Một tờ giấy chứng nhận tranh đáng tin khi kiểm chứng được: người ký có thật, có liên hệ thật với tác phẩm như là tác giả, người thừa kế, phòng tranh đại diện hay chuyên gia độc lập; liên lạc lại được; và nội dung trên giấy khớp từng chi tiết với bức tranh. Giấy in sẵn, không ai đứng tên, không ai để hỏi lại thì chỉ là lời cam kết của chính người bán.
Thị trường tranh có rất nhiều giấy: giấy có dấu đỏ, giấy có tem chống giả, giấy in màu đẹp như bằng khen. Bề ngoài của tờ giấy không nói lên gì về giá trị của nó. Bài này sắp xếp các loại giấy hay gặp theo mức độ tin cậy, chỉ cách kiểm từng loại, và nói thẳng những trường hợp tranh có giấy vẫn là tranh giả.
Giấy chứng nhận thực chất chứng nhận điều gì?
Một tờ giấy chứng nhận là lời khẳng định của một người hoặc một tổ chức rằng bức tranh này do tác giả kia vẽ. Giá trị của nó bằng đúng giá trị lời nói của người ký. Nếu người ký là chính hoạ sĩ, lời đó có trọng lượng lớn nhất. Nếu người ký là cửa hàng bán tranh, lời đó nặng bằng uy tín của cửa hàng. Nếu không ai ký, lời đó gần như không có trọng lượng.
Vì vậy cách đọc một tờ giấy chứng nhận là đọc người ký trước, nội dung sau. Ai ký, họ có liên hệ gì với bức tranh, họ có còn hoạt động không, có liên lạc được không, họ có chịu trách nhiệm nếu lời chứng sai không. Những câu này quan trọng hơn con dấu, tem chống giả hay giấy in đẹp.
Giấy chứng nhận cũng không đứng một mình. Nó nên khớp với những bằng chứng khác: ảnh bức tranh trong ca-ta-lô, ảnh tại triển lãm, hoá đơn mua bán, lời kể của người sở hữu trước. Một tờ giấy chứng nhận đẹp đi cùng một bức tranh không có lịch sử gì khác thì nên xem lại cả hai.
Cuối cùng, giấy có thể bị làm giả, bị dùng lại cho bức tranh khác, hoặc là giấy thật của một bức tranh thật nhưng bị đem đi kèm bức tranh giả. Đó là lý do mọi tờ giấy tốt đều có ảnh bức tranh và mô tả chi tiết, để không thể chuyển sang bức khác.
Các loại giấy tờ nguồn gốc và mức độ tin cậy
Mức tin cậy dưới đây là xếp hạng tương đối giữa các loại giấy khi chúng là thật và kiểm chứng được. Giấy nào cũng có thể bị làm giả.
| Loại giấy tờ | Ai lập | Độ tin cậy | Cách kiểm |
|---|---|---|---|
| Giấy xác nhận do chính hoạ sĩ ký | Tác giả | Cao nhất khi hoạ sĩ còn sống và xác nhận lại được | Liên hệ hoạ sĩ, gửi ảnh tranh và giấy để họ xác nhận |
| Ảnh hoạ sĩ chụp cùng tranh, ảnh tranh trong xưởng | Hoạ sĩ, người thân, phòng tranh | Cao nếu ảnh gốc, rõ, có nguồn | Xem ảnh gốc, hỏi ai chụp, khi nào |
| Ca-ta-lô, sách, báo có in bức tranh | Đơn vị tổ chức triển lãm, nhà xuất bản | Cao, vì đã công bố công khai | Tìm bản ca-ta-lô thật, đối chiếu kích thước, chi tiết |
| Giấy xác nhận của người thừa kế | Gia đình hoạ sĩ | Khá cao, tuỳ hiểu biết của người ký về tác phẩm | Xác minh người ký đúng là người thừa kế, liên hệ trực tiếp |
| Giấy của phòng tranh đại diện | Phòng tranh | Khá, tuỳ uy tín và quan hệ với hoạ sĩ | Hỏi hoạ sĩ có đúng phòng tranh này đại diện không |
| Ý kiến của chuyên gia độc lập | Chuyên gia, nhà nghiên cứu | Tuỳ người, có giá trị khi người đó am hiểu tác giả | Xem chuyên gia là ai, có độc lập với bên bán không |
| Hoá đơn mua bán cũ | Người bán trước | Chứng minh giao dịch, không chứng minh tranh thật | Đối chiếu tên tranh, kích thước, ngày |
| Giấy in sẵn của cửa hàng, không chữ ký rõ | Cửa hàng | Thấp | Coi như lời cam kết của cửa hàng, không hơn |
Thứ tự trong bảng không cố định. Một ca-ta-lô thật có in bức tranh có thể giá trị hơn một tờ giấy “hoạ sĩ ký” không kiểm được. Điều quan trọng là mỗi tờ giấy dẫn về một người hay một sự kiện có thật.
