Tranh cá chép trong văn hoá Việt gửi gắm ba lớp nghĩa chính: ý chí vươn lên qua tích cá chép vượt vũ môn hoá rồng, sự sung túc dư dả vì chữ “ngư” (cá) trong tiếng Hán đọc gần với chữ “dư”, và sự đoàn tụ khi cả đàn cá bơi cùng hướng. Đó là lời chúc, nên chọn tranh theo vẻ đẹp và theo không gian, đừng coi nó là bùa đem tài lộc.
Cá chép là một trong những đề tài quen nhất của tranh Việt, từ tranh dân gian giấy dó tới sơn mài, lụa, sơn dầu hiện đại. Cũng vì quen nên nó hay bị vẽ ẩu và bán kèm đủ thứ lời hứa. Bài này giúp hiểu đúng những lớp nghĩa đó, nhìn ra một bức cá chép vẽ có hồn, và chọn vị trí treo cho hợp.
Những lớp nghĩa của con cá chép
Lớp nghĩa nổi tiếng nhất là tích cá chép vượt vũ môn. Chuyện kể rằng cá chép nào vượt được dòng thác dữ ở Vũ Môn thì hoá thành rồng. Từ xưa, hình ảnh này được dùng để nói về sự đỗ đạt, thành danh nhờ nỗ lực, nên tranh cá chép vượt thác hay được treo ở phòng học, phòng làm việc, hoặc làm quà mừng người thi đỗ, người mới nhận việc.
Lớp nghĩa thứ hai đến từ chữ nghĩa. Trong tiếng Hán, chữ “ngư” là cá đọc gần với chữ “dư” là dư thừa, nên hình cá đi cùng lời chúc “niên niên hữu dư”, năm nào cũng có của để dành. Lớp nghĩa này giải thích vì sao tranh cá thường xuất hiện ngày Tết và ở chỗ buôn bán.
Lớp nghĩa thứ ba gần với đời sống người Việt hơn cả. Cá chép gắn với tục tiễn ông Công ông Táo về trời ngày hai mươi ba tháng Chạp, khi nhiều gia đình thả cá chép ra sông hồ. Tranh dân gian còn có đề tài cá chép trông trăng (lý ngư vọng nguyệt) gắn với mùa Trung thu, một hình ảnh rất thơ, vừa có ý chí vươn lên, vừa có sự đoàn viên.
Hiểu đủ ba lớp này, người xem tranh thấy cá chép không chỉ có nghĩa “tiền vào”. Bức cá vượt thác hợp với người đang phấn đấu; đàn cá quây quần hợp phòng khách gia đình; cá chép trông trăng hợp không gian tĩnh, nhiều chất thơ. Chọn đúng lớp nghĩa với người nhận, bức tranh mới có ý.
Cửu ngư, bát ngư, đôi cá: số cá có quan trọng không?
Cửu ngư (chín con cá) là bố cục quen thuộc nhất. Số chín được ưa vì “cửu” đọc gần với chữ “lâu dài” trong tiếng Hán, ghép với “ngư – dư” thành lời chúc dư dả lâu bền.
Thường có một con khác màu. Nhiều bức cửu ngư vẽ tám con đỏ cam và một con đen hoặc vàng; đây là lựa chọn bố cục và quan niệm, không phải luật bắt buộc.
Đôi cá tượng trưng cho đôi lứa. Hai con cá bơi quấn quýt hay được chọn làm quà cưới, phòng vợ chồng.
Đàn cá lớn mang nghĩa sum vầy. Nhiều cá cùng bơi một hướng gợi gia đình, tập thể đồng lòng.
Một con cá vượt thác là ý chí cá nhân. Hợp góc học tập, phòng làm việc, quà mừng thăng tiến.
Số cá không quyết định may rủi. Đếm cá để “chọn số đẹp” là một cách chơi; đừng để người bán dùng nó làm cớ đòi giá cao hay gieo lo.
