Tranh khắc gỗ là tranh in tay từ ván gỗ do chính hoạ sĩ khắc, mỗi lần in ra một bản, và các bản thường được ký bút chì kèm số thứ tự dạng 5/20, nghĩa là bản thứ năm trong tổng số hai mươi bản. Muốn biết tờ mình cầm có phải bản khắc gỗ thật hay bản in lại, hãy nhìn vân gỗ, vết dao, và độ hằn trên mặt giấy.
Khác với tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, nơi ván khắc là của làng và tranh in ra hàng loạt không ký tên, tranh khắc gỗ hiện đại là tác phẩm của một hoạ sĩ cụ thể. Ở Việt Nam, dòng khắc gỗ in màu nước trên giấy dó có vẻ riêng rất dễ mến: màu loang mềm như tranh nước, mà nét vẫn chắc như khắc.
Vì sao một bức tranh lại có nhiều bản?
Người mới chơi hay bối rối: tranh mà có hai mươi bản giống nhau thì còn gì là quý? Câu trả lời nằm ở cách nghĩ của đồ hoạ in. Với khắc gỗ, tác phẩm là cả quá trình khắc ván và in tay. Mỗi bản đều do hoạ sĩ hoặc người in dưới sự kiểm của hoạ sĩ in ra, mỗi bản đều là bản gốc.
Hoạ sĩ quyết định in bao nhiêu bản, gọi là số bản của đợt in. Con số này thường nhỏ, vì in tay rất mất công và ván gỗ mòn dần sau mỗi lần ép. Bản sau có thể hơi khác bản trước ở độ đậm của mực, ở chỗ màu loang.
Có hoạ sĩ dùng lối khắc ván giảm: chỉ một tấm ván, in màu nhạt nhất trước, rồi khắc bớt ván, in màu tiếp theo, cứ thế cho đến màu đậm nhất. Khi in xong, ván đã bị khắc gần hết, không thể in thêm bản nào. Số bản của những bức này bị khoá cứng từ đầu.
Vì vậy giá trị của một bản khắc gỗ không nằm ở chỗ "độc nhất", mà ở chỗ nó do tay người làm ra, đúng trong số bản đã công bố, và người làm là ai. Bản số nhỏ hay số lớn trong cùng đợt về nguyên tắc ngang nhau, dù có người thích bản đầu.
Điều quan trọng là số bản phải thật. Nếu một mẫu tranh in ra mãi không dừng, có khi bằng máy, mà vẫn ghi phân số trên giấy, thì con số ấy không còn nghĩa gì.
Đọc mép dưới của một bản khắc gỗ
Phân số bên trái. Dạng 5/20: bản thứ năm trên tổng hai mươi bản. Viết bằng bút chì, ngay dưới mép hình.
Tên tranh ở giữa. Nhiều hoạ sĩ ghi tên tác phẩm ở giữa, cũng bằng bút chì. Có người không ghi.
Chữ ký bên phải. Chữ ký bút chì, có khi kèm năm in. Bút chì vì khó tẩy sạch mà không để dấu, lại không loang theo thời gian như mực.
Bản tác giả. Ký hiệu như E.A. hay A.P. là bản dành riêng cho hoạ sĩ, nằm ngoài số bản chính, thường rất ít.
Bản thử. Có khi ghi chữ "thử" hoặc ký hiệu bản thử, là bản in trong lúc hoàn thiện ván, màu có thể khác bản chính.
Chữ ký in sẵn trong hình. Chữ ký nằm trong hình, cùng màu mực in, là chữ ký khắc trên ván. Bản đó vẫn cần thêm chữ ký tay bên ngoài mới đúng lề lối đồ hoạ hiện đại.
Không có gì cả. Bản không số, không ký có thể là bản in thử, bản in muộn, hoặc bản in lại. Không hẳn là giả, nhưng cần hỏi thêm nguồn.
Phân số ghi bằng mực in. Nếu phân số và chữ ký cùng màu, cùng độ sắc như phần hình, có thể chúng được in máy cùng lúc. Đó là dấu hiệu của bản in lại.
Nhìn mặt tranh để biết in từ ván thật
Vân gỗ in lên giấy. Ở các mảng màu lớn, hay thấy những vệt sọc mảnh của thớ gỗ. Đây là dấu hiệu đặc trưng, bản in lại bằng máy có chụp được nhưng soi gần sẽ thấy chấm mực.
Mép nét có dấu dao. Nét khắc có chỗ gãy, chỗ vát, chỗ răng cưa nhẹ theo lưỡi dao, không trơn đều như nét vẽ máy tính.
Độ hằn của giấy. Khi xoa mạnh, giấy bị ép xuống chỗ ván nổi. Nghiêng tranh, nhìn mặt sau, thấy hơi lồi lõm theo hình.
Mực không đều. Mảng đen in tay hiếm khi đen đặc tuyệt đối, có chỗ lấm tấm trắng nơi mực không ăn.
