Tranh vẽ trên giấy và lụa (màu nước, bột màu, pastel, mực nho, tranh dân gian in trên giấy dó) nên lồng kính; sơn dầu, acrylic trên toan và sơn mài thì thường để trần. Còn chọn loại kính nào thì tuỳ chỗ treo: chỗ đối diện cửa sổ hay nhiều đèn cần kính chống loá, chỗ có nắng lọt vào cần loại lọc UV, tranh khổ lớn treo cao hoặc phòng trẻ con chạy nhảy thì cân nhắc mica cho nhẹ và khó vỡ.
Kính là thứ mắt nhìn xuyên qua mỗi ngày nên nó ảnh hưởng tới cảm nhận bức tranh nhiều hơn mình nghĩ. Một bức lụa tinh tế đặt sau tấm kính thường đối diện cửa sổ sẽ biến thành tấm gương phản chiếu cái ban công. Ngược lại, một bức sơn dầu bị lồng kính mất hết độ nổi của lớp màu, nhìn như tranh in.
Vì sao tranh giấy, tranh lụa cần kính còn sơn dầu thì không?
Tranh giấy và lụa có bề mặt mềm, hút ẩm và không có lớp màng bảo vệ. Bụi bám lên là bám luôn vào sợi; vết tay, giọt nước, con muỗi đập lên đều để lại dấu khó gỡ. Màu nước, mực nho, bột màu nằm ngay trên mặt giấy, chỉ một cái chạm ướt cũng làm loang. Pastel thì còn yếu hơn: phấn màu chỉ bám hờ, quẹt nhẹ là mất. Kính là lớp che chắn đầu tiên cho những thứ dễ tổn thương ấy.
Sơn dầu và acrylic trên toan khô thành một lớp màng tương đối dai, thường được phủ thêm véc ni. Bụi bám trên mặt có thể lau nhẹ, hoặc nhờ người phục chế làm sạch. Quan trọng hơn, cái hay của sơn dầu nằm ở độ dày, vết bút, độ bóng mờ khác nhau giữa các mảng. Kính phẳng phía trước đè bẹp tất cả những thứ đó, lại thêm lớp phản chiếu.
Sơn mài cũng vậy: mặt sơn đã được mài và đánh bóng, tự nó là một lớp bảo vệ. Lồng kính sơn mài vừa thừa vừa làm mất chiều sâu của lớp vàng bạc, vỏ trứng bên dưới. Còn tranh khắc gỗ in trên giấy, ảnh in, tranh in giclée trên giấy thì về nguyên tắc như tranh giấy, nên có kính.
Có ngoại lệ. Sơn dầu treo trong bếp, nơi khói dầu mỡ bám dày, hoặc tranh nhỏ treo ở lối đi trẻ em hay sờ vào, một số người vẫn chọn lồng kính với khoảng hở rộng. Đó là đổi vẻ đẹp lấy sự an toàn, không sai, miễn là biết mình đang đổi cái gì.
Kính thường, kính chống loá, kính lọc UV và mica khác nhau ra sao?
Các xưởng khung thường có vài lựa chọn sau. Tên gọi giữa các xưởng có thể khác nhau, nên hỏi rõ tính năng chứ đừng chỉ nghe tên:
| Loại | Ưu điểm | Nhược điểm | Nên dùng khi |
|---|---|---|---|
| Kính trong thường | Rẻ nhất, trong, dễ thay | Phản chiếu mạnh, nặng, vỡ thành mảnh sắc, gần như không cản tia UV | Tranh in, tranh treo chỗ tối, không có nắng |
| Kính mờ chống loá (bề mặt nhám) | Giảm loá rõ | Làm mờ chi tiết, nhất là khi tranh cách kính xa; màu nhìn đục hơn | Tranh in, giấy chứng nhận; ít hợp với tranh gốc chi tiết |
| Kính phủ lớp chống phản chiếu | Gần như "vô hình", màu trung thực | Giá cao hơn nhiều, lau phải đúng cách để không trầy lớp phủ | Tranh gốc giá trị treo đối diện cửa sổ, đèn |
| Kính hoặc mica có lớp lọc UV | Làm chậm phai màu do tia cực tím | Không chặn được nhiệt và ánh sáng nhìn thấy, vẫn phai nếu nắng chiếu thẳng | Tranh giấy, lụa, màu nước ở phòng sáng |
| Mica (acrylic) | Nhẹ, khó vỡ, an toàn cho tranh lớn | Dễ trầy, tích điện hút bụi, có thể võng khi khổ quá rộng | Tranh khổ lớn, treo cao, phòng trẻ em, gửi đi xa |
Một chi tiết người trong nghề hay dặn: tranh pastel và than chì không nên dùng mica, vì mica tích điện hút bụi phấn bay lên bám vào mặt trong. Với pastel, kính vẫn là lựa chọn an toàn hơn.
Lỗi ép kính sát mặt tranh và cách tránh
Tranh chạm kính là chuyện phổ biến hơn mình nghĩ. Rất nhiều tranh giấy, tranh lụa ở nhà được đóng khung kiểu tranh – kính – bìa ép chặt cho phẳng, không có gì ngăn cách.
Hậu quả đầu tiên là ngưng tụ hơi nước. Khi trời chuyển ẩm, hơi nước đọng ở mặt trong kính, chạm vào giấy, mốc bắt đầu từ đúng những chỗ tiếp xúc.
Hậu quả thứ hai là tranh dính vào kính. Màu bột, màu nước có chất keo; gặp ẩm và bị ép lâu, có thể dính vào kính. Gỡ ra là bong màu theo.
Cách tránh phổ biến nhất là paspartu. Lớp viền giấy dày đặt giữa tranh và kính tạo một khe hở vài milimét, đồng thời làm đẹp bố cục.
