Nhận biết các dòng tranh Việt bằng mắt: bảng tra, cách xem tranh lạ

Muốn biết một bức tranh Việt thuộc dòng nào, chỉ cần trả lời ba câu: nền là gì (giấy, lụa, toan, vóc gỗ), màu nằm trên mặt hay thấm vào trong, và hình do tay vẽ hay do ván in. Ba câu ấy đủ tách sơn mài khỏi sơn dầu, lụa khỏi màu nước, khắc gỗ khỏi tranh in, và tách các dòng tranh dân gian Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, làng Sình ra khỏi nhau.

Người chơi tranh lâu năm không cần sờ hay soi mới biết, vì mắt đã quen. Người mới thì cần một trình tự. Bài này gom các dấu hiệu của từng dòng vào một bảng tra, đưa ra cách xem một bức tranh lạ trong vài phút, kể vài tình huống thường gặp, và nói rõ chỗ nào mắt thường không đủ, phải hỏi người có chuyên môn.

Bài không định giá tranh, không chấm điểm dòng nào hơn dòng nào. Mỗi dòng có cái hay riêng, và biết gọi đúng tên là bước đầu để thương nó cho đúng.

Ba câu hỏi đặt ra trước mọi bức tranh

Câu thứ nhất: nền là gì? Lật hoặc nhìn mép tranh. Giấy mỏng có sợi là giấy dó, của tranh dân gian và khắc gỗ. Lụa thì thấy thớ dệt mịn, có ánh tơ. Toan là vải căng trên khung gỗ, mặt sau thấy vải. Vóc là tấm gỗ cứng, nặng, mặt sau thường sơn đen. Chỉ riêng câu này đã chia tranh thành bốn nhóm.

Câu thứ hai: màu nằm trên mặt hay thấm vào trong? Chiếu đèn pin xiên qua mặt tranh. Sơn dầu, acrylic có lớp màu nổi, có vết cọ, đổ bóng. Lụa, màu nước, tranh in giấy dó thì màu thấm vào sợi, mặt phẳng. Sơn mài cũng phẳng, nhưng màu nằm sâu dưới lớp sơn trong, như nhìn qua nước.

Câu thứ ba: hình do tay vẽ hay do ván in? Tranh vẽ tay mỗi bức một khác, có chỗ đậm nhạt theo nét cọ. Tranh in từ ván khắc thì các bản giống nhau về nét, có vân gỗ, vết dao, có khi lệch màu nhẹ. Tranh in máy giống hệt nhau, soi kính lúp thấy chấm mực.

Trả lời xong ba câu là đã khoanh được dòng tranh. Phần còn lại, như phân biệt Đông Hồ với Hàng Trống hay sơn mài sơn ta với sơn công nghiệp, là những dấu hiệu riêng của từng dòng, sẽ đi ở các mục dưới.

Bảng tra nhanh tám dòng tranh Việt

Mỗi hàng là những gì mắt thấy, tay sờ được mà không cần dụng cụ chuyên môn:

Bảng này là điểm xuất phát, không phải phán quyết. Một bức tranh có thể kết hợp chất liệu, ví dụ sơn mài có pha bột màu, hay lụa có vẽ thêm bột màu. Khi dấu hiệu lẫn lộn, ghi lại những gì mình thấy rồi hỏi người bán, người vẽ.

Nhóm tranh dân gian: nhìn giấy trước, nhìn màu sau

Bốn dòng tranh dân gian hay bị gom chung, nhưng tách ra không khó nếu bắt đầu từ tờ giấy. Giấy óng ánh như rắc bột vỏ sò, nghiêng thấy vệt chổi, gần như chắc chắn là Đông Hồ. Chi tiết về giấy điệp, năm màu cây cỏ và thứ tự in có trong bài cách nhận ra tranh Đông Hồ bằng giấy điệp.

Nếu giấy không óng, nhìn tiếp màu. Màu có vờn, tức là chuyển mềm từ đậm ở mép sang nhạt ở giữa, là dấu tô tay của Hàng Trống. Màu Hàng Trống tươi, nét đen mảnh và dày chi tiết, đề tài nhiều tranh thờ, tố nữ, cá chép. Bài tranh Hàng Trống khác Đông Hồ ở đâu đặt hai dòng này cạnh nhau từng điểm.