Bố cục đẹp quan trọng hơn số đẹp. Chín con cá xếp gượng, chồng lên nhau rối mắt không bằng năm con có nhịp, có khoảng thở.
Cá với sen là cặp kinh điển. Sen tượng trưng sự thanh cao, cá tượng trưng no đủ; cùng nhau thành “liên niên hữu dư” trong cách đọc chữ của người xưa.
Nhìn sao để biết một bức cá chép vẽ có hồn?
Thân cá có độ uốn. Cá thật bơi bằng cả thân; cá vẽ ẩu thẳng đơ như cá khô.
Vây và đuôi mềm, mỏng. Người vẽ giỏi để vây đuôi trong, có độ loang, như đang lay trong nước.
Vảy không cần vẽ từng chiếc. Vảy vẽ đều tăm tắp như in lại thường là dấu hiệu tranh làm hàng loạt; tranh tốt gợi vảy bằng sáng tối.
Có cảm giác nước. Dù không vẽ sóng, người xem vẫn thấy cá đang ở trong nước nhờ khoảng trống, rong rêu, ánh phản chiếu.
Đàn cá có nhịp. Các con cá lớn nhỏ, gần xa, hướng hơi khác nhau, không như hàng quân xếp đều.
Màu đỏ cam không chói gắt. Đỏ cam đẹp có sắc độ, chỗ đậm chỗ nhạt; đỏ phẳng một màu nhìn như hàng in rẻ.
Mắt cá có thần. Một chấm sáng đúng chỗ trong mắt là thứ người vẽ lâu năm không bỏ qua.
Hỏi rõ tranh vẽ tay hay in. Nhiều bức “vẽ tay” thực chất là in rồi tô thêm vài nét; nhìn nghiêng dưới đèn sẽ thấy lớp sơn dày mỏng thật hay không.
Chất liệu nào hợp với tranh cá chép?
Cùng một đề tài, mỗi chất liệu cho một tinh thần khác nhau. Bảng dưới giúp chọn theo không gian.
| Chất liệu | Tinh thần | Hợp với |
|---|---|---|
| Sơn mài | sang, sâu, ánh vàng bạc, rất hợp cá đỏ trên nền đen | phòng khách tân cổ điển, Indochine, quà biếu trang trọng |
| Lụa | trong, mềm, cá như lướt trong nước | phòng khách nhẹ nhàng, phòng đọc, nhà tông kem gỗ |
| Sơn dầu | màu đậm, có chiều sâu, nhiều phong cách | phòng khách hiện đại hoặc cổ điển, văn phòng |
| Thuỷ mặc, màu nước | thoáng, ít màu, nhiều khoảng trống | nhà phong cách Nhật, Japandi, góc trà |
| Tranh dân gian giấy dó | mộc mạc, đường nét đậm, màu tự nhiên | góc Tết, nhà gỗ, người yêu tranh truyền thống |
| Tranh in giclée | giá vừa, dễ treo nơi phụ | phòng ăn, hành lang, văn phòng thuê |
Treo tranh cá chép ở đâu cho hợp?
Phòng khách là chỗ phổ biến nhất, nhất là tường sau sofa hoặc tường đối diện cửa vào. Ở đây hợp bức đàn cá khổ ngang, màu ấm, sơn mài hoặc sơn dầu, gợi không khí sum vầy. Theo quan niệm dân gian, nhiều người thích đàn cá bơi hướng vào trong nhà; xét về bố cục, cá hướng vào phòng cũng kéo mắt người xem vào không gian thay vì ra cửa, nên lựa chọn này đẹp cả hai bề.
Phòng làm việc, góc học tập hợp tranh cá chép vượt thác: một con cá, động tác bật lên mạnh mẽ, nền thác trắng. Nó nhắc chuyện cố gắng mà không ồn ào như đàn cá đỏ rực. Văn phòng kinh doanh, cửa hàng thì đàn cá và cá với sen được ưa vì lời chúc dư dả.