Không dùng paspartu thì dùng nẹp đệm. Nẹp mảnh giấu trong rãnh khung, đỡ kính cách mặt tranh. Kiểu này hợp với tranh muốn để tràn sát khung.
Tranh lụa cần đặc biệt chú ý. Lụa mỏng, dễ hút ẩm và dễ in hằn vết. Lụa đã bồi lên giấy thì ổn định hơn, nhưng vẫn không nên ép trực tiếp vào kính.
Kính phải sạch hoàn toàn trước khi đóng. Vân tay, vệt nước lau kính còn sót ở mặt trong sẽ ở đó mãi cho tới lần đóng lại.
Nếu tranh đã dính kính, đừng tự gỡ. Cứ để nguyên, mang cả khung tới người phục chế. Tự cạy hoặc làm ướt để gỡ thường làm mất màu vĩnh viễn.
Kính chống loá có đáng tiền không?
Câu trả lời phụ thuộc vào chỗ treo nhiều hơn vào bức tranh. Đứng ở chỗ mình hay ngồi nhất, nhìn về vị trí treo tranh vào buổi sáng, buổi chiều và buổi tối khi bật đèn. Nếu lúc nào cũng thấy một vệt sáng của cửa sổ hay đèn trần trên mặt kính, thì kính chống phản chiếu sẽ đổi hẳn trải nghiệm xem tranh. Nếu tranh treo ở hành lang tối, đèn rọi từ trên xuống, kính thường cũng đủ.
Cần phân biệt hai loại hay bị gọi chung là chống loá. Loại bề mặt nhám làm ánh sáng tán ra, giảm loá nhưng cũng làm hình ảnh phía sau mờ đi, càng cách kính xa càng mờ. Tranh có paspartu dày nên thường cách kính một khoảng, dùng loại nhám sẽ thấy mất nét. Loại phủ lớp chống phản chiếu trong suốt thì không mờ, nhưng giá cao hơn nhiều và cần lau nhẹ tay bằng khăn mềm, dung dịch không có cồn mạnh hay chất mài.
Một mẹo rẻ tiền hơn là đổi vị trí và góc treo. Nghiêng mặt tranh hơi chúi xuống một chút bằng cách để dây treo dài hơn, hoặc dời tranh sang bức tường vuông góc với cửa sổ, nhiều khi giải quyết được phần lớn chuyện loá mà không tốn đồng nào cho kính đặc biệt.
Với tranh mình thật sự yêu và giữ lâu, chi phí kính tốt thường chia ra nhiều năm. Còn với tranh in trang trí, đổi theo mùa, kính thường là đủ, không cần chi thêm.
Lau và chăm kính tranh mà không hại tranh
Kính bụi làm tranh xỉn đi thấy rõ. Lau đúng cách thì đơn giản:
- Không xịt dung dịch thẳng lên kính. Dung dịch chảy xuống mép, ngấm qua rãnh khung vào paspartu và tranh. Xịt vào khăn trước.
- Dùng khăn sợi mềm, khô hoặc hơi ẩm. Khăn giấy thô có thể làm trầy mica và lớp phủ chống phản chiếu.
- Lau mica bằng nước sạch hoặc dung dịch dành cho nhựa. Dung dịch có cồn, amoniac có thể làm mica mờ hoặc rạn chân chim theo thời gian.
- Lau theo một chiều. Lau vòng tròn dễ để lại vệt và dễ tạo vết xước xoáy trên mica.
- Không tháo tranh khỏi tường để lau nếu không cần. Mỗi lần tháo treo là một lần có nguy cơ va đập. Lau tại chỗ, tay kia đỡ khung.
- Nhìn qua kính tìm dấu hiệu lạ. Đốm trắng, vệt mờ, giọt nước mặt trong là lúc nên mở khung kiểm tra, trước khi mốc ăn vào tranh.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn dầu lồng kính có sao không?
Không làm hỏng ngay, nhưng làm mất độ nổi và vẻ đẹp của lớp sơn, lại tạo phản chiếu. Nếu vẫn muốn lồng kính, cần khung sâu để kính không chạm mặt tranh, vì sơn dầu cũng cần không khí lưu thông.
Mica có làm vàng tranh không?
Mica tốt không tự làm vàng tranh. Mica kém chất lượng có thể ngả màu theo năm tháng và làm hình ảnh phía sau trông vàng đi; khi đó thay tấm mica là xong.
Kính lọc UV có giúp tranh không bao giờ phai không?
Không. Lớp lọc UV làm chậm phai màu nhưng không chặn ánh sáng nhìn thấy và nhiệt. Tranh giấy, lụa vẫn cần tránh nắng chiếu thẳng dù có kính tốt.
Tranh lụa có nhất thiết phải bồi rồi mới lồng kính?
Phần lớn tranh lụa bán ra đã được bồi lên giấy để phẳng và chắc. Nếu tranh chưa bồi, nên nhờ thợ có kinh nghiệm với lụa xử lý, vì bồi sai keo, sai cách có thể làm nhăn và ố tranh.
Vì sao có hơi nước đọng bên trong kính tranh?
Do không khí ẩm lọt vào khung và nhiệt độ thay đổi giữa ngày đêm hoặc khi bật tắt điều hoà. Cần đưa tranh ra chỗ khô, mở khung kiểm tra, xem lại tấm lưng đã dán kín chưa và có khe hở giữa tranh với kính không.
Tranh khắc gỗ in trên giấy dó có cần kính không?
Nên có. Giấy dó bền nhưng hút ẩm và dễ bám bụi, côn trùng. Kính cùng paspartu và lưng kín giúp tranh giữ màu mực và màu giấy lâu hơn.
