Tranh Kim Hoàng là tranh in nét đen từ ván khắc rồi tô màu tay trên nền giấy đỏ hoặc giấy vàng, của làng Kim Hoàng vùng Hoài Đức (cũ), Hà Nội. Tranh làng Sình là tranh thờ cúng của làng Sình bên sông Hương, Huế, in nét rồi tô màu rực, phần lớn được đốt đi sau lễ. Gặp tờ tranh nền đỏ chói có chữ Hán đề, nghĩ đến Kim Hoàng; gặp tờ tranh nhỏ hình người, con vật, đồ dùng để cúng, nghĩ đến Sình.
Hai dòng này ít được nhắc vì nghề đã có lúc gần như mất hẳn. Người chơi tranh biết đến chúng thường qua sách, qua triển lãm, hoặc qua những người đang bỏ công làm sống lại. Biết mặt chúng là đỡ nhầm khi thấy một tờ "tranh dân gian lạ" ngoài chợ.
Kim Hoàng: tranh đỏ của làng ven Hà Nội
Đặc điểm dễ nhận nhất của Kim Hoàng là nền giấy. Người làng in tranh lên giấy đã nhuộm đỏ, thứ đỏ tươi gọi là hồng điều, có khi là giấy vàng. Vì thế dân gian quen gọi là tranh đỏ. Treo ngày Tết, cả bức tường như sáng lên màu may mắn.
Cách làm gần với Hàng Trống hơn Đông Hồ: in nét đen bằng một ván khắc, rồi tô màu bằng bút. Nhưng màu phải nổi được trên nền đỏ, nên thợ dùng những màu đậm và tương phản như trắng, xanh, vàng, đen. Bảng màu ít, đặt mạnh tay, nhìn từ xa vẫn rõ hình.
Nhiều tờ Kim Hoàng có chữ Hán đề ở góc hoặc dọc thân tranh, là câu chúc, câu thơ hoặc lời giải thích ý nghĩa. Người xem ngày xưa đọc chữ để hiểu tranh. Đề tài quen là gà, lợn, cá, hoa quả và các cảnh mang ý chúc Tết.
Theo nhiều tài liệu, làng ngừng làm tranh sau một trận lụt lớn hồi đầu thế kỷ trước, và nghề gần như đứt hẳn trong nhiều chục năm. Những năm gần đây có các nhóm nghiên cứu và người làm nghề cố phục dựng lại ván khắc, cách làm giấy đỏ. Tranh Kim Hoàng đang có bán phần lớn là bản phục dựng, nên hỏi người bán điều đó là chuyện bình thường.
Giấy đỏ dễ bạc màu dưới nắng. Một tờ Kim Hoàng treo ở chỗ nắng chiếu sẽ chuyển sang hồng nhạt, rồi cam, nhanh hơn nhiều so với tranh trên nền điệp trắng. Nếu thương nó, treo ở chỗ ánh sáng gián tiếp.
Làng Sình: tranh để cúng rồi đốt
Tranh làng Sình sinh ra cho đời sống tâm linh của người Huế và các vùng quanh đó. Người ta mua tranh về cúng trong các dịp lễ, cúng xong thì đốt, coi như gửi theo khói hương. Vì vậy tờ tranh Sình nhỏ, giấy mỏng, không làm để giữ.
Hình vẽ trong tranh Sình là người, con vật và đồ vật dùng trong cúng lễ: ông Táo, bà Bếp, những hình người thế thân dùng để cầu cho người sống được bình an, ngựa, voi, trâu, áo quần. Nét in đen đơn giản, màu tô tay đỏ, vàng, xanh, hồng rực rỡ, đặt thẳng tay không vờn.
Tranh Sình in nét bằng ván rồi mới tô màu, cách làm gần với Hàng Trống và Kim Hoàng. Nhưng tinh thần thì khác hẳn: tranh không cầu kỳ, vì tờ tranh chỉ sống đến hết buổi lễ. Chính sự mộc mạc, nhanh tay ấy làm nên vẻ riêng, nét có khi run, màu có khi lấn ra ngoài.
Ngày nay người làng Sình làm thêm tranh để treo, để bán làm quà, với giấy dày hơn và đề tài mở rộng. Đó là cách nghề sống tiếp. Người chơi muốn hiểu dòng tranh này nên tìm xem cả những tờ tranh thờ đúng kiểu cũ, để thấy nó vốn mang việc gì.
Nếu mua tranh Sình loại thờ cúng về treo trang trí, nên biết nguồn gốc của nó để đặt cho phải phép, và đừng coi đó là bùa chú hay thứ có phép thuật gì. Nó là một phần văn hoá tín ngưỡng dân gian, được nhìn và giữ với sự tôn trọng.