Nền đỏ thấm cả mặt sau, màu tô đậm và tương phản, có chữ Hán đề: nghĩ đến Kim Hoàng. Khổ nhỏ, giấy mỏng gần như thấu sáng, đề tài là người, con vật, đồ dùng để cúng: nghĩ đến làng Sình.

Cần nhớ một điều: phần lớn tranh dân gian bán hôm nay là tranh làm mới, có khi là bản in máy mượn hình. Tranh dân gian cũ thật rất hiếm, vì giấy mỏng, dán vách, đốt sau lễ. Vì thế câu hỏi đúng thường không phải "cũ hay mới" mà là "làm tay đúng lề lối hay in máy".

Sơn mài và sơn dầu: hai thứ bóng rất khác nhau

Người mới hay nhầm sơn mài với sơn dầu nền tối, nhất là qua ảnh. Ngoài đời thì chỉ cần nghiêng người. Sơn dầu có bề mặt gồ ghề theo vết cọ, chỗ bóng chỗ mờ, đèn chiếu xiên thấy bóng đổ của từng nét đắp. Sơn mài phẳng như mặt bàn, bóng đều, và màu có chiều sâu như nằm dưới lớp nước.

Nền cũng khác: sơn mài vẽ trên vóc gỗ nặng, mép và lưng thường sơn then; sơn dầu vẽ trên toan căng khung, gõ nhẹ mặt sau nghe tiếng vải. Cầm lên là biết ngay.

Sơn mài có những chất liệu riêng mà sơn dầu không có: vàng bạc thếp ánh lên khi đổi góc, vỏ trứng rạn mạng nhỏ, xà cừ đổi sắc. Những gì làm nên cái hay của lớp mài được kể trong bài xem tranh sơn mài Việt: cái hay nằm ở lớp mài.

Chỗ khó thật nằm bên trong nhóm sơn mài: phân biệt sơn ta mài nhiều lớp với sơn điều hay sơn phủ công nghiệp. Mắt thường thấy được độ sâu và dấu mài, nhưng nhiều trường hợp phải hỏi người làm, xem xưởng, mới chắc.

Lụa, màu nước, bột màu: nhóm tranh trên nền mỏng

Lụa, màu nước và bột màu đều là tranh "mỏng", không có lớp màu dày như sơn dầu, và đều cần lồng kính. Tách chúng ra bằng nền và bằng độ trong của màu.

Tranh lụa thấy thớ dệt chạy xuyên qua màu, có ánh tơ, gam màu dịu, mép màu mềm. Hình người thường mảnh, bố cục để nhiều khoảng trống. Bài tranh lụa Việt Nam: nhận ra bằng mắt nói kỹ vì sao màu lụa trong và cách phân biệt với tranh in lên vải.

Tranh màu nước trên giấy thì trắng là màu giấy, có viền màu đọng ở mép vệt, có hạt màu lắng trong vân giấy. Bột màu thì ngược lại: đục, phủ kín, mặt mờ như nhung, màu sáng đặt được lên màu tối.

Trong thực tế, nhiều hoạ sĩ vẽ lụa có dùng thêm bột màu ở vài chỗ cần sáng, hoặc vẽ màu nước kết hợp bột màu. Gặp những bức như vậy không có gì lạ. Gọi tên theo chất liệu chính là đủ.

Khắc gỗ và tranh in: nhận ra bằng dấu ván

Có số bản và chữ ký bút chì. Dạng 5/20 ở góc trái dưới, chữ ký bút chì góc phải. Đây là lề lối của đồ hoạ in hiện đại.

Có vân gỗ in lên mảng màu. Những sọc mảnh của thớ gỗ hiện trong mảng màu lớn là dấu hiệu khó làm giả.

Có vết dao ở mép nét. Mép nét gãy, vát, răng cưa nhẹ, không trơn đều như nét vẽ máy tính.

Giấy hằn theo hình. Nghiêng tranh hoặc nhìn mặt sau thấy giấy hơi lồi lõm ở chỗ ván nổi.

Màu nước loang trên giấy dó. Dòng khắc gỗ màu nước Việt có màu loang mềm, khác in offset nằm phẳng trên giấy.

Tranh dân gian in ván cũng có dấu ván. Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, Sình đều in nét từ ván. Khác khắc gỗ hiện đại ở chỗ không ký, không số, mẫu là của làng.

Bản in máy có chấm mực. Soi kính lúp thấy chấm lưới đều hoặc chấm mực li ti. Đó là bản in công nghiệp hoặc in phun.

