Không có con số năm cố định cho một bức tranh. Tuổi thọ phụ thuộc vào ba thứ: chất liệu, cách làm, và chỗ treo. Ở xứ nóng ẩm như Việt Nam, kẻ thù chính của tranh là ánh sáng, độ ẩm, nhiệt và sinh vật (nấm mốc, côn trùng), cộng thêm axit trong giấy và bìa rẻ. Biết chất liệu của mình sợ thứ gì nhất là đã giữ được tranh lâu hơn nhiều.
Người bán hay hứa "tranh này để trăm năm". Lời hứa ấy có thể đúng trong bảo tàng có máy điều hoà độ ẩm, ánh sáng đo từng lux. Trong một căn nhà phố có mùa nồm, có nắng chiều, có thằn lằn bò sau khung, thì câu trả lời thật là: tuỳ mình giữ.
Bài này đi qua từng chất liệu, chỉ dấu hiệu hỏng sớm, khác biệt theo vùng và mùa, những câu nên hỏi lúc mua, và khi nào nên gọi người phục chế thay vì tự xử lý.
Tranh hỏng vì đâu: năm kẻ thù
Ánh sáng là kẻ thù lặng lẽ nhất. Tia cực tím và cả ánh sáng nhìn thấy phá dần chất màu, làm giấy, lụa giòn và ngả vàng. Hỏng do ánh sáng tích luỹ, không đảo ngược: màu đã phai thì không lấy lại được. Nắng chiếu thẳng là tệ nhất, nhưng ánh sáng phản chiếu mạnh cả ngày cũng đủ gây hại.
Độ ẩm là kẻ thù ồn ào nhất ở miền Bắc mùa nồm và ở miền Nam mùa mưa. Ẩm cao làm giấy phồng, toan chùng, nấm mốc mọc, keo bồi bong. Ẩm lên xuống liên tục còn tệ hơn ẩm cao ổn định, vì vật liệu co giãn mãi rồi mỏi, rạn.
Nhiệt cao làm mọi phản ứng hỏng diễn ra nhanh hơn, làm acrylic mềm dính bụi, làm vóc gỗ co ngót. Tường hướng tây, tường sát mái tôn, chỗ trên lò sưởi, cạnh bếp, dưới đèn nóng là những vị trí nóng.
Sinh vật gồm nấm mốc, mọt gỗ trong khung, cá bạc ăn hồ bồi giấy, gián, mối, và cả thằn lằn để lại vết bẩn sau khung. Ở xứ nóng ẩm, đây là nguyên nhân phổ biến hơn người ta nghĩ.
Cuối cùng là axit: trong giấy bột gỗ rẻ, trong bìa lót, trong băng keo. Axit làm giấy ố vàng, giòn, và lan sang tranh từ những thứ tiếp xúc với nó. Vì vậy thợ khung tử tế dùng bìa không axit và bản lề giấy thay vì băng keo.
Mỗi chất liệu sợ gì nhất và hỏng thế nào
Bảng không ghi số năm, vì không ai bảo đảm được con số đó cho một căn nhà cụ thể. Nó cho biết mức nhạy tương đối và dấu hiệu đầu tiên cần để ý:
| Chất liệu | Sợ nhất | Dấu hiệu hỏng đầu tiên | Mức nhạy tương đối |
|---|---|---|---|
| Sơn dầu | Ẩm, toan chùng, va đập mặt sau | Toan gợn góc, rạn mạng nhện, mốc lưng | Bền nếu làm đúng |
| Acrylic | Nhiệt, bụi | Mặt xỉn, bám bụi khó lau | Bền |
| Màu nước | Ánh sáng, ẩm | Màu mỏng nhạt dần, đốm ố nâu | Rất nhạy |
| Bột màu | Ẩm, uốn cong | Rạn ở mảng dày, vểnh mép màu | Nhạy |
| Lụa | Ánh sáng, ẩm | Ngả vàng, giòn, ố nâu, chùng bồi | Rất nhạy |
| Sơn mài | Nhiệt, khô ẩm đột ngột | Nứt theo thớ vóc, cong góc | Rất bền ở mặt, phụ thuộc vóc |
| Khắc gỗ, tranh dân gian | Ánh sáng, ẩm, côn trùng | Giấy ố, màu phai, lỗ nhỏ do côn trùng | Nhạy |
| Bản in | Ánh sáng nếu mực kém | Màu bạc đều, ngả xanh hoặc vàng | Tuỳ mực và giấy |
Hai bức cùng chất liệu có thể có tuổi thọ khác xa nhau. Bức sơn dầu trên toan lót kỹ, khung có nêm, treo tường trong sẽ sống lâu hơn nhiều bức sơn dầu toan mỏng treo sát tường ẩm.
