Với phần lớn người chơi, tranh không phải là một kênh đầu tư tốt. Tranh khó bán lại nhanh, giá không minh bạch như những tài sản có sàn giao dịch, có chi phí đáng kể khi mua, khi bán và khi giữ gìn, lại kèm rủi ro tranh giả, tranh không rõ nguồn gốc. Cách nghĩ lành mạnh là mua tranh vì mình thích nhìn nó mỗi ngày; nếu nhiều năm sau giá trị tăng lên thì đó là phần thưởng, không phải mục tiêu.
Bài này không nhằm làm ai nản lòng, mà để người mới nghe một lần cho rõ những gì lời chào mời "tranh này sau vài năm sẽ gấp mấy lần" thường bỏ qua. Mọi quyết định tài chính vẫn là của mỗi người; ai coi tranh là một phần tài sản nghiêm túc thì nên tự tính kỹ và hỏi người tư vấn tài chính độc lập.
Những câu chuyện tranh tăng giá đến từ đâu?
Tin về những bức tranh bán được giá rất cao ở các phiên đấu giá lớn thỉnh thoảng xuất hiện và lan nhanh. Chúng có thật, nhưng là phần đỉnh rất nhỏ của một thị trường rộng lớn. Phía dưới là vô số bức tranh được mua rồi không bao giờ bán lại được với giá ban đầu, chỉ là chúng không bao giờ thành tin tức.
Những bức tăng giá mạnh thường có chung vài điều: tác giả đã có vị trí vững trong lịch sử mỹ thuật, tác phẩm tiêu biểu cho giai đoạn đẹp nhất, nguồn gốc rõ ràng qua nhiều đời chủ, tình trạng tốt. Hiếm khi ai mua được bức như vậy với ngân sách vừa phải, và càng hiếm khi biết trước bức nào sẽ thành như vậy.
Còn với tranh của hoạ sĩ đang vẽ, giá trong tương lai phụ thuộc vào việc người đó có tiếp tục vẽ, có phát triển, có được các bảo tàng, nhà sưu tập, phòng tranh uy tín chú ý hay không. Đó là những biến số không ai kiểm soát được, kể cả người vẽ.
Vì vậy câu "tranh luôn tăng giá" là sai. Câu đúng hơn là: một số rất ít tranh tăng giá rất mạnh, một phần tranh giữ giá, và phần lớn tranh, khi cần bán gấp, khó bán được bằng giá đã mua.
Vì sao tranh khó là kênh đầu tư cho người thường
Thanh khoản thấp. Muốn bán một bức tranh phải tìm đúng người muốn đúng bức đó. Có thể mất nhiều tháng, nhiều năm; cần tiền gấp thì thường phải bán rẻ.
Giá không minh bạch. Không có bảng giá công khai cho từng bức. Giá bán ở phòng tranh, giá mua lại, giá đấu giá có thể chênh nhau rất xa.
Chi phí mua bán. Phòng tranh, nhà đấu giá, người môi giới đều có phần phí. Cộng cả chiều mua và chiều bán, khoản này ăn vào phần chênh lệch đáng kể.
Chi phí giữ gìn. Khung, bảo quản, phục chế, có khi bảo hiểm, kho: những khoản không có với tiền gửi ngân hàng.
Rủi ro giả và nguồn gốc. Tranh của tên tuổi càng có giá càng bị làm giả. Mua mà không có hồ sơ nguồn gốc thì đến lúc bán có thể không ai tin.
Rủi ro hư hỏng. Ẩm, mốc, mối mọt, va đập, ánh sáng: một bức hỏng nặng có thể mất phần lớn giá trị.
Không có dòng tiền. Tranh không trả lãi, không cho thuê được dễ dàng như bất động sản.
Gu thị trường thay đổi. Đề tài, phong cách được chuộng hôm nay có thể bị lãng quên trong vài năm.
Nhận diện chiêu bán "tranh đầu tư"
Hứa con số lợi nhuận. Người bán nói chắc chắn tranh sẽ tăng bao nhiêu phần trăm sau mấy năm. Không ai có cơ sở để hứa như vậy.
Cam kết mua lại. Lời hứa "sau này cần bán thì bên anh mua lại" nghe yên tâm, nhưng hỏi kỹ: mua lại với giá nào, ai bảo đảm, có văn bản không, và nếu bên bán không còn hoạt động thì sao.
Giục quyết nhanh. "Chỉ còn bức này", "chiều nay có khách đặt cọc rồi": cách tạo áp lực để mình không kịp suy nghĩ.
Gieo lo rồi bán giải pháp. "Tiền gửi ngân hàng mất giá, phải giữ tài sản bằng tranh": dùng nỗi lo chung để bán một thứ cụ thể.
Giấy chứng nhận đẹp mà không ai kiểm được. Giấy in đẹp, có dấu, nhưng do chính bên bán phát hành thì không thay được nguồn gốc độc lập.
