Tranh lụa Việt Nam đẹp ở độ trong: màu được đặt thành nhiều lớp thật mỏng, thấm vào sợi tơ, có lúc rửa nhạt đi rồi vẽ lại, nên cuối cùng mảng màu dịu như sương mà vẫn sâu. Nhìn gần, thớ dệt của lụa hiện qua màu; không có chỗ nào màu đắp dày như sơn dầu. Đó là dấu hiệu dễ nhận nhất.
Dòng tranh này thành hình rõ nét từ thời các hoạ sĩ Việt học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, với những tên tuổi như Nguyễn Phan Chánh gắn liền với tranh lụa. Từ đó, lụa thành một chất liệu được coi là rất "Việt": gam màu trầm, đề tài gần gũi, nét vẽ nhẹ nhàng.
Bài này giúp bạn nhìn ra tranh lụa vẽ tay, hiểu vì sao nó trông như vậy, và không nhầm nó với tranh in lên vải hay tranh thêu.
Vì sao màu tranh lụa dịu và trong?
Lụa là tấm vải tơ tằm mỏng, sợi nhỏ, ánh nhẹ. Trước khi vẽ, tấm lụa được căng phẳng trên khung và thường được hồ một lớp keo pha phèn để màu ít loang. Mặt lụa vẫn hút màu, nên mỗi nét cọ đều thấm xuống chứ không nằm trên bề mặt.
Hoạ sĩ không đặt màu đậm ngay. Họ đi từng lớp loãng, chờ khô, rồi chồng lớp khác. Nhiều người còn dùng lối rửa: đem tấm lụa đã vẽ dội nước cho trôi bớt phần màu nổi, chỉ giữ phần đã ăn vào sợi, rồi vẽ tiếp. Mỗi vòng rửa và vẽ lại làm màu mềm hơn, hoà vào nhau hơn.
Một số người lót màu từ mặt sau tấm lụa. Màu lót xuyên qua sợi tơ, nhìn từ mặt trước thấy một thứ ánh mờ mờ phía dưới, như da người sau lớp áo mỏng. Đây là một lý do khiến mặt người, mảng trời trong tranh lụa có độ sáng từ bên trong.
Màu dùng cho lụa thường là màu nước, bột màu pha loãng, mực nho. Vì lớp màu mỏng, bảng màu tranh lụa có xu hướng trầm: nâu, xanh lam nhạt, hồng phấn, vàng đất. Màu chói như sơn dầu hiếm thấy, và nếu thấy thì nên hỏi có phải đã dùng loại màu khác không.
Chính cách làm ấy khiến tranh lụa khó sửa. Một vệt màu đậm đặt sai đã thấm sợi thì gần như không gỡ ra được. Người vẽ lụa giỏi phải tính trước nhiều bước, giống như người viết thư pháp.
Nhận ra tranh lụa vẽ tay bằng mắt thường
Nhìn gần thấy thớ dệt. Ghé sát, thấy những sợi ngang dọc nhỏ chạy xuyên qua cả mảng màu. Màu đi theo sợi, không phủ kín.
Không có lớp màu dày. Sờ bề mặt (nếu được phép, qua găng) thấy phẳng như vải. Chỗ nào nổi gờ màu là chỗ dùng chất liệu khác.
Mép màu mềm. Màu thấm lụa thường loang nhẹ ở mép, nhất là mảng lớn. Mép sắc tuyệt đối gợi tới in máy.
Soi ngược sáng. Nếu tranh chưa bồi, soi ngược sáng sẽ thấy hình xuyên qua, thấy cả màu lót mặt sau.
Không thấy chấm in. Dùng kính lúp nhỏ. Tranh in kỹ thuật số lên vải hiện ra những chấm mực li ti; tranh vẽ tay thì là vệt cọ và màu thấm sợi.
Ánh tơ. Nghiêng tranh, lụa tơ tằm có ánh nhẹ, ấm. Vải tổng hợp in giả lụa thường bóng đều, ánh lạnh hơn.
Chữ ký và dấu. Tranh lụa hay có chữ ký kèm con dấu triện đỏ. Dấu đóng tay thì mực đỏ không đều, hơi loang theo sợi.
Lồng khung có viền. Tranh lụa thường bồi lên giấy, lồng kính với lớp viền giấy. Tranh lụa căng như toan sơn dầu thì không phổ biến.