Bốn dòng tranh dân gian đặt cạnh nhau
Kim Hoàng và Sình dễ bị nhầm với hai dòng quen hơn. Bảng này giúp tách chúng ra:
| Dòng tranh | Nền giấy | Cách làm màu | Mục đích chính xưa |
|---|---|---|---|
| Đông Hồ | Giấy dó quét điệp óng ánh | In mỗi màu một ván, màu phẳng | Tranh Tết nhà nông |
| Hàng Trống | Giấy dó mỏng, xuyến chỉ | In nét, tô tay có vờn | Tranh thờ, tranh treo phố thị |
| Kim Hoàng | Giấy nhuộm đỏ hoặc vàng | In nét, tô màu đậm tương phản | Tranh Tết, có chữ đề |
| Làng Sình | Giấy mỏng | In nét, tô tay nhanh, màu rực | Tranh cúng, đốt sau lễ |
Khi phân vân, nhìn nền giấy trước. Giấy đỏ gần như chỉ có ở Kim Hoàng; giấy điệp là Đông Hồ; còn lại thì xem độ vờn màu và mục đích của hình.
Nhìn đâu để nhận ra khi gặp ngoài chợ tranh
Nền đỏ thật hay in đỏ. Giấy nhuộm đỏ thì màu thấm vào sợi, lật mặt sau vẫn đỏ. Giấy trắng in phủ nền đỏ thì mặt sau trắng.
Màu tô nổi trên đỏ. Tranh Kim Hoàng làm đúng có những mảng trắng, xanh, vàng đặt dày tay, sờ thấy lớp màu. Bản in máy phẳng lì.
Chữ đề có nét dao. Chữ Hán khắc trên ván in ra có nét đậm nhạt không đều, đầu nét hơi vuông. Chữ in máy đều, sắc.
Tranh Sình nhỏ và mỏng. Tờ tranh Sình thờ cúng thường cỡ nhỏ, giấy mỏng gần như thấu sáng. Tranh khổ lớn, giấy dày là loại làm thêm để treo.
Màu Sình lấn nét. Màu tô nhanh nên hay lấn ra ngoài nét. Đó là dấu tay, không phải lỗi.
Hỏi về ván khắc. Người bán có ván, biết ai khắc lại, ai in, là người có câu chuyện thật. Câu "tranh cổ trăm năm" không có gì đi kèm thì nên cảnh giác.
Hiểu chữ "phục dựng". Tranh Kim Hoàng làm mới theo lối cũ là tranh phục dựng, giá trị nằm ở công làm và độ đúng lối, không phải ở tuổi.
Đừng trả giá đồ cổ cho tranh mới. Tranh dân gian cũ thật rất hiếm vì giấy mỏng, phần lớn đã hỏng hoặc bị đốt. Ai chào "tranh cổ" thì cần giấy tờ, nguồn gốc, và nhiều khi cần người am hiểu xem giúp.
Treo và giữ hai dòng tranh này thế nào cho hợp
Chọn nền tường dịu. Tranh đỏ Kim Hoàng đặt trên tường trắng, xám nhạt hay gỗ trầm đều nổi. Tường đỏ, cam thì tranh chìm mất.
Tránh nắng thẳng. Nền đỏ và màu tô tay bạc nhanh dưới nắng. Treo tường không đối diện cửa sổ lớn.
Lồng khung có lớp đệm. Giấy mỏng cần một lớp bìa đệm không axit phía sau và một viền giấy quanh tranh để mặt tranh không dính vào kính.
Treo theo bộ. Tranh Sình nhỏ treo một tờ dễ lọt thỏm. Gom ba đến sáu tờ cùng khung, xếp thành hàng, trông có chủ ý hơn.
Tôn trọng tranh thờ. Hình thế thân, ông Táo bà Bếp mang ý nghĩa tín ngưỡng. Treo ở phòng khách vẫn được, đừng treo ở chỗ thiếu trang trọng.
Để xa bếp, phòng tắm. Hơi nước làm giấy mỏng nhăn và nhoè màu tô.
Ghi lại nguồn gốc. Viết sau khung: mua ở đâu, ai làm, năm nào. Với tranh phục dựng, chừng ấy thông tin chính là giá trị về sau.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Kim Hoàng có gì khác tranh Hàng Trống?
Cả hai đều in nét rồi tô màu tay. Khác lớn nhất là Kim Hoàng in trên giấy nhuộm đỏ hoặc vàng, dùng màu đậm tương phản cho nổi trên nền đỏ và thường có chữ Hán đề; Hàng Trống dùng giấy dó mỏng nền sáng và vờn màu đậm nhạt.
Tranh làng Sình dùng để làm gì?
Tranh làng Sình làm ra chủ yếu cho việc cúng lễ của người Huế và vùng lân cận, cúng xong thì đốt. Ngày nay làng làm thêm tranh treo, tranh quà để nghề sống tiếp.
Tranh Kim Hoàng bây giờ còn làm không?
Nghề từng gián đoạn rất lâu, những năm gần đây có người phục dựng lại. Tranh Kim Hoàng đang có bán phần lớn là bản làm mới theo lối cũ.
Treo tranh làng Sình trong nhà có kiêng gì không?
Không có gì phải sợ. Chỉ nên hiểu đó là tranh tín ngưỡng, đặt ở chỗ trang trọng, tránh treo nơi thiếu tôn trọng như nhà vệ sinh hay sát chỗ bừa bộn.
Vì sao giấy đỏ của tranh Kim Hoàng bị bạc?
Phẩm nhuộm đỏ trên giấy rất nhạy với ánh sáng, nhất là nắng trực tiếp. Treo ở chỗ ánh sáng gián tiếp và lồng khung có kính chống tia cực tím sẽ giữ màu lâu hơn.