Sơn dầu và acrylic theo năm tháng
Với sơn dầu, chuyện thường gặp nhất ở xứ ẩm không phải lớp màu mà là toan và khung. Toan chùng mùa nồm, căng mùa khô, lặp nhiều năm thì lớp màu mỏi và rạn, nhất là ở góc và dọc thanh khung. Khung không có nêm thì không chỉnh được độ căng. Cách đọc mặt sau, nêm góc và cạnh vát có trong bài toan vải lanh hay cotton, khung căng thế nào.
Rạn do kỹ thuật là chuyện của người vẽ: lớp trên ít dầu hơn lớp dưới, pha quá nhiều dung môi, vẽ chồng khi lớp dưới chưa khô. Người mua không kiểm được hết, nhưng có thể hỏi người vẽ và nhìn những tranh cũ hơn của cùng người.
Ngả vàng nhẹ của sơn dầu thường do để chỗ tối lâu; lớp vecni cũ ngả màu thì khác, cần người phục chế làm sạch. Acrylic không ngả vàng, nhưng mặt mềm khi nóng nên bám bụi, lâu ngày xỉn. Lớp phủ bảo vệ do hoạ sĩ làm giúp lau bụi dễ hơn.
Cả hai đều sợ mốc mặt sau. Tranh treo sát tường lạnh, tường giáp nhà tắm có thể mốc lưng toan mà mặt trước chưa thấy gì. Kiểm mặt sau mỗi mùa ẩm là thói quen rẻ nhất mà hiệu quả nhất.
Giấy và lụa: nhạy nhất, cần nhiều tâm nhất
Tranh trên giấy và lụa sống được lâu, có những bức đã qua hàng trăm năm, nhưng chỉ khi được giữ khỏi ánh sáng và ẩm. Trong nhà ở, chúng là nhóm hỏng nhanh nhất nếu treo sai chỗ.
Lụa giòn dần và ngả vàng dưới tia cực tím, màu trên lụa phai như màu nước. Lớp bồi phía sau gặp ẩm có thể bong, làm mặt lụa gợn. Những gì cần biết để giữ tranh lụa có trong bài tranh lụa Việt Nam: nhận ra bằng mắt, hiểu vì sao màu dịu.
Đốm ố nâu nhỏ trên giấy, người chơi hay gọi là đốm gỉ, thường xuất hiện khi giấy có tạp chất gặp ẩm, hoặc khi nấm mốc bắt đầu mọc. Thấy đốm mới là tín hiệu kiểm lại chỗ treo và khung, không phải lúc lấy tẩy hay nước để lau.
Kính, viền đệm, bìa không axit và lưng khung kín là bộ bốn bắt buộc. Thêm kính lọc tia cực tím nếu treo nơi sáng. Cách làm khung đúng cho tranh giấy có trong các bài về màu nước và bột màu cùng mục.
Sơn mài: mặt rất bền, vóc mới là điểm yếu
Sơn ta đã khô là màng cứng, chịu nước, không tan trong dung môi thông thường. Đồ sơn ta cổ còn lại qua nhiều đời là bằng chứng. Vì vậy với tranh sơn mài, câu hỏi về độ bền chủ yếu là câu hỏi về tấm vóc.
Vóc là gỗ, và gỗ co giãn theo độ ẩm, nhiệt. Vóc được bó vải, hom lót kỹ, sơn cả mép và lưng thì ổn định; vóc làm vội trên gỗ mỏng, lưng để trần thì dễ cong góc, nứt theo thớ. Quy trình làm vóc và cách hỏi người làm có trong bài kỹ thuật sơn mài: vóc, ủ ẩm, mài.
Sơn mài sợ nhiệt cao hơn sợ ẩm. Treo trên bếp, cạnh đèn nóng, dưới luồng gió nóng của điều hoà, hay chuyển đột ngột từ nhà ẩm vào phòng lạnh khô, là những lúc vóc chịu căng nhất.
