sang tranh, để lại đường viền nâu vàng đúng chỗ tiếp xúc. Ai từng tháo một bức tranh cũ ra sẽ thấy vệt nâu chạy quanh mép ô cửa, đó chính là dấu của paspartu kém. Paspartu không axit, cùng tấm lót không axit, làm chậm quá trình này rất nhiều.
Cuối cùng, paspartu cho phép thay khung mà không đụng vào tranh. Bộ ba tranh, bản lề, paspartu có thể nhấc ra nguyên khối, đặt vào khung mới. Với người hay đổi khung theo nhà, đó là cách giảm số lần tay chạm vào bức tranh.
Độ rộng paspartu bao nhiêu là đẹp?
Viền hẹp quá trông như thiếu tiền. Viền chỉ hai ba phân quanh một bức tranh vừa phải thường làm cả khung trông chật chội, mắt chưa kịp nghỉ đã gặp khung.
Tranh nhỏ đi với viền rộng. Một bức ký hoạ, một tờ khắc gỗ nhỏ đặt trong viền rộng, có khi rộng gần bằng chính cạnh tranh, sẽ có vẻ trang trọng và được chú ý hơn.
Tranh lớn không cần viền rộng theo tỉ lệ. Tranh giấy khổ lớn mà viền cũng theo tỉ lệ thì cả khung thành quá cỡ, nặng, khó treo. Viền vừa phải là đủ.
Cạnh dưới nhỉnh hơn cạnh trên. Đây là mẹo của dân khung: nếu bốn cạnh bằng nhau, mắt lại thấy bức tranh như bị tụt xuống. Cạnh dưới rộng hơn một chút làm tranh trông cân.
Tranh dọc, tranh ngang đều áp dụng mẹo trên. Không cần đo theo công thức cứng; ướm thử hai phương án rồi nhìn từ xa.
Chừa lộ chữ ký và số bản. Với tranh in đồ hoạ có chữ ký bút chì, số bản ở lề dưới, ô cửa nên khoét chừa phần đó lộ ra. Che mất là che một phần hồ sơ của tác phẩm.
Có thể để lộ mép giấy. Tranh trên giấy dó có mép xơ tự nhiên, nhiều người thích khoét ô rộng hơn tranh để thấy cả mép giấy, gọi là để "nổi". Kiểu này hợp tranh dân gian, tranh khắc.
Đừng để paspartu cắt mất hình. Ô cửa thường đè lên mép tranh vài milimét. Với tranh vẽ sát mép, phải đo kỹ để không mất chi tiết quan trọng.
Màu paspartu: vì sao trắng ngà gần như luôn đúng?
Màu viền nằm ngay sát bức tranh nên ảnh hưởng tới màu tranh mạnh hơn màu khung. Một viền đỏ, viền xanh đậm sẽ kéo mắt ra khỏi hình và làm các màu trong tranh lệch đi theo hiệu ứng tương phản. Vì vậy trắng ngà, trắng kem, xám rất nhạt là những màu dân khung hay chọn: đủ sáng để tách tranh khỏi khung, đủ dịu để không cạnh tranh.
Trắng tinh, trắng xanh như giấy in thì lại hay làm tranh cũ, tranh giấy dó trông vàng ố hơn thực tế, vì mắt so trực tiếp. Tranh có nền giấy ngả vàng tự nhiên hợp với viền kem ấm. Tranh in trên giấy trắng, ảnh đen trắng thì hợp viền trắng hơn.
Viền màu đậm vẫn có chỗ dùng: tranh sơn mài nhỏ trình bày trong khung hộp, tranh có nền tối, hay khi muốn bộ tranh ăn nhập với một không gian rất đặc trưng. Nhưng đó là lựa chọn có chủ ý, nên ướm thử với chính bức tranh, đừng chọn qua bảng mẫu màu.
Viền đôi, tức hai lớp paspartu chồng nhau, lớp dưới lộ ra một đường mảnh vài milimét, là cách đưa thêm một chút màu mà không lấn át. Đường mảnh lấy một màu có trong tranh, ví dụ đỏ son với tranh dân gian, nâu đất với ký hoạ. Viền đôi cũng làm khe hở với kính sâu hơn, có lợi cho tranh có độ nổi nhẹ.
