Sơn mài làm thủ công có chiều sâu nằm trong lớp sơn, vàng bạc và vỏ trứng nằm dưới mặt mài chứ không nổi lên trên. Tranh lụa vẽ tay có màu thấm loang mềm trên sợi tơ, nhìn ngược sáng thấy sợi lụa và màu hoà vào nhau. Tranh Đông Hồ in thủ công trên giấy dó quét điệp, có ánh lấp lánh nhẹ và các màu chồng lệch nhau chút ít. Hàng in công nghiệp thì phẳng, đều và thiếu những dấu tay ấy.
Ba dòng tranh này là niềm tự hào của mỹ thuật Việt, và cũng là ba dòng bị làm nhái nhiều nhất cho thị trường quà lưu niệm. Hàng nhái không xấu nếu bán đúng tên: một bức in Đông Hồ trang trí giá rẻ vẫn mang lại niềm vui. Vấn đề là khi hàng in được bán với giá và lời giới thiệu của hàng thủ công. Biết vài dấu hiệu để mua đúng thứ mình muốn và trả đúng giá.
Sơn mài: thủ công, sơn công nghiệp và in phủ bóng
Sơn mài truyền thống dùng sơn ta, tức nhựa của cây sơn, phủ lên tấm vóc gỗ đã bó vải, trát lót kỹ. Người vẽ đặt vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai, rồi phủ nhiều lớp sơn lên, đợi khô trong điều kiện ẩm thích hợp, sau đó mài bằng nước để hình hiện ra từ bên dưới. Quá trình phủ, ủ, mài lặp lại nhiều lần. Kết quả là bề mặt phẳng mà sâu, màu như nằm trong một lớp kính trong.
Loại thứ hai dùng sơn công nghiệp hoặc sơn tổng hợp thay sơn ta. Làm nhanh hơn, ít kén điều kiện ủ hơn, chi phí thấp hơn. Có những bức vẽ bằng sơn công nghiệp rất đẹp, có quy trình mài đàng hoàng. Nhưng nhiều sản phẩm làm nhanh thì chỉ vẽ màu lên rồi phủ một lớp bóng: màu nằm trên bề mặt, độ bóng như nhựa, không có chiều sâu của mặt mài.
Loại thứ ba là in hình lên tấm nền rồi phủ bóng, có khi dán thêm vài mảnh vỏ trứng, vài lá nhũ vàng để tăng vẻ thủ công. Loại này bán nhiều ở hàng lưu niệm, giá mềm. Nhìn gần sẽ thấy hình in dưới lớp bóng, đường nét quá đều, và các mảnh vỏ trứng dán nổi lên chứ không nằm phẳng trong mặt mài.
Người mua không cần phân biệt chính xác sơn ta với sơn công nghiệp bằng mắt, việc đó khó cả với người có kinh nghiệm. Điều cần là hỏi rõ người bán dùng sơn gì, quy trình thế nào, và để ý những dấu hiệu dưới đây. Với sơn mài có giá trị, hỏi người am hiểu nghề sơn mài xem trực tiếp.
Dấu hiệu nhận biết từng dòng tranh
Sơn mài thủ công: vàng bạc nằm dưới mặt mài. Lướt ngón tay thấy phẳng, mảnh vàng, bạc, vỏ trứng không gợn. Nhìn xiên thấy chúng nằm sâu trong lớp sơn.
Sơn mài thủ công: màu có chiều sâu. Màu đen, màu son, màu cánh gián trông như có lớp trong suốt phủ lên, không phẳng lì như sơn phun.
Sơn mài in phủ bóng: lộ chấm in dưới kính lúp. Soi vùng chuyển màu dưới lớp bóng thấy cấu trúc chấm đều của bản in.
Sơn mài phủ bóng nhanh: độ bóng như nhựa. Bóng loáng đều khắp, không có cái ấm của mặt mài; vỏ trứng dán nổi gờ.
Tranh lụa vẽ tay: màu thấm vào sợi. Nhìn ngược sáng thấy sợi tơ, màu ngấm loang mềm, có chỗ đậm nhạt tự nhiên theo nhát bút.
Tranh lụa in: màu nằm trên mặt vải, đều tăm tắp. Dưới kính lúp thấy chấm mực; nền vải tổng hợp thường bóng hơn, sợi đều như máy dệt.
Tranh Đông Hồ in thủ công: giấy dó quét điệp. Mặt giấy có ánh lấp lánh nhẹ của bột điệp, nhìn ngược sáng thấy sợi giấy dó dài và không đều.
Tranh Đông Hồ in ván: màu chồng lệch nhẹ. Mỗi màu in bằng một ván riêng, nên các mảng màu có chỗ chồng hoặc hở nhẹ, mép màu có độ loang của giấy thấm.
Tranh Đông Hồ in offset: giấy trắng, chấm in đều. Giấy công nghiệp mịn, trắng; màu in bằng lưới chấm; các mảng khớp hoàn hảo, không có hạt điệp.
