Qua mùa nồm, cách giữ tranh tốt nhất là giữ căn phòng: những ngày trời nồm đóng kín cửa, chạy máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà, để tranh cách tường một khe nhỏ cho không khí lưu thông, dời tranh gốc khỏi tường ngoài và tường hay đổ mồ hôi. Khi thấy hơi nước đọng phía trong kính hay đốm lạ trên mặt tranh, mở khung kiểm tra ngay, đừng chờ hết mùa.
Người ở miền Bắc quen với những sáng cuối đông đầu xuân sàn nhà ướt nhẹp, tường loang nước, quần áo phơi mãi không khô. Tranh chịu đúng thứ đó, chỉ là chậm và lặng lẽ hơn. Đến lúc thấy đốm mốc trên tranh lụa thì nấm đã sống trong sợi lụa một thời gian.
Miền Nam không có nồm theo đúng nghĩa, nhưng mùa mưa kéo dài, nhà gần sông, nhà tầng trệt ẩm cũng gây ra những chuyện tương tự. Phần lớn lời khuyên dưới đây vẫn dùng được.
Nồm làm gì với từng loại tranh?
Tranh giấy và lụa chịu thiệt đầu tiên. Giấy hút ẩm, nở ra không đều nên gợn sóng, nhất là khi bị dán chặt bốn cạnh. Hồ dán tinh bột trong giấy bồi là thức ăn cho nấm mốc và côn trùng nhỏ. Những đốm nâu li ti xuất hiện rải rác trên tranh giấy cũ, dân bảo quản gọi là đốm cáo, có liên quan tới ẩm và tạp chất trong giấy; đã thành đốm thì không tự mất đi.
Tranh sơn dầu trên toan thì phản ứng ở lớp vải. Vải bố hút ẩm, chùng xuống, mặt tranh có thể võng hoặc gợn ở góc. Khi trời khô lại, toan căng ra. Lớp sơn đã già, mỏng giòn bị kéo giãn nhiều lần như vậy sẽ dễ rạn. Mốc cũng có thể mọc ở mặt sau toan, nơi ít ai nhìn tới.
Sơn mài nhìn có vẻ trơ, nhưng phần cốt là gỗ hoặc ván ép. Cốt hút ẩm, nở ra co vào, lâu dần có thể cong, nứt chân chim ở lớp sơn, hoặc bong lớp sơn ở mép. Tranh sơn mài treo trên tường ngoài, tường đổ mồ hôi là trường hợp hay gặp.
Khung gỗ nở ra làm góc nối hở, cửa kính lỏng, bụi và côn trùng nhỏ chui vào. Khung composite không bị nở nhưng tấm lưng bìa vẫn hút ẩm. Tranh in giclée và ảnh trên giấy thì gặp nguy cơ dính kính nếu không có khe hở.
Giữ phòng khô trong những ngày nồm
Đóng cửa khi không khí ngoài trời ẩm hơn trong nhà. Phản xạ mở cửa cho thoáng là đúng ngày khô, sai ngày nồm. Hơi ẩm nóng tràn vào gặp tường và đồ vật mát hơn sẽ đọng thành nước.
Máy hút ẩm hiệu quả nhất trong phòng kín. Đặt máy trong phòng treo tranh đẹp nhất, đóng cửa phòng, đổ nước bình thường xuyên. Nhìn lượng nước mỗi ngày là biết phòng ẩm cỡ nào.
Điều hoà chế độ làm khô là cách thay thế. Nhiều nhà không có máy hút ẩm vẫn giữ phòng ổn bằng chế độ này trong những ngày nồm.
Đặt một ẩm kế nhỏ. Ẩm kế điện tử rẻ và cho con số thay cho cảm giác. Các tài liệu bảo quản thường khuyên giữ độ ẩm tương đối ở mức trung bình, quanh khoảng một nửa, và quan trọng hơn là đừng để nó dao động mạnh trong ngày.
Đừng sấy quá khô. Chạy máy suốt đêm làm phòng quá khô rồi sáng mở cửa ẩm ập vào, tranh co giãn liên tục. Ổn định quan trọng hơn thấp.
Không phơi đồ ướt trong phòng treo tranh. Mùa nồm ai cũng tìm chỗ hong quần áo; phòng có tranh gốc không nên là chỗ đó.
Lau sàn bằng khăn vắt kiệt. Lau ướt sũng mùa nồm là đưa thêm hơi nước vào chính căn phòng mình đang cố giữ khô.
Túi hút ẩm chỉ hợp với không gian kín nhỏ. Gói hút ẩm đặt trong tủ, trong thùng cất tranh thì có tác dụng; treo sau khung tranh ngoài phòng thì gần như không đáng kể.
Chuẩn bị tranh trước khi mùa nồm tới
Việc chuẩn bị nên làm vào những ngày hanh khô cuối thu, khi tranh và khung đang khô nhất:
- Rà lại vị trí treo. Tranh gốc trên tường ngoài, tường giáp nhà vệ sinh, tường từng loang nước nên chuyển sang tường trong.
- Gắn đệm ở góc dưới khung. Hai miếng đệm cao su hoặc nút bần nhỏ tạo khe vài milimét giữa khung và tường, cho không khí lưu thông phía sau.
- Kiểm mặt sau khung. Tấm lưng phải dán kín mép bằng băng giấy; chỗ hở thì dán lại. Đây là cửa vào của ẩm, bụi và côn trùng.