Tranh gọi là sơn mài nhưng làm bằng sơn công nghiệp có độ bền khác: lớp phủ tổng hợp có thể ngả vàng, rạn mặt theo thời gian tuỳ loại. Người mua nên hỏi rõ để biết mình đang giữ thứ gì.
Khác nhau theo vùng và theo mùa
Miền Bắc mùa nồm. Độ ẩm rất cao, tường đổ mồ hôi. Đây là mùa tranh giấy mốc, toan chùng nhiều nhất. Đóng cửa khi trời nồm, chạy máy hút ẩm hoặc điều hoà chế độ khô nếu có.
Miền Bắc mùa hanh khô. Độ ẩm xuống thấp, gỗ co, sơn mài và khung gỗ có thể nứt nhẹ. Tránh để tranh sát máy sưởi.
Miền Nam mùa mưa. Ẩm kéo dài, mưa hắt. Kiểm các bức tường hướng ra ngoài và chân tường tầng trệt.
Miền Nam mùa nắng. Nắng gắt, nhà nóng. Tường hướng tây và tầng sát mái là chỗ không nên treo tranh giấy, lụa.
Vùng ven biển. Hơi muối làm khung kim loại, móc treo gỉ, kính mờ. Dùng móc không gỉ, kiểm dây treo định kỳ.
Vùng cao, cao nguyên. Ngày khô đêm ẩm, nhiệt lên xuống nhanh. Tránh treo tranh ở tường ngoài, gần cửa ra vào hay mở.
Nhà đóng cửa lâu ngày. Nhà vắng chủ vài tháng mùa ẩm là lúc mốc phát triển mạnh. Nhờ người mở cửa thông gió hoặc để máy hút ẩm hẹn giờ.
Phòng điều hoà chạy rồi tắt. Ngày lạnh khô, đêm nóng ẩm khi tắt máy. Treo tranh quý ở phòng có nhiệt độ ổn định hơn.
Hỏi gì lúc mua để tranh sống lâu
Những câu này không làm phiền người bán tử tế, và câu trả lời cho biết tranh được làm có tâm hay không:
- Chất liệu chính xác là gì? Sơn dầu hay acrylic, sơn ta hay sơn công nghiệp, lụa vẽ tay hay in, giclée mực bột màu hay mực thường.
- Màu và giấy loại gì? Màu chuyên nghiệp hay màu học sinh; giấy cotton không axit hay giấy bột gỗ.
- Toan, khung, vóc làm thế nào? Toan lót mấy lớp, khung có nêm và vát cạnh không, vóc có bó vải, sơn lưng không.
- Tranh hoàn thành bao lâu rồi? Sơn dầu mới cần thời gian khô trước khi phủ vecni, đóng gói, treo chỗ kín.
- Đã phủ lớp bảo vệ chưa? Với sơn dầu, acrylic: phủ chưa, phủ gì, khi nào nên phủ lại.
- Người làm dặn giữ thế nào? Mỗi người làm có kinh nghiệm riêng với chất liệu của mình.
- Có hỗ trợ sửa nếu hư hại không? Nhiều hoạ sĩ, xưởng sẵn lòng xem lại tranh của mình. Biết điều này trước là có chỗ dựa về sau.
Ghi những câu trả lời quan trọng vào hoá đơn hoặc một tờ giấy dán sau khung. Mười năm nữa, chính mình hoặc người phục chế sẽ cần đến chúng.
Lịch kiểm tranh trong năm
Trước mùa ẩm. Nhấc tranh xuống, kiểm lưng, móc treo, dây. Dọn bụi sau khung, kiểm dấu côn trùng.
Giữa mùa ẩm. Nhìn kính có mờ hơi nước bên trong không, góc giấy có gợn không, lưng toan có đốm không.
Sau mùa ẩm. Lau khô lưng khung, mở thoáng phòng, ghi lại bức nào có dấu hiệu lạ.
Đầu mùa nắng. Đi một vòng nhà vào buổi trưa và chiều, xem vệt nắng có chạm bức nào không. Mặt trời đổi góc theo mùa.