Gợi ý paspartu theo từng loại tranh
Bảng dưới đây là điểm xuất phát, không phải quy tắc. Mắt mình và căn phòng sẽ quyết định cuối cùng:
| Loại tranh | Màu viền hay hợp | Lưu ý riêng |
|---|---|---|
| Tranh lụa | Kem, ngà, xám ấm rất nhạt | Ô cửa đè mép ít, không để lụa chạm kính; tránh trắng xanh làm lụa trông úa |
| Màu nước | Trắng ngà hoặc trắng | Viền rộng, cạnh dưới nhỉnh; tranh nên gắn bản lề, không dán bốn cạnh |
| Tranh khắc gỗ, in đồ hoạ | Trắng ngà, kem | Chừa lộ chữ ký và số bản; có thể khoét rộng để lộ mép giấy |
| Tranh dân gian giấy dó | Kem ấm, viền đôi chỉ đỏ son hoặc nâu | Để lộ mép giấy dó; giấy dó mềm, cần lót không axit |
| Pastel, than chì | Trắng ngà, xám nhạt | Viền đôi hoặc dày để tạo khe sâu, phấn rơi xuống khe không dính viền; dùng kính, không dùng mica |
| Ảnh, tranh in giclée | Trắng hoặc trắng ngà | Paspartu không axit vẫn nên dùng để bản in không chạm kính |
Đặt làm paspartu ở xưởng: hỏi và kiểm những gì
Mang bức tranh tới xưởng, đi theo trình tự này để không bị dẫn đi theo mẫu có sẵn:
- Hỏi giấy có phải loại không axit. Nếu thợ ngập ngừng hoặc nói "giấy nào cũng như nhau", hãy nghĩ tới việc đổi xưởng cho tranh gốc.
- Ướm ít nhất hai độ rộng. Đặt tranh lên bàn, ướm hai tấm viền mẫu, lùi lại hai bước rồi nhìn.
- Ướm màu cạnh chính bức tranh. Dưới ánh sáng gần ánh sáng nhà mình nếu được; đèn xưởng thường trắng gắt.
- Hỏi cách gắn tranh. Cách tốt là bản lề giấy hoặc góc kẹp, không dán băng keo lên mặt sau tranh gốc.
- Kiểm đường cắt vát. Cạnh vát phải thẳng, góc ô cửa sắc gọn, không xơ, không có vết dao chạy lố ở góc.
- Kiểm bụi trước khi đóng kính. Nhờ thợ thổi bụi rồi mới đóng; hạt bụi nằm giữa tranh và kính sẽ nằm đó nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn dầu có dùng paspartu không?
Thường không. Paspartu dành cho tranh lồng kính, chủ yếu trên giấy và lụa. Tranh sơn dầu trên toan nếu muốn có viền thì dùng khung có nẹp vải hoặc nẹp gỗ, gọi là lót khung, chứ không dùng giấy.
Paspartu bị ố vàng có phải thay không?
Nên thay, nhất là với tranh gốc. Viền ố vàng là dấu hiệu giấy có axit và đang tác động lên tranh. Khi thay, kiểm luôn mép tranh xem đã có vệt nâu chưa; nếu có, hỏi người phục chế trước khi tự xử lý.
Paspartu không axit có đắt hơn nhiều không?
Có cao hơn bìa thường, mức chênh tuỳ xưởng và khổ. Với tranh in trang trí đổi theo mùa có thể dùng loại thường; với tranh gốc giữ lâu, phần chênh này đáng bỏ ra.
Có tự cắt paspartu ở nhà được không?
Được, nếu có dao cắt vát chuyên dụng và thước chặn, nhưng cần luyện tay trên giấy thừa vì đường vát xấu nhìn rất rõ. Với tranh có giá trị, để xưởng làm vẫn nhanh và đẹp hơn.
Paspartu màu đen có hợp tranh hiện đại không?
Có thể hợp với ảnh đen trắng hoặc tranh nền tối, tạo cảm giác mạnh. Nhưng viền đen làm tranh trông nhỏ và tối hơn, nên ướm thử trước khi quyết.
Viền paspartu rộng có làm tranh trông nhỏ đi không?
Ngược lại, viền rộng thường làm bức tranh nhỏ có sức nặng hơn trên tường vì cả khối khung lớn lên. Bức tranh bên trong chỉ trông nhỏ khi viền quá rộng so với khung mảnh và tường quá lớn.
