Tranh bột màu, hay gouache, vẽ bằng một loại màu nước đục: màu có nhiều bột hơn, có khi thêm chất trắng, nên phủ kín được nền, màu sáng đặt lên màu tối vẫn hiện rõ. Khô rồi, mặt tranh mờ như nhung, gần như không phản chiếu. Lớp mỏng thì bền, lớp dày thì dễ nứt, và mọi lớp bột màu gặp nước đều có thể tan lại.
Ở Việt Nam, bột màu là chất liệu rất quen: trong lớp học vẽ, trong tranh cổ động vẽ tay, trong những bức tranh giấy của hoạ sĩ những năm thiếu thốn vật liệu. Nó hay bị coi nhẹ vì rẻ và "học trò", nhưng trong tay người giỏi, bột màu cho mảng màu phẳng, đậm, rất có sức hút.
Bột màu nằm giữa màu nước và acrylic
Màu nước thật sự trong, trắng là giấy. Bột màu thì đục: hoạ sĩ có thể vẽ nền tối rồi đặt màu vàng, màu trắng lên trên, chúng vẫn sáng. Cách làm này gần với sơn dầu, acrylic hơn là màu nước, nên bột màu cho phép sửa, phủ, làm lại.
Khác acrylic, chất kết dính của bột màu là keo tan trong nước, không thành màng nhựa. Khô rồi, quệt cọ ướt lên vẫn làm màu tan ra. Đó là lợi thế khi vẽ, vì có thể mềm lại một mảng, nhưng là điểm yếu khi giữ, vì một giọt nước rơi vào là để vết.
Mặt bột màu khô mờ, không bóng, nhìn như phủ một lớp phấn mịn. Dưới đèn chiếu thẳng không bị loá như sơn dầu. Màu thường tươi, đậm, mảng phẳng, mép sắc gọn. Nhiều hoạ sĩ minh hoạ, vẽ áp phích ưa bột màu chính vì độ phẳng này.
Có loại bột màu gọi là màu poster, rẻ hơn, nhiều chất độn hơn. Chúng phủ tốt nhưng kém bền màu và dễ nứt hơn loại gouache dành cho hoạ sĩ. Trên tranh đã vẽ thì rất khó biết người vẽ dùng loại nào, nên câu hỏi về độ bền phải hỏi người bán.
Nhận ra tranh bột màu bằng mắt
Mặt mờ như nhung. Nghiêng tranh không thấy độ bóng, kể cả ở mảng màu đậm.
Màu sáng đè lên màu tối. Có những nét trắng, vàng nằm trên nền đen, xanh đậm mà vẫn sáng rõ. Màu nước trong không làm được như vậy.
Không có viền đọng như màu nước. Mảng bột màu đều, phẳng, mép sắc, ít thấy viền màu dồn ở mép.
Vết cọ dẹt. Hay thấy vệt cọ dẹt phẳng, mảng màu đặt từng khối.
Lớp dày có rạn li ti. Chỗ màu đặt dày, nhất là trắng, có thể thấy rạn nhỏ như mặt đất khô.
Nền giấy hoặc bìa. Bột màu thường vẽ trên giấy dày, bìa cứng. Bột màu trên toan căng ít gặp vì toan rung làm màu bong.
Không mùi dầu. Tranh mới gần như không mùi.
So với acrylic mờ. Acrylic mờ cũng không bóng, nhưng thường có độ dẻo, mép nét hơi nổi tròn. Bột màu thì có cảm giác phấn, khô hơn.
Bột màu, màu nước và acrylic: chọn thế nào, giữ thế nào
Ba chất liệu gốc nước, khác nhau ở chỗ có ý nghĩa với người treo tranh:
| Điểm | Màu nước | Bột màu | Acrylic |
|---|---|---|---|
| Độ trong | Trong, trắng là giấy | Đục, phủ kín | Từ trong đến đục tuỳ cách pha |
| Mặt khô | Mờ, thấy vân giấy | Mờ như nhung | Từ mờ đến bóng, hơi nhựa |
| Gặp nước sau khi khô | Tan lại | Tan lại | Không tan |
| Điểm yếu chính | Phai sáng | Nứt, bong khi dày, tan khi ẩm | Bám bụi khi nóng |
| Nền thường gặp | Giấy cotton | Giấy dày, bìa | Toan, gỗ, giấy |
| Cách treo | Sau kính, viền đệm | Sau kính, viền đệm, giữ phẳng | Thường không cần kính |
Khi một bức tranh trên giấy không ghi rõ chất liệu, cứ đối xử như với tranh dễ hỏng nhất: lồng kính, viền đệm, tránh ẩm và nắng.