Giclée không phải khắc gỗ. Bản in phun chất lượng cao của một bức khắc gỗ vẫn là bản sao, kể cả khi có chữ ký.

Sáu bước xem một bức tranh lạ trong năm phút

Mang theo điện thoại có đèn pin và, nếu có, một kính lúp nhỏ mười lần:

1. Đứng xa nhìn tổng thể. Bố cục, mảng màu, cảm giác chung. Đừng vội ghé sát.
2. Xác định nền. Nhìn mép, nếu được phép thì nhìn mặt sau. Giấy, lụa, toan hay vóc.
3. Chiếu đèn xiên. Đèn pin giữ thấp, tia sáng lướt qua mặt tranh, xem màu nổi hay phẳng, có vết cọ hay không.
4. Nghiêng người tìm độ bóng. Bóng sâu đều, bóng loang lổ, hay mờ hẳn. Giấy điệp, vàng bạc, xà cừ sẽ hiện ra ở bước này.
5. Soi một góc bằng kính lúp. Tìm chấm mực in, thớ dệt, vân gỗ, vết rạn vỏ trứng.
6. Hỏi người bán ba câu. Chất liệu gì, ai làm, làm bao lâu. So câu trả lời với những gì mình vừa thấy.

Nếu câu trả lời khớp với mắt thấy, có thể yên tâm phần lớn. Nếu lệch, ví dụ người bán nói sơn mài mà mặt tranh có vết cọ nổi, thì dừng lại hỏi kỹ thêm, không vội trả tiền.

Ba tình huống hay gặp

Tình huống thứ nhất: ở một quầy lưu niệm, có bức "sơn mài" phong cảnh nền đen, có vỏ trứng, bóng như gương, giá mềm hơn nhiều so với tranh sơn mài ở phòng tranh. Nghiêng người thấy mặt bóng soi rõ cả mặt mình, màu nằm ngay dưới lớp bóng, không có dấu mài nào. Cầm lên khá nhẹ, lưng ván để trần. Khả năng cao đây là sơn công nghiệp. Nó vẫn là món trang trí đẹp, nếu mua với giá ấy và hiểu đúng tên.

Tình huống thứ hai: trong nhà bà có một bức "tranh lụa" thiếu nữ lồng kính đã lâu. Con cháu muốn biết có phải vẽ tay. Tháo kính ra (nhờ thợ khung nếu sợ), soi kính lúp: thấy thớ dệt xuyên qua màu, mép màu mềm, không có chấm mực đều. Có dấu triện đỏ loang theo sợi. Đó là dấu hiệu tốt của lụa vẽ tay. Còn việc tranh của ai, giá trị bao nhiêu, là chuyện khác hẳn, cần người có chuyên môn.

Tình huống thứ ba: ở chợ phiên cuối năm, một người bán bày "tranh Đông Hồ cổ". Giấy không óng, màu đỏ chói như nhựa, mặt sau giấy trắng đều không có sợi, soi thấy chấm lưới. Đây là bản in. Hình thì đúng mẫu Đông Hồ, nên vẫn dùng dán Tết được, nhưng chữ "cổ" thì không đúng. Người bán có khi cũng không biết, nên hỏi nhẹ nhàng thay vì bắt lỗi.

Điểm chung của ba tình huống: mắt thường trả lời được câu "làm bằng gì, làm thế nào". Còn câu "của ai, bao nhiêu tuổi, đáng bao nhiêu" thì mắt người mới không trả lời được, và cũng không nên đoán.

Sai lầm thường gặp khi đoán dòng tranh

Kết luận qua ảnh. Ảnh chụp thẳng, ánh sáng đều làm mất gần hết dấu hiệu bề mặt. Xem tận mắt hoặc xin video quay nghiêng.

Tin vào tên gọi của người bán. "Sơn dầu" có khi là acrylic, "sơn mài" có khi là sơn công nghiệp, "tranh lụa" có khi là in lên vải. Tên gọi chưa phải bằng chứng.

Coi nền đen bóng là sơn mài. Nền đen bóng có ở cả sơn dầu, acrylic phủ bóng, sơn công nghiệp. Sơn mài nhận ra bằng chiều sâu và vết mài.

Coi màu nhạt là lụa. Màu nước trên giấy cũng nhạt và trong. Phải thấy thớ dệt mới là lụa.