Bán theo "suất", theo "gói". Mua một phần bức tranh, mua theo gói nhiều bức để "chia lợi nhuận": cần hỏi luật sư và cơ quan có thẩm quyền trước khi xuống tiền.
Kể tên người nổi tiếng đã mua. Dù đúng, điều đó không nói gì về giá trị bức mình định mua.
Né câu hỏi về giá bán lại thực tế. Hỏi: những bức cùng tác giả đã từng được bán lại ở đâu, giá bao nhiêu, có chứng từ không. Người bán đàng hoàng sẽ trả lời rõ hoặc nói thẳng là không biết.
Vậy tiền bỏ vào tranh nên nghĩ thế nào?
Một cách nghĩ thực tế là coi tiền mua tranh như tiền chi cho một thứ mình dùng và yêu, giống như tiền cho một chuyến đi, một cây đàn tốt, một bộ sách quý. Mình nhận lại niềm vui mỗi ngày nhìn bức tranh, câu chuyện với người vẽ, sự thay đổi của căn nhà. Nếu sau này bức tranh có giá cao hơn, đó là may mắn thêm.
Chỉ dùng phần tiền mà mất đi cũng không ảnh hưởng tới cuộc sống. Không vay mượn để mua tranh, không dùng tiền dự phòng cho sức khoẻ, cho con cái học hành. Đây là nguyên tắc người chơi tranh lâu năm hay nhắc nhau nhất.
Nếu muốn giữ khả năng giá trị lâu dài, những thứ trong tầm tay mình là: chọn tranh có chất lượng thật, giữ hồ sơ nguồn gốc đầy đủ, bảo quản tốt. Ba điều này không làm tranh tăng giá, nhưng giúp tranh không mất giá vì những lý do có thể tránh được.
Với ai coi bộ sưu tập là một phần tài sản đáng kể, nên tham khảo người tư vấn tài chính độc lập, người thẩm định tranh có uy tín, và luật sư khi liên quan thừa kế, thuế, giấy tờ. Bài này chỉ nêu cơ chế, không phải lời khuyên tài chính.
So sánh nhanh tranh với một số cách giữ tiền quen thuộc
Bảng sau so về đặc điểm, không so về lợi nhuận, vì lợi nhuận phụ thuộc thời điểm và từng trường hợp:
| Đặc điểm | Tranh | Tiền gửi ngân hàng | Vàng |
|---|---|---|---|
| Bán lại nhanh | Khó, có thể mất nhiều tháng | Rút được theo điều kiện kỳ hạn | Thường bán được nhanh |
| Giá công khai | Không có bảng giá chung | Lãi suất niêm yết | Có giá niêm yết hằng ngày |
| Chi phí giữ | Khung, bảo quản, có thể bảo hiểm | Hầu như không | Chi phí cất giữ, chênh lệch mua bán |
| Rủi ro giả | Đáng kể với tác giả có tên tuổi | Không áp dụng | Có, cần mua nơi uy tín |
| Niềm vui sử dụng | Nhìn mỗi ngày | Không | Ít |
Điểm cuối cùng của bảng là lý do chính đáng nhất để mua tranh.
Câu hỏi thường gặp
Tranh của hoạ sĩ trẻ có tăng giá không?
Có thể, nếu người vẽ tiếp tục phát triển và được ghi nhận, nhưng không ai biết trước. Phần lớn tranh của hoạ sĩ trẻ sẽ không tăng giá đáng kể. Mua vì thích và để ủng hộ người vẽ thì không thất vọng.
Bán lại tranh ở đâu?
Có thể qua phòng tranh nhận ký gửi, nhà đấu giá, người sưu tầm khác hoặc chính hoạ sĩ nếu họ muốn mua lại. Mỗi kênh có chi phí và điều kiện riêng; hỏi kỹ trước khi giao tranh, và luôn có biên nhận.
Có nên tin cam kết mua lại khi mua tranh?
Chỉ khi cam kết có văn bản rõ ràng về giá, thời hạn, điều kiện, và bên cam kết có uy tín, năng lực thực hiện. Nên nhờ luật sư đọc văn bản trước khi ký nếu số tiền đáng kể.
Tranh có phải khai thuế khi bán không?
Có thể phát sinh nghĩa vụ thuế tuỳ trường hợp và quy định hiện hành. Hãy hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán, luật sư để biết chính xác trường hợp của mình.
Làm sao biết một bức tranh có giá trị lâu dài?
Không có cách chắc chắn. Những yếu tố thường được xem là chất lượng tác phẩm, vị trí của tác giả, nguồn gốc rõ ràng và tình trạng tốt. Người thẩm định có uy tín có thể cho ý kiến tham khảo.
Có nên mua tranh thay vì gửi tiết kiệm?
Đó là hai việc khác nhau. Tiền cho cuộc sống và dự phòng nên ở những kênh an toàn, rút được khi cần. Tranh chỉ nên dùng phần tiền dư mà mình sẵn sàng để yên lâu dài và không cần lấy lại.