Sau mỗi lần sửa nhà. Bụi xi măng, sơn tường mới, hơi ẩm vữa đều hại tranh. Cất tranh vào phòng kín trước khi sửa, treo lại khi tường khô hẳn.
Khi chuyển nhà. Đóng gói riêng, bọc góc, không xếp chồng tranh trực tiếp lên nhau. Treo lại sau khi nhà mới đã ổn định độ ẩm.
Mỗi năm một lần. Chụp ảnh mặt trước, mặt sau từng bức quý trong cùng điều kiện ánh sáng. So qua các năm là thấy màu có phai không.
Sai lầm làm tranh hỏng nhanh
Treo tranh giấy, lụa chỗ nắng vì "có kính rồi". Kính thường chỉ cản một phần tia cực tím, không cản được ánh sáng mạnh cả ngày.
Treo sát tường ẩm không chừa khe. Lưng tranh hút ẩm, mốc âm thầm.
Dùng băng keo sửa khung, dán tranh. Keo ngả vàng, để vết, kéo theo axit sang giấy.
Lau mặt tranh bằng nước, cồn, nước lau kính. Làm trôi màu, tẩy mất vecni, để vệt.
Xịt chống mốc, xịt côn trùng gần tranh. Hoá chất bám lên mặt tranh và kính, có thể phản ứng với màu.
Cuộn tranh để cất. Bột màu, sơn dầu dày rạn khi cuộn. Cất phẳng, đứng, có bìa đệm.
Treo tranh trên bếp, trên máy lạnh, trên tivi. Ba chỗ nóng và có luồng khí, đều không tốt.
Tự sửa vết rạn, vết bong. Keo dán, màu tô đè làm việc phục chế về sau khó hơn nhiều.
Khi nào nên gọi người phục chế
Mốc đã lan ra mặt trước. Lau sai cách làm sợi nấm lan rộng và để vết. Người phục chế có quy trình làm sạch, ổn định.
Màu bong, vểnh mép. Cần gắn lại trước khi mảnh màu rơi mất.
Toan rách, thủng. Vá đúng cách ở mặt sau, không dán băng keo.
Lớp vecni ngả vàng nặng. Làm sạch vecni là việc tinh tế, sai một chút là mất lớp màu.
Sơn mài nứt vóc, sứt góc. Thợ sơn mài sửa bằng sơn ta, ủ và mài lại.
Giấy, lụa ố nặng hoặc rách. Phục chế giấy là nghề riêng, có kỹ thuật rửa, bồi lại an toàn.
Tranh có giá trị lớn hoặc giá trị gia đình. Dù hư hại nhỏ, nên để người có chuyên môn xem trước khi làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Một bức tranh sơn dầu để được bao nhiêu năm?
Không có con số cố định. Sơn dầu làm đúng kỹ thuật, toan lót kỹ, treo nơi khô ráo tránh nắng có thể giữ rất lâu, còn treo sát tường ẩm hay nắng chiếu thì vài năm đã có dấu hiệu hỏng.
Tranh bị mốc mùa nồm phải làm sao?
Đưa tranh ra chỗ thoáng, khô, không phơi nắng. Mốc nhẹ ở lưng khung có thể lau khô bằng khăn mềm; mốc trên mặt tranh giấy hay lụa thì nên mang đến người phục chế, đừng tự lau.
Tranh phai màu có lấy lại được không?
Không. Màu phai do ánh sáng là hỏng vĩnh viễn, chỉ có thể vẽ lại, mà vẽ lại thì đã khác tác phẩm gốc. Vì thế phòng tránh quan trọng hơn mọi cách chữa.
Có nên dùng máy hút ẩm cho phòng treo tranh không?
Có ích ở miền Bắc mùa nồm và những phòng ẩm quanh năm. Quan trọng là giữ độ ẩm ổn định, tránh để phòng khô quá rồi ẩm lại liên tục.
Kính chống tia cực tím có cần không?
Rất nên dùng cho tranh giấy, lụa, bản in treo ở chỗ sáng. Kính giảm tác hại nhưng không thay được việc chọn chỗ treo tránh nắng.
Tranh mới mua về nên treo ngay không?
Tranh khô hẳn thì treo được, nhưng nên để tranh quen độ ẩm phòng vài ngày trước khi treo cố định. Tranh sơn dầu mới vẽ cần chỗ thoáng để khô tiếp, không bọc kín.
