Khung hợp là khung làm mắt người xem dừng ở bức tranh rồi quên mất cái khung. Muốn vậy, chọn chất liệu theo độ nặng của tranh và độ ẩm của chỗ treo, chọn bản rộng theo kích thước tranh, và chọn màu khung theo tông màu bên trong tranh chứ không chạy theo màu sofa hay rèm cửa.
Ở xưởng khung, cái khó không nằm ở chỗ thiếu mẫu mà ở chỗ thừa mẫu. Một bức tranh nhỏ đặt lên bàn có thể được ướm cả chục góc khung, góc nào cũng đẹp khi đứng riêng. Người thợ có kinh nghiệm thường sẽ ướm ba bốn góc rồi lùi lại, nhìn từ xa. Bài này giúp mình tự làm được bước lùi lại đó trước khi rút ví.
Nội dung dưới đây dành cho tranh treo trong nhà ở Việt Nam, nơi độ ẩm cao quanh năm và tường nhiều khi không phẳng tuyệt đối. Những lời khuyên về khung cho tranh cổ, tranh có giá trị lớn vẫn nên hỏi thêm người phục chế hoặc xưởng khung chuyên cho bảo tàng.
Khung làm việc gì cho bức tranh, ngoài chuyện đẹp?
Khung trước hết là bộ xương. Với tranh sơn dầu căng toan, khung bọc ngoài giúp giữ cho khung căng bên trong không bị va đập, giữ góc vuông khi treo lâu và cho mình một chỗ cầm khi di chuyển mà không chạm vào mặt sơn. Với tranh giấy, tranh lụa, khung cùng với kính và tấm lưng tạo thành một chiếc hộp kín tương đối, che bụi, che tay người và làm chậm tác động của ẩm.
Việc thứ hai là tạo một đường biên cho mắt. Tường nhà mình thường có ổ điện, công tắc, vết nứt, mép trần, đường ron gạch. Một đường viền đủ dứt khoát sẽ tách bức tranh khỏi những thứ lộn xộn đó. Đây là lý do một bức ký hoạ bút chì nhỏ để trơ trên tường trông như tờ giấy dán tạm, còn khi có khung mảnh và viền giấy trắng thì trông như một tác phẩm.
Việc thứ ba, ít người để ý, là khung quyết định cách treo. Khung gỗ đủ dày mới bắt được vít và móc chịu lực; khung nhôm có rãnh sau để luồn dây; khung composite mỏng thì móc chỉ nên dùng cho tranh nhẹ. Chọn khung xong mới hỏi chuyện treo là làm ngược, vì có khi bức tranh lớn lại nằm trong một chiếc khung không chịu nổi móc treo hợp lý.
Cuối cùng, khung là thứ dễ thay nhất trong cả bức tranh. Đừng quá lo chọn sai lần đầu. Nhiều người chơi tranh lâu năm vẫn thay khung cho cùng một bức hai ba lần theo căn nhà mình ở. Điều cần tránh chỉ là những sai lầm làm hại chính bức tranh: khung ép kính sát mặt giấy, khung gỗ chưa xử lý mang mọt vào nhà, hoặc khung quá nặng so với chỗ treo.
Khung gỗ, composite hay nhôm: mỗi loại hợp với tranh nào?
Ba nhóm chất liệu phổ biến ở các xưởng khung hiện nay khác nhau rõ về độ nặng, độ bền với ẩm và cảm giác thị giác:
| Chất liệu | Điểm mạnh | Điểm yếu cần biết | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Gỗ tự nhiên | Ấm, sâu, sơn hoặc thếp được nhiều kiểu, bắt vít chắc | Nặng hơn; gỗ chưa sấy, chưa xử lý dễ cong và mang mọt; giá thay đổi lớn theo loại gỗ | Sơn dầu, sơn mài, tranh lớn, tranh treo lâu dài |
| Composite (nhựa ép, PS) | Nhẹ, nhiều mẫu giả vân gỗ hay mạ, không bị mối mọt ăn | Góc nối dễ hở nếu ghép ẩu, mép dễ sứt khi va, nhìn gần thấy rõ là nhựa | Tranh in, tranh trang trí, tranh treo nơi ẩm như gần bếp |
| Nhôm | Mảnh, gọn, cứng, không cong vênh, hợp nhà hiện đại | Lạnh nếu tranh mang tông ấm; mép sắc có thể làm trầy tường | Ảnh, tranh in, đồ hoạ, màu nước kiểu hiện đại |
| Không khung (toan căng tràn cạnh) | Nhìn thoáng, hợp tranh trừu tượng khổ lớn | Cạnh toan bám bụi, dễ móp khi va, không có chỗ cầm | Sơn dầu, acrylic vẽ tràn cạnh toan |
Một mẹo kiểm gỗ đơn giản: hỏi xưởng thanh gỗ đã sấy chưa, đã ngâm tẩm chống mọt chưa, rồi nhìn mặt sau chỗ cắt góc. Thớ gỗ còn tươi, có lỗ châm kim hay bột mùn vàng là dấu hiệu nên đổi thanh khác.
