Tám chất liệu tranh hay gặp chia được thành bốn nhóm: nhóm có lớp màu nổi (sơn dầu, acrylic), nhóm trên giấy (màu nước, bột màu), nhóm chất liệu Việt (sơn mài, lụa) và nhóm bản in (giclée, in canvas). Mỗi nhóm nhận ra bằng một dấu hiệu chính, hỏng vì một lý do chính, và hợp một kiểu chỗ treo. Biết nhóm là đã trả lời được phần lớn câu hỏi "tranh này là gì, giữ thế nào, treo đâu".
Người bán tranh hay dùng tên chất liệu như một lời quảng cáo: "sơn dầu" nghe sang hơn "acrylic", "sơn mài" nghe quý hơn "sơn công nghiệp", "tranh lụa" nghe nghệ hơn "in lên vải". Bài này không xếp hạng chất liệu nào hơn chất liệu nào. Nó đặt chúng cạnh nhau để bạn tự nhìn ra, và chọn đúng thứ hợp với căn nhà, khí hậu và túi tiền của mình.
Vì sao nên biết chất liệu trước khi nhìn giá
Chất liệu quyết định ba thứ người mua quan tâm: công làm, cách giữ, và chỗ treo. Một bức sơn mài sơn ta mất hàng tuần, hàng tháng vì phải ủ và mài từng lớp; một bản in canvas ra trong vài phút. Hai thứ có thể trông giống nhau trong ảnh, nhưng giá công không bao giờ giống nhau.
Chất liệu cũng quyết định cách giữ. Tranh màu nước phải sau kính, tránh nắng. Sơn mài không cần kính, lau khô là được. Sơn dầu cần lưng thoáng. Mua một bức mà không biết chất liệu là mua một thứ mình không biết chăm.
Cuối cùng là chỗ treo. Bức tường nhận nắng chiều hợp với chất liệu chịu sáng; bức tường ẩm cạnh nhà tắm hợp với gần như không chất liệu nào. Biết chất liệu trước thì chọn tranh theo tường, thay vì treo xong mới thấy tranh hỏng dần.
Một lưu ý về giá: bài này không nêu con số, vì giá tranh phụ thuộc người làm, kích thước, tên tuổi, nguồn gốc và nơi bán nhiều hơn chất liệu. Chất liệu chỉ giúp mình biết mình đang trả cho cái gì.
Bảng so sánh tám chất liệu tranh
Đọc theo hàng để biết một chất liệu, đọc theo cột để so sánh:
| Chất liệu | Nhận ra bằng | Điểm mạnh | Điểm yếu chính | Cần kính? |
|---|---|---|---|---|
| Sơn dầu | Vết cọ nổi, đỉnh nét sắc, bóng không đều | Màu sâu, chuyển sắc mềm, bền nếu làm đúng | Rạn nếu làm sai lớp, ngả vàng nhẹ ở chỗ tối, toan chùng | Không |
| Acrylic | Nét chồng rõ ranh giới, mặt hơi nhựa | Khô nhanh, dẻo, không ngả vàng | Mặt mềm khi nóng, bám bụi | Không |
| Màu nước | Trắng là giấy, viền màu đọng ở mép | Trong, nhẹ, tươi | Phai sáng nhanh, sợ ẩm | Có |
| Bột màu | Mặt mờ như nhung, màu đục phủ kín | Mảng phẳng, đậm, rõ | Nứt khi dày, tan khi gặp nước | Có |
| Sơn mài | Phẳng, bóng sâu, vàng bạc, vỏ trứng, vết mài | Mặt cứng, chịu nước, rất bền | Vóc gỗ kém thì cong, nứt | Không |
| Lụa | Thớ dệt xuyên qua màu, ánh tơ | Dịu, trong, rất Việt | Giòn, ố, phai dưới tia cực tím | Có |
| Giclée trên giấy | Chấm mực ngẫu nhiên khi soi, mặt phẳng | Sát bản gốc, giá mềm | Là bản sao; phai nếu treo nắng | Có |
| In canvas | Mặt phẳng hoặc gel trong theo nét, soi thấy chấm mực | Rẻ, nhẹ, không cần kính | Mực kém thì bạc nhanh; hay bị bán như vẽ tay | Không |
Không có chất liệu nào "bền nhất" trong mọi điều kiện. Sơn mài làm đúng rất bền với ẩm nhưng sợ nhiệt cao; màu nước sợ sáng nhưng ở chỗ tối thì giữ rất lâu. Độ bền là chuyện của chất liệu cộng với chỗ treo.