Bảng so sánh nhanh hàng thủ công và hàng in
Bảng giúp nhớ nhanh khi đứng trước quầy. Mỗi dòng là một dấu hiệu nên tìm, không phải bằng chứng tuyệt đối.
| Dòng tranh | Hàng thủ công thường có | Hàng in, hàng làm nhanh thường có |
|---|---|---|
| Sơn mài | Mặt phẳng mà sâu, vàng bạc nằm dưới lớp mài, nặng tay | Bóng như nhựa, màu nằm trên mặt, vỏ trứng nổi gờ, có thể lộ chấm in |
| Tranh lụa | Màu thấm loang trong sợi tơ, đậm nhạt theo nét bút, thường bồi giấy phía sau | Màu đều trên mặt vải, chấm mực dưới kính lúp, vải bóng đều |
| Tranh Đông Hồ | Giấy dó sợi dài, ánh điệp lấp lánh, màu chồng lệch nhẹ | Giấy trắng mịn, màu khớp hoàn hảo, lưới chấm in |
| Giá và số lượng | Làm chậm, ít bản giống hệt, giá phản ánh công | Nhiều bản giống hệt từng chi tiết, giá rất mềm |
Hỏi người bán những gì, và trả giá thế nào cho đúng
Với sơn mài, hỏi thẳng: dùng sơn ta hay sơn công nghiệp, tấm vóc làm bằng gì, có mài không, mất bao lâu. Người làm nghề thật trả lời những câu này rất tự nhiên, thậm chí hào hứng, vì đó là công sức của họ. Câu trả lời mơ hồ như “sơn mài truyền thống” mà không nói được quy trình là dấu hiệu nên dè dặt.
Với tranh lụa, hỏi vẽ tay hay in, lụa tơ tằm hay vải tổng hợp, có bồi giấy không. Tranh lụa vẽ tay thật thường được bồi lên giấy phía sau để giữ phẳng, mép bồi có thể thấy khi lật ra.
Với tranh Đông Hồ, hỏi in ván gỗ trên giấy dó hay in máy. Các bản in thủ công từ làng nghề có giá phải chăng, nên không có lý do gì để mua bản in offset với giá bản in ván. Ngược lại, bản in offset đẹp để trang trí, treo phòng trẻ, làm thiệp thì cũng không cần trả giá cao.
Nguyên tắc trả giá giống mọi dòng tranh: giá theo công và vật liệu thật. Hàng thủ công tốn công thì giá cao hơn, và đáng như vậy. Hàng in, hàng làm nhanh thì giá phải mềm tương ứng. Chỉ khi lời giới thiệu lệch với thứ mình thấy, người mua mới bị hớ.
Giữ gìn từng dòng tranh sau khi mua
Sơn mài tránh nắng trực tiếp. Nắng gắt lâu ngày có thể làm sơn xuống màu, mất độ bóng sâu.
Sơn mài lau bằng khăn mềm hơi ẩm. Không dùng hoá chất tẩy rửa, cồn hay xăng thơm lên mặt sơn.
Tranh lụa đóng khung có kính. Lụa mỏng, dễ hút ẩm, dễ bám bụi; kính và bìa lót giúp giữ phẳng và sạch.
Tranh lụa không treo nơi ẩm. Ẩm làm lụa chùng, giấy bồi phồng, dễ có đốm mốc.
Tranh Đông Hồ tránh nước và nắng. Màu tự nhiên trên giấy dó dễ phai dưới nắng, loang khi gặp nước.
Tranh giấy nên có bìa lót không axit. Bìa thường chứa axit làm giấy ngả vàng, giòn theo thời gian.
Không cuộn chặt, không gấp. Tranh lụa, tranh giấy gấp là có nếp. Cuộn rộng hoặc để phẳng.
Hàng in vẫn cần giữ. Bản in đẹp cũng phai nếu treo chỗ nắng. Treo đúng chỗ thì bền hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết tranh sơn mài dùng sơn ta?
Bằng mắt khó chắc chắn, kể cả với người có kinh nghiệm. Hãy hỏi người bán về sơn, vóc, quy trình mài, và xem bề mặt có chiều sâu, vàng bạc nằm dưới lớp mài không. Với tranh có giá trị, nhờ người làm nghề sơn mài xem trực tiếp.
Tranh sơn mài dùng sơn công nghiệp có phải hàng giả không?
Không. Đó là một cách làm khác, chi phí thấp hơn, có bức vẫn đẹp và có quy trình mài đàng hoàng. Chỉ thành vấn đề khi được giới thiệu là sơn ta và bán với giá sơn ta.
Tranh Đông Hồ mua ở đâu là hàng in thủ công?
Các cơ sở ở làng tranh Đông Hồ và những nơi bán có nguồn từ làng nghề thường có bản in ván trên giấy dó. Khi mua, xem giấy có ánh điệp, sợi dó và màu chồng lệch nhẹ không. Hỏi thẳng người bán là in ván hay in máy.
Tranh lụa in có nhận ra bằng mắt thường không?
Có, khá dễ. Soi kính lúp thấy chấm mực, nhìn ngược sáng thấy màu nằm trên mặt vải đều tăm tắp. Tranh lụa vẽ tay có màu thấm vào sợi, đậm nhạt theo nét bút.
Có nên mua tranh Đông Hồ in offset không?
Được, nếu thích và trả đúng giá bản in. Đó là cách phổ biến để đưa hình ảnh tranh dân gian vào nhà, làm thiệp, làm quà. Chỉ đừng trả giá bản in ván cho bản in máy.
Sơn mài có vỏ trứng nổi gờ là sao?
Ở sơn mài thủ công, vỏ trứng nằm phẳng trong lớp sơn sau khi mài. Vỏ trứng dán nổi gờ thường là dấu hiệu làm nhanh, không qua mài, hoặc hàng in dán thêm. Không phải bằng chứng tuyệt đối nhưng là chỗ đáng hỏi.