Màu nước loang trên giấy dó. Ở dòng khắc gỗ màu nước, màu thấm vào giấy dó, loang nhẹ, mép mềm. In offset thì màu nằm trên mặt giấy, phẳng.
Lệch ván nhẹ. Tranh nhiều màu in nhiều ván có thể lệch một chút giữa các lớp. Lệch nhẹ là bình thường của in tay.
Soi kính lúp. Không có lưới chấm đều đặn. Thấy chấm lưới hoặc chấm mực li ti thì đó là bản in công nghiệp.
Mép giấy. Giấy dó, giấy làm tay có mép xơ tự nhiên. Đóng khung có viền giấy hở mép là cách người chơi khoe điều này.
Khắc gỗ Việt: từ ván làng đến xưởng của hoạ sĩ
Người Việt khắc gỗ in tranh đã lâu, qua tranh Đông Hồ, Hàng Trống và các ván kinh sách. Nhưng ở đó, người khắc và người vẽ mẫu thường ẩn danh, tranh làm theo mẫu cũ của làng. Tranh khắc gỗ của hoạ sĩ thì mỗi ván là một sáng tác riêng.
Dòng khắc gỗ hiện đại ở Việt Nam có một hướng rất riêng: in bằng màu nước lên giấy dó. Màu nước làm mảng màu trong và mềm, giấy dó hút màu tạo độ loang, khác hẳn lối khắc gỗ in mực dầu đậm đặc của nhiều nơi. Người xem hay thấy chúng dịu như tranh lụa mà vẫn có sức mạnh của nét khắc.
Khắc gỗ cũng là chất liệu "dễ chịu" cho người mới sưu tầm: giá thường mềm hơn tranh vẽ độc bản của cùng một hoạ sĩ, khổ vừa phải, dễ treo trong căn hộ. Người chơi trẻ hay bắt đầu từ đây.
Điều cần nhớ là tranh khắc gỗ in trên giấy, nên vẫn phải giữ như tranh giấy: lồng khung có kính, có viền đệm, tránh nắng và ẩm. Màu nước trên giấy dó bạc nhanh hơn mực dầu nếu treo chỗ sáng gắt.
Mua một bản khắc gỗ: hỏi gì, kiểm gì
Trước khi trả tiền cho một bản khắc gỗ, đi qua mấy bước sau:
- Hỏi tổng số bản. Đợt in có bao nhiêu bản, đã in xong chưa, còn in thêm không. Hoạ sĩ tử tế trả lời rõ ràng.
- Hỏi ván còn hay đã huỷ. Nhiều người huỷ hoặc đánh dấu ván sau khi in đủ số bản, để bảo đảm không in thêm. Ván khắc giảm thì tự nó đã hết.
- Xem mép dưới. Có phân số, chữ ký bút chì, khớp với lời người bán.
- Xin xem mặt sau. Tìm độ hằn của giấy, vết màu thấm. Hằn đều theo hình là dấu in tay.
- Ghi lại hồ sơ. Chụp ảnh tranh, mép số bản, hoá đơn, và ghi tên người bán. Với tranh in, hồ sơ là thứ giúp bản của bạn được nhận ra về sau.
Không cần đòi chứng nhận cầu kỳ cho một bản khắc gỗ giá vừa phải. Lời của người bán rõ ràng, chữ ký đúng chỗ và hoá đơn là đủ với phần lớn trường hợp.
Câu hỏi thường gặp
Số 5/20 trên tranh in nghĩa là gì?
Đó là bản thứ năm trong một đợt in có tổng cộng hai mươi bản. Con số thường được viết bằng bút chì ở góc dưới bên trái, ngay dưới phần hình.
Tranh khắc gỗ có nhiều bản thì có phải tranh gốc không?
Có. Với đồ hoạ in, mỗi bản in tay từ ván do hoạ sĩ khắc đều là bản gốc, miễn là nằm trong số bản đã công bố. Bản in lại bằng máy từ ảnh chụp thì không phải.
Vì sao chữ ký trên tranh in lại bằng bút chì?
Bút chì không loang, không phai và khó tẩy mà không để lại dấu, nên thành thói quen của dòng tranh in. Chữ ký bằng mực in cùng màu với hình thì thường là chữ ký khắc sẵn trên ván hoặc được in lại.
E.A. hay A.P. trên tranh in là gì?
Đó là ký hiệu bản dành cho tác giả, nằm ngoài số bản chính. Những bản này thường rất ít và do hoạ sĩ giữ hoặc tặng.
Tranh khắc gỗ màu nước có bền không?
Bền nếu giữ như tranh giấy: lồng kính, có viền đệm, treo tránh nắng và ẩm. Màu nước nhạy sáng hơn mực dầu, nên chọn chỗ treo có ánh sáng gián tiếp.
Làm sao biết bản khắc gỗ in tay hay in máy?
Tìm vân gỗ, vết dao ở mép nét, độ hằn của giấy và mảng mực không đều. Soi kính lúp thấy chấm lưới hoặc chấm mực li ti thì đó là bản in máy.