Nhóm có lớp màu nổi: sơn dầu và acrylic
Đây là nhóm dễ nhận nhất vì chiếu đèn xiên là thấy vết cọ đổ bóng. Khó là tách sơn dầu khỏi acrylic. Sơn dầu khô chậm, màu hoà ướt vào nhau, nét đắp dày giữ đỉnh sắc, mặt bóng sâu không đều. Acrylic khô nhanh, nét chồng nhau rõ ranh giới, mặt có ánh nhựa nhẹ.
Cả hai đều vẽ trên toan, không cần kính, và đều cần lưng tranh thoáng ở xứ ẩm. Bài tranh sơn dầu và acrylic khác nhau thế nào có bảng so sánh chi tiết và cách xem bằng đèn pin trong hai phút.
Về độ bền, sơn dầu có lịch sử dài nhưng đòi hỏi làm đúng kỹ thuật; acrylic trẻ hơn nhưng dẻo, ít rạn. Câu hỏi "cái nào bền hơn" ít ý nghĩa bằng câu hỏi "người vẽ dùng màu loại gì, toan gì, có phủ lớp bảo vệ không".
Nhóm này hợp với phòng khách, phòng làm việc, sảnh, những nơi rộng có thể đứng xa xem. Chúng chịu được ánh sáng gián tiếp mạnh hơn nhóm giấy, nhưng vẫn không nên nhận nắng chiếu thẳng.
Nhóm trên giấy: màu nước và bột màu
Màu nước và bột màu đều là màu gốc nước trên giấy, đều tan lại khi gặp nước, đều cần kính và viền đệm. Khác nhau ở độ trong: màu nước trong suốt, trắng là màu giấy; bột màu đục, phủ kín, mặt mờ như nhung.
Điểm yếu của màu nước là ánh sáng: lớp màu mỏng không có gì che chắn, tia cực tím phá dần một số chất màu. Bài tranh màu nước: giấy, độ trong và vì sao phải để sau kính nói rõ vì sao giấy cotton không axit là nền tảng của độ bền.
Điểm yếu của bột màu là cơ học: lớp dày không dẻo, giấy cong theo độ ẩm thì màu nứt, bong. Bài tranh bột màu: nhận ra thế nào, vì sao dễ nứt có những việc nên làm trước khi mang tranh về.
Nhóm này hợp phòng ngủ, hành lang, phòng đọc, những nơi ít nắng. Người chơi màu nước lâu năm hay luân phiên tranh, cất bớt vào hộp tối để không bức nào phơi sáng quanh năm.
Nhóm chất liệu Việt: sơn mài và lụa
Sơn mài và lụa đối lập nhau về độ bền. Sơn mài sơn ta khi đã khô là một trong những bề mặt cứng và chịu nước nhất trong các chất liệu hội hoạ; lau khăn ẩm vắt kiệt cũng được. Điểm yếu của nó nằm ở tấm vóc gỗ bên dưới: vóc làm kém, treo gần nguồn nhiệt, thay đổi ẩm đột ngột thì cong, nứt.
Lụa thì ngược lại: mỏng, nhẹ, nhạy với ánh sáng, ẩm và tay chạm. Tơ tằm giòn và ngả vàng dưới tia cực tím, màu trên lụa phai như màu nước. Lụa luôn cần kính, viền đệm và chỗ treo dịu.
Trong nhóm này, câu hỏi khó nhất không phải "sơn mài hay lụa" mà là phân biệt bên trong mỗi loại: sơn mài sơn ta hay sơn công nghiệp, lụa vẽ tay hay in lên vải. Mắt thường thấy được chiều sâu, dấu mài, thớ dệt, chấm mực, nhưng với tranh giá trị lớn vẫn nên hỏi người làm hoặc người có chuyên môn.
Sơn mài hợp phòng khách hiện đại tường trắng, ánh sáng chéo, không đối diện cửa kính vì phản chiếu. Lụa hợp phòng ngủ, phòng thờ, góc đọc sách, nơi ánh sáng dịu.
Nhóm bản in: giclée và in canvas
Bản in là bản sao, không phải tranh vẽ. Điều đó không làm chúng kém đi nếu được bán đúng tên. Giclée in phun mực bột màu lên giấy mỹ thuật cho bản sao rất sát, bền hơn poster nhiều. Bài tranh in giclée là gì chỉ cách soi kính lúp và những câu nên hỏi.
In canvas là in lên vải căng khung, nhìn giống tranh sơn dầu từ xa. Chất lượng trải rất rộng, từ in giclée mực bột màu đến in mực rẻ bạc màu sau vài mùa nắng. Hỏi loại mực là câu quan trọng nhất.
