Tranh chép là bản vẽ tay lại một tác phẩm đã có của người khác. Bản chép ghi rõ là bản chép, ký tên người chép, thì là một sản phẩm thủ công có chỗ đứng. Bản chép mang chữ ký giả của tác giả gốc, bán như bản gốc, thì là tranh giả. Còn với tác phẩm vẫn trong thời hạn bảo hộ quyền tác giả, việc chép để bán có thể đụng tới quyền của tác giả hoặc người thừa kế.
Ở Việt Nam, tranh chép có mặt khắp nơi: từ những bản chép danh tác châu Âu treo phòng ăn, tới những bức phố cổ mang phong cách quen thuộc, tới các bản sơn mài, lụa chép theo mẫu của các tên tuổi đi vào sách giáo khoa. Hiểu ranh giới giữa chép, phỏng theo và giả giúp người mua vừa mua đàng hoàng, vừa không bị bán bản chép với giá bản gốc.
Chép, phỏng theo và giả: ba thứ khác nhau
Chép là vẽ lại gần như y nguyên một tác phẩm: cùng bố cục, cùng màu, cùng chi tiết. Từ xưa tới nay, chép tranh là cách học vẽ kinh điển; sinh viên mỹ thuật nhiều nơi trên thế giới vẫn ngồi chép trong bảo tàng. Bản chép làm để học, để treo nhà, ghi rõ là bản chép, không có gì đáng trách.
Phỏng theo là vẽ một bức mới mang tinh thần, đề tài, cách xử lý giống một tác giả hay một trường phái. Những bức phố cổ mái ngói rêu phong, xe đạp, ô cửa nhỏ phần nhiều thuộc loại này: không chép một bức cụ thể nào, nhưng ai nhìn cũng nhận ra phong cách mà chúng mượn. Về pháp lý, phong cách chung thường không được bảo hộ như một tác phẩm cụ thể; nhưng mượn cả tên tuổi người khác để bán thì là chuyện khác.
Giả là khi bản chép hay bản phỏng theo được gắn chữ ký của tác giả gốc, kèm câu chuyện nguồn gốc, kèm giấy tờ, rồi bán như tác phẩm thật. Lúc này vấn đề không còn là nghệ thuật mà là lừa dối người mua, đồng thời xâm phạm quyền của tác giả được gắn tên.
Ranh giới giữa ba thứ nằm ở chữ ký và ở lời giới thiệu, không nằm ở tay nghề. Một bản chép xuất sắc ký tên người chép và ghi “chép theo” là sản phẩm tử tế. Một bản chép vụng mang chữ ký giả của danh hoạ là tranh giả. Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi thấy một bức “giống tranh của ai đó” luôn là: chữ ký trên đó là của ai.
Quyền tác giả: khi nào chép tranh để bán cần dè chừng
Quyền tác giả bảo vệ tác phẩm trong một thời hạn, với hội hoạ thường tính theo đời tác giả cộng thêm một số năm sau khi tác giả mất. Trong thời hạn đó, việc sao chép tác phẩm để kinh doanh, kể cả vẽ lại bằng tay, thường cần sự cho phép của tác giả hoặc người thừa kế quyền. Hết thời hạn, tác phẩm thuộc về công chúng và có thể được chép tự do hơn, nhưng quyền đứng tên của tác giả vẫn phải được tôn trọng.
Với người mua tranh treo nhà, điều này có nghĩa thực tế gì? Mua một bản chép danh tác châu Âu đã thuộc về công chúng từ lâu, ghi rõ là bản chép, gần như không có vấn đề. Mua bản chép một tác phẩm của hoạ sĩ Việt mới mất vài chục năm, hay còn sống, thì người bán có thể đang kinh doanh mà không được phép. Người mua để treo thường không phải đối tượng bị xử lý, nhưng nên biết mình đang tiếp tay cho điều gì.
Trường hợp cần đặc biệt cẩn trọng là doanh nghiệp dùng bản chép để trưng bày nơi công cộng, in lên ấn phẩm, đưa vào quảng cáo. Đó là các hình thức khai thác có thể cần xin phép. Chi tiết về thời hạn, phạm vi, cách xin phép nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ, vì mỗi trường hợp khác nhau.
Còn một điểm nữa: quyền đứng tên. Ký tên tác giả gốc lên bản chép, dù tác phẩm đã hết thời hạn bảo hộ, vẫn là mạo danh. Bản chép đàng hoàng luôn ký tên người chép, có thể ghi thêm “theo” tên tác giả và tên tác phẩm ở mặt sau.
Dấu hiệu nhận ra một bản chép
Bố cục trùng khớp với một tác phẩm đã in sách, đăng báo. Tìm ảnh tác phẩm gốc và đặt cạnh. Bản chép thường giống bố cục nhưng lệch tỉ lệ nhỏ.
Kích thước khác bản gốc. Người chép hay chọn khổ dễ bán, khác khổ gốc. Tra khổ gốc nếu tài liệu có ghi.
Nét vẽ chậm, cẩn thận quá mức. Người chép phải nhìn và bắt chước từng nét, nên nét thường dè dặt, thiếu độ phóng của người sáng tác.
Chi tiết nhỏ bị đơn giản hoá. Những chỗ mờ, chỗ tối trong ảnh in tham khảo thường bị người chép đoán hoặc lược bớt.
Màu theo ảnh in, không theo bản gốc. Bản chép từ sách, từ màn hình mang màu của bản in: rực hơn hoặc ám màu theo máy in, khác màu thật.
Vật liệu không khớp thời kỳ. Tranh được nói vẽ từ lâu mà toan, khung, sơn trông mới tinh là dấu hiệu cần xem kỹ.