Phòng ngủ có thể treo đôi cá nếu tranh dịu màu, nhưng không nên treo đàn cá đỏ rực lớn: màu nóng và chuyển động dày làm phòng khó nghỉ. Phòng ăn treo tranh cá cũng được, miễn cả nhà thấy hợp khi ngồi ăn; có nhà thích, có nhà ngại.
Nếu muốn xem thêm các mẫu tranh cá chép và vật phẩm cùng đề tài, có thể tham khảo các mẫu ở VatPham.com, rồi đối chiếu với kích thước tường và màu phòng của mình trước khi quyết.
Những lời quảng cáo cần nghe tỉnh táo
“Treo cá chép là tiền vào như nước.” Đây là lời chúc, không phải lời hứa. Tranh không thay được việc làm ăn tử tế.
“Phải đúng chín con, sai là mất lộc.” Số cá là quan niệm và lựa chọn thẩm mỹ, không có gì “mất lộc” nếu chọn năm con đẹp.
“Tranh đã được khai quang, giá cao hơn.” Nghi lễ là chuyện niềm tin cá nhân; đừng trả thêm tiền chỉ vì lời quảng cáo mà không biết ai làm, làm gì.
“Cá bơi ra cửa là hao tài.” Có thể chọn bức cá hướng vào cho đẹp bố cục và thuận lòng, nhưng không cần lo lắng nếu đã treo bức khác hướng.
“Tranh đá quý cá chép giữ giá trị.” Tranh ghép đá là dòng trang trí; giá trị phụ thuộc chất lượng và nguồn gốc vật liệu, cần kiểm kỹ, không mặc định “giữ giá”.
“Đặt ngay hôm nay, mai hết hàng.” Chiêu giục quyết nhanh; tranh treo cả chục năm, thêm vài ngày suy nghĩ không thiệt.
“Hợp mệnh nên phải mua bức này.” Việc xem mệnh chi tiết nằm ngoài chuyện chọn tranh; chọn bức mình thấy đẹp và hợp phòng trước.
Câu hỏi thường gặp
Tranh cá chép treo phòng khách có được không?
Được, đây là vị trí phổ biến nhất. Chọn khổ ngang hợp với sofa, màu không quá chói, và nếu thích theo quan niệm dân gian thì chọn đàn cá bơi hướng vào trong nhà.
Tranh cửu ngư là gì?
Là tranh vẽ chín con cá, thường là cá chép, gửi lời chúc dư dả lâu bền theo cách đọc chữ của người xưa. Thường có tám con cùng màu và một con khác màu để tạo điểm nhấn.
Tranh cá chép vượt vũ môn nên tặng ai?
Hợp với học sinh sinh viên sắp thi, người mới đi làm, người vừa thăng chức hay mới khởi nghiệp. Ý nghĩa là chúc nỗ lực được đền đáp.
Tranh cá chép có treo phòng ngủ được không?
Có thể chọn bức đôi cá dịu màu cho phòng vợ chồng. Đàn cá đỏ rực, chuyển động dày hợp phòng khách hơn vì màu nóng dễ làm phòng ngủ khó thư giãn.
Tranh cá chép sơn mài và sơn dầu khác nhau thế nào?
Sơn mài cho chiều sâu và ánh vàng bạc rất sang, hợp không khí truyền thống; sơn dầu linh hoạt hơn về phong cách, màu đậm, dễ hợp nhà hiện đại. Sơn mài vóc dày thường nặng, cần bắt vít chắc.
Tranh cá chép bơi ra ngoài cửa có sao không?
Đó là quan niệm dân gian, không có cơ sở để lo. Nếu thấy thuận lòng hơn, có thể chọn tranh cá bơi hướng vào phòng, vì về bố cục nó cũng kéo mắt người xem vào không gian.