Bản rộng và độ sâu khung bao nhiêu là vừa?
Tranh càng nhỏ, đừng vội nghĩ khung càng nhỏ. Một bức ký hoạ khổ nhỏ hay một bức tranh khắc gỗ nhỏ đi với khung mảnh cộng viền giấy rộng thường đẹp hơn khung bản lớn ôm sát. Khoảng trắng làm bức nhỏ có sức nặng.
Tranh lớn cần khung đủ cứng chứ không cần khung to. Bức sơn dầu khổ lớn mà khung bản rộng, đắp nhiều hoa văn sẽ trở nên nặng nề và khó treo. Bản vừa phải nhưng tiết diện dày, gỗ chắc thì giữ phẳng tốt hơn.
Độ sâu khung phải lớn hơn độ dày khung căng toan. Nếu không, khung căng sẽ lồi ra phía sau, tranh treo lên bị chúi đầu, cạnh toan cọ vào tường. Khi đặt, đem cả bức tranh tới xưởng hoặc đo kỹ độ dày.
Tranh có kính cần khung có rãnh đủ sâu cho nhiều lớp. Kính, paspartu, tranh, tấm lưng, có khi thêm nẹp đệm: cộng lại dày hơn mình tưởng. Rãnh thiếu thì thợ sẽ ép, và tranh bị ép sát kính.
Khung có lòng sâu (khung hộp) hợp với tác phẩm có độ nổi. Tranh giấy dó ghép lớp, tranh vải đắp, tranh ghép chất liệu cần một khoảng hở giữa mặt tranh và kính; khung hộp làm được việc đó.
Khung nổi cho toan vẽ tràn cạnh. Toan được bắt vào đáy khung, chừa một khe hở nhỏ quanh viền, nhìn như bức tranh lơ lửng. Kiểu này giữ được phần màu vẽ ở cạnh toan mà vẫn có khung bảo vệ.
Đừng chọn bản rộng theo tường. Tường trống rộng khiến nhiều người muốn chọn khung to cho "đủ lực". Cái làm bức tranh có lực trên tường lớn là kích thước tranh và cách bố trí, không phải bản khung.
Khung đôi, khung lồng khung nên dè dặt. Hai lớp khung có thể đẹp với tranh cổ điển, nhưng với tranh hiện đại thì dễ thành rườm rà, lại nặng thêm.
Màu khung: theo tranh, theo tường hay theo nội thất?
Nguyên tắc dễ nhớ nhất là màu khung lấy từ trong tranh. Nhìn bức tranh, tìm một màu đã có sẵn nhưng không phải màu chủ đạo, thường là màu tối nhất hoặc một màu trung tính như nâu đất, xám, đen. Khung mang màu đó sẽ khép bức tranh lại một cách êm, không giành mắt với màu chính.
Khung theo màu tường thì gần như biến mất, đôi khi đó lại là ý mình muốn, ví dụ tường trắng, khung trắng mảnh cho một bức tranh trừu tượng nhiều màu. Nhưng với tranh có tông trầm, khung trắng trên tường trắng dễ làm bức tranh như một mảng tối thủng trên tường. Lúc đó khung gỗ trầm hoặc đen giúp nối tranh với tường.
Khung theo nội thất là chỗ dễ sai nhất. Sofa, rèm, thảm sẽ thay sau vài năm, còn bức tranh thì ở lại. Khung chọn để hợp với chiếc sofa xanh rêu hôm nay có thể trở nên lạc lõng khi đổi sofa. Hãy để khung phục vụ bức tranh; tranh với nội thất nói chuyện với nhau qua màu của chính bức tranh.
Khung thếp vàng, thếp bạc là trường hợp riêng. Với tranh sơn mài có vàng bạc, hay tranh dân gian khổ nhỏ, một đường chỉ vàng mảnh có thể rất hợp. Khung vàng bản to, đắp hoa văn dày thì chỉ nên đi với tranh có không khí cổ điển. Đặt khung vàng bóng loáng quanh một bức màu nước nhẹ nhàng là cách nhanh nhất để làm bức tranh trông như hàng chợ.
Khi phân vân, hãy chụp ảnh bức tranh ướm từng góc khung dưới ánh sáng gần giống ánh sáng chỗ treo, rồi để vài tiếng sau mới xem lại. Ảnh nhìn sau cùng thường nói thật hơn cảm giác tại xưởng, nơi đèn trắng mạnh và người bán đứng bên cạnh.
Những câu thợ khung hay nói và nên hiểu thế nào
"Tranh đẹp thế này phải khung xịn mới xứng." Câu này thường dẫn tới mẫu đắt nhất. Bức tranh xứng với khung đúng, không nhất thiết với khung đắt.