Nhiều bản cùng mẫu trên thị trường. Tìm ảnh trên mạng có thể thấy nhiều bản “gốc” của cùng một tác phẩm, khác nhau đôi chút.
Chữ ký vẽ cẩn thận như chép chữ. Chữ ký thật thường được ký nhanh, liền mạch. Chữ ký chép trông như được tô lại, nét run hoặc đứt.
Khi nào một bản chép đáng tiền?
Bản chép không phải hàng hạng hai. Chép giỏi đòi hỏi hiểu chất liệu như người vẽ gốc: biết lớp nào vẽ trước, màu nào phủ lên màu nào, nét nào phải vẽ nhanh một lần cho dứt khoát. Người chép chỉ nhìn ảnh in rồi tô cho giống thì ra một bức phẳng, đúng hình mà sai hồn. Người chép hiểu chất liệu thì bản chép có độ sâu, nhìn lâu vẫn thấy dễ chịu.
Một khác biệt lớn là chép từ đâu. Chép từ ảnh trên mạng hay trang sách nhỏ thì màu và chi tiết phụ thuộc vào bản in, nhiều chỗ phải đoán. Chép khi được nhìn bản gốc, hoặc từ ảnh chất lượng cao do bảo tàng, gia đình tác giả cung cấp, thì sát hơn nhiều. Hỏi người chép đã dùng tư liệu gì là một câu hỏi hay.
Với sơn mài và lụa, bản chép tử tế phải đi đủ quy trình của chất liệu: sơn mài thì nhiều lớp, mài, thếp; lụa thì nhiều lớp màu mỏng. Bản “chép” sơn mài mà thực chất là sơn công nghiệp quét một lớp bóng thì chỉ là đồ trang trí, nên được trả giá như đồ trang trí.
Cuối cùng, bản chép đáng tiền khi nó trung thực. Ký tên người chép, ghi rõ chép theo tác phẩm nào, không kèm câu chuyện mập mờ. Một bản chép như vậy có thể truyền lại trong nhà mà không bao giờ gây hiểu lầm cho thế hệ sau.
Mua tranh chép sao cho đàng hoàng
Hỏi rõ đây là bản chép của tác phẩm nào. Người bán tử tế nói thẳng tên tác phẩm và tác giả gốc.
Chữ ký nên là của người chép. Tránh mua bản chép mang chữ ký của tác giả gốc, dù giá rẻ. Đó là bản giả, kể cả khi người bán nói thật với mình.
Xin ghi chú ở mặt sau hoặc giấy kèm. Ghi “bản chép theo…”, tên người chép, năm chép. Sau này tranh đổi chủ, thông tin này ngăn người khác bán nhầm như bản gốc.
Ưu tiên danh tác đã thuộc về công chúng. Các danh tác đã hết thời hạn bảo hộ từ lâu là lựa chọn an toàn hơn cho bản chép treo nhà.
Với tác phẩm còn bảo hộ, hỏi người bán có được phép không. Có những đơn vị chép được tác giả hoặc gia đình cho phép. Không có thì cân nhắc.
Trả giá của một bản chép. Giá bản chép phụ thuộc tay nghề người chép, khổ, chất liệu; không liên quan tới giá đấu giá của bản gốc.
Không dùng bản chép cho mục đích thương mại khi chưa hỏi. Treo nhà khác với in lên bao bì, đưa vào quảng cáo. Doanh nghiệp nên hỏi luật sư.
Giữ hồ sơ như với tranh khác. Ảnh, giấy mua, ghi chú bản chép. Đó là cách bảo vệ cả người mua lẫn người nhận sau này.
Câu hỏi thường gặp
Mua tranh chép danh hoạ có phạm luật không?
Người mua để treo nhà thường không phải đối tượng bị xử lý. Nhưng việc chép để bán tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ mà không được phép có thể xâm phạm quyền tác giả của người làm ra nó. Với danh tác đã thuộc về công chúng, ghi rõ là bản chép thì ít vấn đề hơn.
Tranh chép khác tranh giả thế nào?
Tranh chép ghi rõ là bản chép và ký tên người chép. Tranh giả mang chữ ký của tác giả gốc và được bán như bản gốc. Khác nhau ở sự trung thực, không phải ở tay nghề.
Tranh vẽ theo phong cách một hoạ sĩ nổi tiếng có phải tranh chép không?
Không hẳn. Vẽ một bức mới theo tinh thần, đề tài quen thuộc là phỏng theo, không chép một tác phẩm cụ thể. Nhưng nếu ký tên hoạ sĩ ấy hoặc giới thiệu là tranh của họ thì đã thành tranh giả.
Giá tranh chép tính thế nào?
Theo tay nghề người chép, kích thước, chất liệu và độ khó của tác phẩm gốc. Giá không liên quan tới giá thị trường của bản gốc. Một bản chép giỏi khổ lớn có thể đắt hơn tranh vẽ theo mẫu nhưng vẫn là giá bản chép.
Doanh nghiệp treo tranh chép ở sảnh có cần xin phép không?
Treo bản chép tác phẩm còn bảo hộ ở nơi công cộng, hoặc in hình lên ấn phẩm, có thể là hình thức khai thác cần xin phép. Mỗi trường hợp khác nhau tuỳ tác phẩm và cách dùng. Nên hỏi luật sư sở hữu trí tuệ trước.
Làm sao biết bức tranh mình có là bản chép?
Tìm ảnh tác phẩm có bố cục giống trên sách, báo, mạng và đặt cạnh nhau. Để ý kích thước, nét vẽ, màu, chữ ký. Với tranh có giá trị, nhờ chuyên gia am hiểu tác giả gốc xem trực tiếp.