Nghĩ tranh in là tranh giả. Bản in bán đúng tên là sản phẩm hợp lệ. Chỉ khi bán bản in như tranh vẽ mới là vấn đề.

Coi tranh dân gian nào cũng là đồ cổ. Phần lớn là làm mới. Tranh cũ thật hiếm và cần nguồn gốc.

Thử bằng nước, cồn, móng tay. Làm vậy hỏng tranh, mất lòng người bán, và kết quả cũng không chắc.

Lẫn đề tài với dòng tranh. Cá chép có ở Đông Hồ, Hàng Trống, sơn mài, lụa. Đề tài không cho biết dòng tranh, cách làm mới cho biết.

Quên mặt sau. Mặt sau cho biết nền, cách căng, cách bồi, dấu hiệu ẩm mốc, nhãn cũ. Không xin xem mặt sau là bỏ mất nửa thông tin.

Khi nào nên hỏi người có chuyên môn

Khi tranh được chào là của một hoạ sĩ có tên. Xác định tác giả là việc của chuyên gia giám định, phòng tranh uy tín hoặc gia đình, người giữ di sản của hoạ sĩ. Mắt người mua không làm được việc này.

Khi tranh được gọi là "cổ", "trăm năm". Tuổi của tranh, nhất là tranh giấy, cần người am hiểu chất liệu xem trực tiếp.

Khi số tiền lớn so với túi mình. Một buổi tư vấn tốn ít hơn nhiều so với rủi ro mua nhầm.

Khi thấy dấu hiệu lệch lời người bán. Ví dụ "sơn mài sơn ta" mà mặt bóng nhựa, "lụa vẽ tay" mà soi thấy chấm mực.

Khi tranh có hư hại. Bong màu, mốc, rạn, rách nên mang đến người phục chế xem trước khi mua hoặc trước khi tự xử lý.

Khi tranh có nguồn gốc gia đình phức tạp. Tranh thừa kế, tranh tặng cần ghi chép lịch sử, có khi cần cả hồ sơ giấy tờ.

Khi muốn in lại, chép lại một tác phẩm. Tác phẩm còn được bảo hộ quyền tác giả cần sự đồng ý của người giữ quyền. Hỏi luật sư hoặc người giữ quyền, đừng tự suy.

Khi định mua để "đầu tư". Tranh không phải công cụ sinh lời chắc chắn. Nếu tính chuyện tiền bạc, tự tính kỹ và hỏi người hiểu thị trường, đừng tin lời hứa giá sẽ lên.

Câu hỏi thường gặp

Tranh Việt Nam có những dòng nào chính?

Có thể chia thành nhóm tranh dân gian in ván như Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, làng Sình, và nhóm tranh của hoạ sĩ với các chất liệu sơn mài, lụa, sơn dầu, khắc gỗ, màu nước, bột màu. Sơn mài và lụa thường được xem là hai chất liệu mang dấu ấn Việt rõ nhất.

Cách nhanh nhất để biết chất liệu một bức tranh là gì?

Xác định nền trước: giấy, lụa, toan hay vóc gỗ. Sau đó chiếu đèn pin xiên để xem màu nổi hay phẳng, và soi kính lúp tìm chấm mực in. Ba bước này loại được phần lớn khả năng.

Không có kính lúp thì xem thế nào?

Camera điện thoại phóng to tối đa, chụp sát một góc tranh dưới ánh sáng tốt cũng thấy được chấm mực in, thớ dệt, vân gỗ khá rõ. Đèn pin điện thoại thay được đèn chiếu xiên.

Tranh sơn mài và tranh sơn dầu nền đen, phân biệt thế nào?

Sơn mài phẳng, bóng đều, màu nằm sâu dưới lớp sơn trong, vẽ trên vóc gỗ nặng. Sơn dầu có vết cọ nổi đổ bóng khi chiếu đèn xiên, vẽ trên toan căng khung nhẹ hơn.

Có nên tin giấy chứng nhận đi kèm tranh?

Giấy chứng nhận chỉ có giá trị bằng uy tín của người hay nơi cấp. Giấy do chính người bán tự in thì ít ý nghĩa; với tranh giá trị lớn, nên hỏi chuyên gia độc lập.

Biết dòng tranh rồi có biết được giá không?

Không. Giá tranh phụ thuộc người vẽ, kích thước, chất liệu, tình trạng, nguồn gốc và nơi bán. Biết dòng tranh chỉ giúp mình không trả giá của thứ này cho thứ khác.