- Ghi lại tình trạng tranh. Chụp ảnh mặt trước, mặt sau trong ánh sáng tốt. Sau mùa nồm so lại sẽ biết có gì thay đổi.
- Chuẩn bị thiết bị. Kiểm máy hút ẩm, chế độ khô của điều hoà, thay pin ẩm kế.
- Cất tranh không treo đúng chỗ. Tranh dựng ở gầm cầu thang, sát nền nhà tầng trệt nên chuyển lên cao, vào phòng khô hơn.
Khi đã thấy dấu hiệu: hơi nước, đốm mốc, giấy phồng
Hơi nước đọng phía trong kính là báo động sớm nhất. Gỡ tranh xuống, đưa vào phòng khô, mở tấm lưng để không khí trong khung thoát ra. Đừng phơi nắng, đừng dùng máy sấy tóc thổi thẳng vào: thay đổi nhiệt độ đột ngột gây hại thêm. Để tranh khô từ từ trong phòng có máy hút ẩm hoặc điều hoà. Khi tranh đã khô, kiểm mặt tranh bằng đèn pin chiếu nghiêng.
Thấy đốm trắng như bột hay đốm xanh xám là mốc đang hoạt động. Không lau, không thổi, vì bào tử bay đi khắp phòng và vết lau làm mốc lấn vào sâu hơn. Không xịt cồn, xịt thuốc lên tranh. Cách an toàn là giữ tranh khô, tách khỏi những bức khác, đeo khẩu trang khi cầm, và đem tới người phục chế giấy, lụa hoặc tranh sơn dầu tuỳ chất liệu. Người phục chế có dụng cụ và hoá chất phù hợp với từng loại màu.
Giấy phồng, gợn sóng khi khô lại thường giảm bớt nhưng ít khi phẳng hoàn toàn nếu tranh bị dán chặt. Đừng tự đè vật nặng lên tranh hay là ủi. Nếu tranh có giá trị, việc làm phẳng lại là của người phục chế.
Tranh sơn dầu bị chùng toan nhẹ thường tự căng lại khi trời khô. Nếu chùng lâu, mặt sơn võng rõ, khung căng thường có nêm ở góc để căng thêm; việc này nên làm nhẹ tay hoặc nhờ người quen nghề, vì căng quá tay trên lớp sơn già dễ gây nứt.
Những sai lầm hay gặp mùa nồm
Bọc nilon kín tranh đang treo. Nilon giữ hơi ẩm sẵn có lại bên trong, tạo môi trường ủ mốc. Bọc nilon chỉ dùng khi vận chuyển ngắn, tranh đã khô.
Mở toang cửa cho thoáng. Đúng với ngày khô, sai với ngày nồm như đã nói.
Lau mặt tranh bằng khăn ẩm. Với tranh giấy, lụa, màu nước là thảm hoạ; với sơn dầu là đưa nước vào chỗ sơn nứt.
Xịt thuốc chống mốc, chống côn trùng lên tranh. Hoá chất có thể phản ứng với màu và giấy, để lại vết vĩnh viễn.
Đặt máy hút ẩm sát chân tranh. Luồng gió khô thổi thẳng làm một phía tranh khô nhanh hơn phía kia. Đặt máy cách xa, giữa phòng.
Cất tranh dưới gầm giường. Sát sàn là chỗ ẩm nhất và nhiều bụi, côn trùng nhất.
Chờ hết mùa mới kiểm. Mốc cần vài tuần là lan. Kiểm hằng tuần những ngày nồm, nhất là tranh giấy, lụa.
Câu hỏi thường gặp
Độ ẩm phòng bao nhiêu thì an toàn cho tranh?
Tài liệu bảo quản thường khuyên độ ẩm tương đối ở mức trung bình, khoảng quanh một nửa, và giữ ổn định trong ngày. Nhà ở Việt Nam khó giữ đúng như bảo tàng, nhưng tránh được những ngày ẩm kế báo rất cao và tránh dao động mạnh là đã giảm phần lớn rủi ro.
Tranh lụa bị mốc có lau sạch được không?
Không nên tự lau. Lụa mỏng, màu nằm ngay trên sợi, lau sẽ làm mốc lan và mất màu. Giữ tranh khô và đem tới người phục chế có kinh nghiệm với tranh lụa.
Máy hút ẩm có làm tranh bị khô nứt không?
Có thể, nếu chạy liên tục làm phòng quá khô rồi sau đó ẩm trở lại đột ngột. Hãy đặt mức độ ẩm mục tiêu trên máy, nhìn ẩm kế, và giữ phòng ở mức vừa phải thay vì sấy kiệt.
Mùa nồm có nên tháo tranh xuống cất không?
Thường không cần. Cất vào chỗ không kiểm soát được, như kho, gầm cầu thang, có khi còn ẩm hơn tường. Dời tranh sang tường trong của phòng có hút ẩm thì an toàn hơn.
Tranh sơn mài có sợ nồm không?
Mặt sơn chịu ẩm khá tốt, nhưng cốt gỗ phía sau hút ẩm và có thể cong, nứt. Không treo sơn mài lên tường ngoài hay tường đổ mồ hôi, và kiểm mặt sau sau mỗi mùa.
Có nên dùng than hoạt tính, vôi bột đặt sau tranh?
Những gói hút ẩm nhỏ có tác dụng trong không gian kín như tủ, thùng. Đặt sau tranh treo ngoài phòng gần như không đáng kể, lại có thể rơi vãi bụi. Giữ khô cả phòng mới là cách có tác dụng.