Chiêu thường gặp là in canvas rồi quét gel tạo nét cọ, hoặc chấm thêm vài nét sơn, rồi bán như tranh vẽ tay. Soi kính lúp ở vùng phẳng giữa các nét nổi là thấy chấm mực.
Bản in hợp những chỗ khắc nghiệt: quán xá, hành lang nhiều nắng, phòng trẻ con, văn phòng thuê. Hỏng thì thay, không tiếc như tranh vẽ.
Bảy bước kiểm chất liệu bằng đèn pin và kính lúp
Áp dụng được cho hầu hết tranh ở cửa hàng, phòng tranh, chợ đồ cũ:
- Xác định nền. Toan, giấy, lụa, vóc gỗ. Nhìn mép, xin xem mặt sau.
- Cầm thử nếu được phép. Vóc sơn mài nặng; toan căng nhẹ, gõ mặt sau nghe tiếng vải; tranh giấy đóng khung nặng chủ yếu vì kính.
- Chiếu đèn xiên. Có vết cọ đổ bóng là nhóm có lớp màu nổi. Phẳng hoàn toàn là giấy, lụa, sơn mài hoặc bản in.
- Nghiêng tìm độ bóng. Bóng sâu đều là sơn mài; bóng loang là sơn dầu; mờ nhung là bột màu; bóng nhựa đều là lớp phủ tổng hợp.
- Soi kính lúp vùng phẳng. Chấm mực đều hoặc ngẫu nhiên là bản in. Thớ dệt là lụa. Vân giấy và màu thấm là màu nước.
- Nhìn chỗ trắng nhất. Trắng là giấy (màu nước, bản in giấy), trắng có lớp màu nổi (sơn dầu, acrylic, bột màu), trắng có mạng rạn (vỏ trứng sơn mài).
- Hỏi và đối chiếu. Hỏi chất liệu, người làm, thời gian làm, rồi so với những gì vừa thấy. Ghi câu trả lời vào hoá đơn.
Không bước nào cần cào, nhỏ nước, nhỏ cồn lên tranh. Mọi cách thử làm tổn hại mặt tranh đều không cần thiết với người mua.
Chọn chất liệu theo chỗ treo
Phòng khách nhiều nắng gián tiếp. Sơn dầu, acrylic, sơn mài treo tránh tường đối diện cửa kính. Tranh giấy, lụa chỉ nên treo nếu có kính lọc tia cực tím và không có vệt nắng nào chạm tới.
Phòng ngủ. Hợp gần như mọi chất liệu vì ít nắng. Lụa và màu nước hợp không khí dịu.
Phòng ăn gần bếp. Tránh tranh giấy và lụa vì hơi nước, dầu mỡ. Sơn mài, acrylic có phủ bảo vệ chịu tốt hơn, nhưng vẫn không treo sát bếp.
Hành lang hẹp. Tranh nhỏ, xem gần: màu nước, khắc gỗ, lụa. Sơn dầu cọ to cần khoảng lùi mới đẹp.
Văn phòng có điều hoà cả ngày. Không khí khô ổn định hợp tranh giấy; tránh treo ngay luồng gió. Sơn mài nên tránh chỗ gió lạnh thổi thẳng.
Nhà ven biển. Hơi muối và gió ẩm làm khung kim loại gỉ, giấy ố. Ưu tiên tranh trên toan hoặc sơn mài, khung gỗ, kiểm định kỳ.
Quán, cửa hàng. Bản in chất lượng tốt hoặc acrylic có phủ bảo vệ. Tranh quý nên để ở nhà.
Phòng thờ. Lụa, sơn mài, tranh dân gian đều hợp không khí trang trọng. Để xa khói hương trực tiếp, vì khói bám lên mặt tranh và kính.
Phòng trẻ nhỏ. Bản in, acrylic, tranh có kính an toàn hoặc mica. Treo cao, chắc, tránh kính thường ở tầm tay trẻ.
Một tình huống cụ thể: chọn tranh cho căn hộ hướng tây
Một căn hộ hướng tây, phòng khách có vách kính lớn, chiều nào nắng cũng tràn vào sâu. Chủ nhà thích một bức lụa thiếu nữ thấy ở triển lãm, định treo ở bức tường đối diện vách kính vì đó là bức tường đẹp nhất.
Nếu treo đúng chỗ ấy, mỗi chiều bức lụa nhận ánh sáng mạnh hàng giờ, kể cả khi không có vệt nắng chiếu thẳng. Vài năm sau, màu hồng trên má, sắc xanh áo có thể đã nhạt hẳn, phần tranh dưới viền khung còn đậm màu như cũ. Lúc ấy không có cách nào lấy màu lại.