"Khung này nhập khẩu, không bao giờ cong." Không loại gỗ nào không bao giờ cong trong khí hậu ẩm. Hỏi cụ thể: gỗ gì, sấy chưa, góc nối kiểu gì, có bảo hành không.
"Ép sát kính cho phẳng." Với tranh giấy, lụa, màu nước, đây là việc không nên làm. Mặt tranh chạm kính dễ dính vào kính khi ẩm và mốc lan từ chỗ tiếp xúc.
"Lưng bìa cứng là được rồi." Bìa giấy thường có axit, lâu ngày làm ố mặt sau tranh giấy. Nên hỏi tấm lưng không axit hoặc tấm nhựa xốp, và có lớp giấy đệm giữa tranh và lưng.
"Để anh gắn luôn móc tam giác." Móc tam giác nhỏ chỉ hợp với tranh nhẹ. Tranh lớn nên dùng hai móc bắt vít ở hai bên khung và dây chịu lực, hoặc nẹp treo.
"Mai lấy liền." Khung cần keo ở góc khô hẳn. Đóng vội, góc dễ hở sau vài tuần. Một hai ngày chờ thêm là chuyện bình thường với khung làm kỹ.
"Mẫu này đang được chuộng." Kiểu đang chuộng thường nhanh cũ. Với tranh mình định giữ lâu, khung đơn giản, tỉ lệ đúng thì bền với thời gian hơn.
"Không cần đem tranh tới, cho kích thước là được." Với tranh in tiêu chuẩn thì được. Với tranh gốc, đem tranh tới để ướm màu và kiểm độ dày là việc đáng làm.
Kiểm khung khi nhận tranh về
Trước khi trả nốt tiền và mang tranh về, dành năm phút kiểm theo thứ tự sau:
- Nhìn bốn góc nối. Góc phải khít, không lệch mặt, không lộ khe keo. Lấy ngón tay vuốt qua, không vướng gờ.
- Đặt khung lên mặt phẳng. Khung không được kênh một góc. Kênh tức là khung bị vặn, treo lên sẽ hở một góc với tường.
- Nhìn qua kính ở góc nghiêng. Tìm bụi, sợi tóc, vân tay bị kẹt bên trong. Có thì nhờ tháo ra làm lại ngay, về nhà mới thấy thì khó đòi.
- Lật mặt sau. Tấm lưng phải được ghim đều, có băng dán kín mép để chặn bụi và côn trùng. Hỏi có lớp giấy đệm không axit không.
- Kiểm móc treo. Móc bắt vít vào gỗ chắc chứ không vào mép mỏng. Dây treo căng vừa phải, không quá chùng.
- Nhấc thử bằng hai tay. Ước lượng độ nặng để biết cần loại tắc kê, móc tường nào khi về treo.
- Xin ghi chú. Chất liệu khung, loại kính, loại tấm lưng: ghi lại vào hồ sơ bức tranh để lần sau thay khung biết đã dùng gì.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn dầu có bắt buộc phải đóng khung không?
Không bắt buộc. Toan vẽ tràn cạnh có thể treo trơn, nhiều người thích vẻ thoáng của nó. Nhưng khung giúp bảo vệ cạnh toan và góc khung căng khi di chuyển, nên tranh có giá trị hoặc treo ở lối đi đông người vẫn nên có khung.
Khung composite có kém hơn khung gỗ không?
Kém hay không tuỳ chỗ dùng. Composite nhẹ, không bị mối mọt, hợp tranh in và nơi ẩm. Với tranh gốc giá trị và khổ lớn, khung gỗ tốt bắt vít chắc hơn và bền hơn ở góc nối.
Nên chọn khung màu gì cho tranh treo phòng khách tường trắng?
Bắt đầu từ màu trong tranh, thường là một màu tối hoặc trung tính có sẵn trong bức tranh. Gỗ trầm, đen mảnh hoặc gỗ sáng tự nhiên là ba lựa chọn ít khi sai trên tường trắng.
Bao lâu thì nên thay khung tranh?
Không có hạn cố định. Thay khi góc khung hở, khung cong làm tranh không còn phẳng, khi có dấu hiệu mọt, hoặc khi chuyển sang không gian mới mà khung cũ không còn hợp.
Có nên tự đóng khung tranh ở nhà?
Tranh in nhỏ thì có thể dùng khung làm sẵn. Tranh gốc trên giấy, lụa hay tranh khổ lớn nên để xưởng làm, vì việc cắt viền, đệm khe hở với kính và dán kín lưng cần dụng cụ và tay quen.
Đóng khung lại có làm hỏng tranh cũ không?
Nếu thợ cẩn thận thì không. Rủi ro nằm ở chỗ tháo tranh dính băng keo, hồ dán cũ. Với tranh cũ có giá trị, nên nói trước để thợ tháo chậm, hoặc nhờ người phục chế nếu tranh đã dính vào kính.