Vì sao tranh bột màu dễ nứt và cách tránh
Lớp bột màu khô là lớp bột kết dính bằng keo, không có độ dẻo của màng dầu hay màng acrylic. Khi giấy cong lên, xuống theo độ ẩm, hay khi tranh bị cuộn, lớp màu dày không co theo được và tách ra. Vết nứt thường bắt đầu ở mảng trắng, mảng màu đặt dày, chỗ đã sửa nhiều lần.
Giấy mỏng gặp mùa nồm phồng lên, sang mùa khô co lại. Lặp nhiều năm, những mảng màu lớn bắt đầu rạn, rồi tróc từng mảnh nhỏ. Tranh bột màu cũ treo không kính ở nhà ẩm hay có những vết bong như vậy.
Cách tránh nằm ở khung: tranh gắn phẳng trên bìa cứng không axit, có viền đệm, có kính, lưng khung kín. Không cuộn tranh bột màu dưới bất kỳ lý do gì, kể cả khi vận chuyển. Gửi đi xa thì đóng phẳng giữa hai tấm bìa cứng.
Nếu tranh đã bong, đừng tự dán bằng keo. Keo văn phòng để lại vết, làm mảng màu thẫm lại. Người phục chế giấy có cách gắn lại mảnh màu bằng keo chuyên dụng mà vẫn gỡ ra được sau này.
Mua tranh bột màu: những việc nên làm trước khi mang về
Nhìn kỹ mảng trắng và mảng dày. Đó là chỗ rạn xuất hiện trước. Rạn li ti đã có sẵn thì hỏi người bán, và tính thêm chi phí ổn định tranh.
Nghiêng tranh tìm chỗ bong. Ánh sáng lướt xiên làm lộ những mảnh màu đã hơi vểnh mép, chưa rơi ra.
Xem giấy có gợn sóng không. Giấy gợn nhiều là dấu hiệu tranh từng gặp ẩm hoặc từng bị cuộn.
Hỏi tranh từng được cuộn chưa. Bột màu từng cuộn thường đã rạn ngầm, chưa thấy ngay nhưng sẽ lộ sau vài mùa.
Không để người bán cuộn tranh lại. Đề nghị đóng phẳng giữa hai tấm bìa cứng để mang về, dù phải chờ thêm.
Lồng khung càng sớm càng tốt. Tranh giấy để trần trong nhà mùa nồm vài tuần đã có thể gợn và lấm tấm mốc.
Chọn thợ khung có làm tranh giấy. Thợ quen làm tranh giấy biết dùng bìa không axit, bản lề giấy, viền đệm. Thợ chỉ quen khung toan có khi dán keo cả mặt sau.
Ghi chất liệu sau khung. Viết "bột màu trên giấy" lên lưng khung, để người sau biết tranh không chịu được nước và không nên cuộn.
Câu hỏi thường gặp
Bột màu khác màu nước ở đâu?
Màu nước trong suốt, trắng là màu giấy; bột màu đục, phủ kín được, màu sáng đặt lên màu tối vẫn rõ. Cả hai đều tan lại khi gặp nước sau khi khô.
Tranh bột màu có bền không?
Bền nếu được giữ phẳng, khô và sau kính. Điểm yếu là lớp màu dày dễ nứt khi giấy cong và dễ để vết khi gặp nước.
Tranh bột màu bị nứt có sửa được không?
Người phục chế giấy có thể gắn lại các mảnh màu bong và ổn định tranh. Không nên tự dán keo hay tô đè, vì sẽ khó sửa lại về sau.
Có cần phủ lớp bảo vệ cho tranh bột màu không?
Thường không phủ, vì lớp xịt làm mặt bột màu thẫm lại và mất vẻ mờ đặc trưng. Kính và khung kín là lớp bảo vệ tốt nhất.
Tranh cổ động vẽ tay thường dùng chất liệu gì?
Nhiều tranh cổ động vẽ tay dùng bột màu vì cho mảng màu phẳng, đậm, đọc rõ từ xa. Tranh cổ động in thì là bản in, nhận ra bằng chấm lưới khi soi kính lúp.