Tranh lụa vẽ tay, tranh in lên vải và tranh thêu
Ba loại này hay được bày cạnh nhau ở cửa hàng, và đều có thể được gọi chung là "tranh lụa":
| Điểm nhìn | Tranh lụa vẽ tay | In kỹ thuật số lên vải | Tranh thêu trên lụa |
|---|---|---|---|
| Bề mặt | Phẳng, màu thấm sợi | Phẳng, mực bám mặt vải | Nổi chỉ, sờ thấy mũi thêu |
| Soi kính lúp | Vệt cọ, màu theo sợi | Chấm mực li ti đều | Từng mũi chỉ |
| Mép màu | Mềm, có loang nhẹ | Sắc, đều | Theo đường chỉ |
| Mặt sau | Có thể thấy màu thấm, màu lót | Thường nhạt hoặc trắng | Thấy mối chỉ, nút chỉ |
| Công làm | Nhiều lớp, nhiều ngày | Ra nhanh, nhiều bản giống nhau | Rất nhiều giờ tay |
| Hai bản cùng mẫu | Luôn khác nhau | Giống hệt | Gần giống, khác ở mũi chỉ |
Không loại nào xấu. Tranh in lên vải là đồ trang trí hợp lý nếu được bán đúng tên. Điều cần tránh chỉ là trả giá tranh vẽ tay cho một bản in.
Đề tài và tinh thần của tranh lụa Việt
Tranh lụa Việt hay vẽ những gì lặng lẽ: thiếu nữ ngồi bên hoa, trẻ em chơi đùa, người nông dân, phong cảnh làng, chùa, sông nước. Ít khi gặp cảnh dữ dội, vì chất liệu mỏng nhẹ không hợp với sự ồn ào.
Bố cục tranh lụa thường để nhiều khoảng trống, nhận ảnh hưởng của lối tranh phương Đông. Một góc tranh để trống không phải là chưa xong, mà là chỗ cho mắt nghỉ. Người mới xem hay muốn tranh kín, đầy, nhưng sống với tranh lụa lâu sẽ thấy cái trống ấy dễ chịu.
Nét vẽ người trong tranh lụa thường mảnh, mềm, dáng người thanh. Đó là cái nhìn trữ tình, không phải chân dung ảnh chụp. Tranh lụa vẽ y như ảnh, màu đậm, chi tiết căng thì có thể đẹp kiểu khác, nhưng đã xa lối lụa truyền thống.
Ngày nay nhiều hoạ sĩ trẻ đưa lụa vào những đề tài mới, bố cục mới, có người kết hợp lụa với chất liệu khác. Đó là sức sống của dòng tranh. Điều nên giữ khi xem vẫn là câu hỏi: người vẽ có dùng được cái trong, cái mỏng của lụa hay không.
Giữ tranh lụa trong khí hậu nóng ẩm
Luôn có kính. Lụa mỏng, dễ bám bụi và dễ rách. Khung có kính hoặc mica chống tia cực tím là lựa chọn an toàn.
Có viền đệm. Một viền giấy giữa tranh và kính để mặt lụa không dính vào kính khi trời nồm.
Tránh nắng. Tơ tằm giòn dần và ngả vàng dưới tia cực tím; màu nước trên lụa phai nhanh.
Tránh phòng tắm, bếp. Hơi nước làm lụa chùng, bồi nhăn, màu có thể ố.
Để ý vệt ố nâu. Đốm nâu nhỏ xuất hiện là dấu hiệu ẩm hoặc nấm mốc. Nên mang đến người phục chế chứ đừng tự lau.
Không cuộn chặt. Tranh lụa chưa đóng khung nếu cần cất thì cuộn lỏng quanh ống to, lót giấy không axit.
Đừng tự giặt, tự là. Lụa đã vẽ không phải vải áo. Nước và nhiệt làm trôi màu, xô sợi.
Câu hỏi thường gặp
Tranh lụa được vẽ bằng màu gì?
Thường là màu nước, bột màu pha loãng và mực nho. Màu đặt thành nhiều lớp mỏng thấm vào sợi tơ chứ không đắp dày, nên bề mặt tranh vẫn phẳng như vải.
Làm sao biết tranh lụa vẽ tay hay in?
Dùng kính lúp nhỏ: in kỹ thuật số hiện ra chấm mực đều, vẽ tay hiện ra vệt cọ và màu đi theo sợi. Hai bản in cùng mẫu thì giống hệt nhau, hai bức vẽ tay luôn khác nhau.
Vì sao tranh lụa thường có màu trầm?
Vì màu được đặt loãng, chồng nhiều lớp và có khi được rửa bớt, nên sắc độ dịu xuống. Đó là đặc điểm của chất liệu và cũng là cái gu thẩm mỹ của dòng tranh này.
Tranh lụa có bền không?
Tranh lụa bền nếu được lồng kính, tránh nắng và ẩm. Lụa và màu nước nhạy với tia cực tím hơn sơn dầu, nên chỗ treo quan trọng hơn nhiều so với các chất liệu khác.
Tranh thêu có phải tranh lụa không?
Tranh thêu trên nền lụa là tranh thêu, làm bằng kim chỉ, sờ thấy mũi chỉ nổi. Tranh lụa theo nghĩa hội hoạ là tranh vẽ bằng màu trên lụa. Hai loại đều có giá trị riêng nhưng là hai nghề khác nhau.