Cách hợp lý hơn: treo bức lụa ở phòng ngủ hay hành lang ít nắng, nơi chủ nhà vẫn đi qua mỗi ngày. Ở bức tường phòng khách hướng tây, chọn một bức sơn dầu hoặc sơn mài, hoặc một bản in tốt của bức mình thích, và kéo rèm mỏng vào buổi chiều.
Cùng một ngân sách, cùng một sở thích, chỉ đổi chỗ treo theo chất liệu là bức tranh mình thương sống được lâu hơn nhiều.
Sai lầm thường gặp khi chọn chất liệu
Chọn theo tên nghe sang. "Sơn dầu", "sơn mài", "lụa" là tên chất liệu, không phải bảo đảm chất lượng.
Treo tranh giấy ở tường đẹp nhất nhưng nắng nhất. Tường đẹp với mắt người chưa chắc là tường tốt cho tranh.
Lồng kính cho sơn mài, sơn dầu. Không cần, chỉ thêm phản chiếu và nhốt hơi ẩm.
Không lồng kính cho tranh giấy, lụa. Đây mới là chỗ cần kính, viền đệm và bìa không axit.
Tin bản in canvas tô nổi là vẽ tay. Soi kính lúp vùng phẳng là biết.
Lau mọi tranh bằng một loại khăn, một loại nước. Sơn mài lau khô được, sơn dầu chỉ phủi bụi nhẹ, tranh giấy không bao giờ lau mặt.
Nghĩ bản in là đồ bỏ đi. Bản in tốt bán đúng tên là lựa chọn thông minh cho chỗ khắc nghiệt.
Quên hỏi loại màu, loại mực. Màu học sinh, mực rẻ phai nhanh hơn rất nhiều so với màu, mực chuyên nghiệp.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn
Không xác định được chất liệu dù đã kiểm kỹ. Tranh kết hợp nhiều chất liệu, tranh cũ đã sửa, tranh phủ nhiều lớp vecni cần người có kinh nghiệm xem tận nơi.
Tranh được chào với giá cao vì chất liệu "quý". Ví dụ "sơn mài sơn ta trăm phần trăm", "lụa tơ tằm cổ". Nhờ người làm nghề xem giúp trước khi trả tiền.
Tranh có dấu hiệu hư hại. Rạn, bong, mốc, ố, phai: người phục chế cho biết sửa được đến đâu.
Định di chuyển tranh đi xa. Tranh giấy, bột màu, sơn mài khổ lớn cần đóng gói chuyên nghiệp.
Định treo tranh quý ở nơi khắc nghiệt. Hỏi thợ khung về kính lọc tia cực tím, khung kín, đệm cách tường.
Định in lại tác phẩm. Quyền tác giả cần hỏi người giữ quyền hoặc luật sư, không tự suy.
Tranh thuộc tài sản lớn của gia đình. Bảo hiểm, chia thừa kế cần người định giá độc lập và tư vấn pháp lý.
Câu hỏi thường gặp
Chất liệu tranh nào bền nhất?
Không có chất liệu bền nhất trong mọi điều kiện. Sơn mài sơn ta làm đúng rất bền với nước và va chạm nhẹ; sơn dầu làm đúng có lịch sử hàng trăm năm; tranh giấy và lụa nhạy sáng hơn nhưng ở chỗ tối thì giữ rất lâu.
Tranh nào cần lồng kính?
Tranh trên giấy và lụa: màu nước, bột màu, khắc gỗ, tranh dân gian, giclée trên giấy, tranh lụa. Sơn dầu, acrylic, sơn mài và in canvas thường không cần kính.
Làm sao phân biệt tranh vẽ tay và tranh in nhanh nhất?
Soi kính lúp hoặc chụp phóng to bằng điện thoại ở vùng phẳng của tranh. Thấy chấm mực đều hoặc li ti ngẫu nhiên là bản in; thấy vệt cọ, màu thấm, thớ dệt là vẽ tay.
Phòng khách nhiều nắng nên chọn tranh gì?
Ưu tiên sơn dầu, acrylic, sơn mài hoặc bản in tốt, treo ở tường không đối diện cửa kính và kéo rèm mỏng giờ nắng gắt. Tranh giấy và lụa nên chuyển sang phòng ít nắng hơn.
Tranh in canvas có đáng mua không?
Đáng, nếu mua đúng giá bản in, mực tốt, và người bán nói rõ là bản in. Không nên trả giá tranh vẽ tay cho bản in tô nổi.
Chất liệu có quyết định giá tranh không?
Chỉ một phần. Giá phụ thuộc người vẽ, tác phẩm, kích thước, tình trạng, nguồn gốc và nơi bán nhiều hơn chất liệu. Biết chất liệu giúp mình biết đang trả cho công làm nào.