Dấu hiệu một tờ giấy chứng nhận có vấn đề
Không có ảnh bức tranh trên giấy. Giấy không ảnh có thể đi kèm bất cứ bức nào. Mô tả bằng chữ không đủ.
Kích thước, chất liệu ghi trên giấy không khớp. Đo lại tranh. Sai lệch lớn hoặc ghi chất liệu khác là dấu hiệu giấy của bức khác, hoặc giấy làm ẩu.
Người ký không có tên đầy đủ, không có liên hệ. Một chữ ký ngoằn ngoèo kèm con dấu không rõ đơn vị thì không ai để hỏi lại.
Người ký đã mất, đơn vị đã giải thể, không kiểm được. Không phải lúc nào cũng là giả, nhưng giá trị kiểm chứng giảm hẳn.
Ngày lập giấy lệch với câu chuyện. Giấy ghi lập năm này mà hoạ sĩ khi đó đã mất, hoặc tranh khi đó chưa vẽ.
Giấy quá mới cho một bức tranh cũ. Tranh vẽ nhiều chục năm mà giấy mới in tuần trước, không kèm giấy nào cũ hơn, thì chỉ là lời xác nhận hiện tại của người bán.
Văn phong khoa trương. Giấy chứng nhận nghiêm túc ghi thông tin, không ca ngợi tác phẩm, không nhắc giá trị đầu tư.
Người bán không cho chụp, không cho liên hệ người ký. Giấy thật thì không sợ bị kiểm.
Một người ký quá nhiều giấy cho cùng một tên tuổi. Nếu thấy cùng một người ký chứng nhận cho rất nhiều tranh của một danh hoạ trên thị trường, nên hỏi thêm ý kiến khác.
Kiểm một tờ giấy chứng nhận trước khi mua
Làm trước khi trả tiền, không phải sau. Người bán thật sẽ giúp, người bán có vấn đề sẽ tìm lý do từ chối.
- Chụp rõ giấy cả hai mặt. Chụp cả con dấu, chữ ký, ảnh in trên giấy.
- Đối chiếu từng dòng với bức tranh. Tên, kích thước, chất liệu, năm, ảnh. Đo lại kích thước bằng thước dây.
- Xác minh người ký là ai. Tìm thông tin công khai về người ký: là hoạ sĩ, người thừa kế, phòng tranh có hoạt động thật không.
- Liên hệ trực tiếp người ký. Qua kênh mình tự tìm được, không qua số điện thoại người bán cung cấp. Hỏi họ có nhớ đã xác nhận bức tranh này không.
- Tìm bằng chứng khác khớp với giấy. Ca-ta-lô, ảnh triển lãm, hoá đơn cũ. Một tờ giấy đứng một mình thì yếu.
- Nếu tranh có giá trị lớn, nhờ người độc lập xem. Người am hiểu tác giả, do mình chọn, xem cả tranh lẫn giấy.
Khi tranh có giấy mà vẫn là tranh giả
Trường hợp phổ biến nhất là giấy giả đi cùng tranh giả. Làm một tờ giấy đẹp rẻ hơn rất nhiều so với vẽ một bức tranh giả, nên người làm tranh giả gần như luôn kèm giấy. Con dấu, tem, chữ ký đều có thể được làm cho giống.
Trường hợp khó hơn là giấy thật bị “mượn”. Một bức tranh thật có giấy thật được bán đi; người làm giả chép lại bức tranh rồi dùng bản sao tờ giấy, hoặc chính tờ giấy gốc nếu lấy được, để bán bản chép. Đây là lý do giấy cần có ảnh tranh và mô tả chi tiết, và người mua cần đối chiếu từng chi tiết nhỏ.
Còn có trường hợp người ký thật nhưng nhầm, hoặc dễ dãi. Người thừa kế không phải lúc nào cũng hiểu hết tác phẩm của người thân mình; có người ký xác nhận vì nể, vì được nhờ, hoặc vì nhận lợi ích. Đó là lý do một tờ giấy, dù người ký có thật, vẫn không thay được việc kiểm chính bức tranh.
Kết luận thực tế: giấy chứng nhận là điều kiện cần với tranh có giá trị, nhưng không phải điều kiện đủ. Không có giấy thì nên lo; có giấy thì vẫn kiểm. Với tranh của tên tuổi lớn, đừng để tờ giấy đẹp làm mình bỏ qua bước nhờ người am hiểu xem trực tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Tranh có giấy chứng nhận là tranh thật phải không?
Không chắc. Giấy chứng nhận có giá trị bằng người ký, và giấy cũng có thể bị làm giả hoặc dùng lại cho bức khác. Hãy kiểm người ký, đối chiếu giấy với tranh và tìm thêm bằng chứng khác như ca-ta-lô, ảnh triển lãm.
Ai được cấp giấy chứng nhận tranh?
Không có một nơi duy nhất cấp giấy chứng nhận cho mọi bức tranh. Giấy có thể do hoạ sĩ, người thừa kế, phòng tranh đại diện hay chuyên gia lập, mỗi loại có độ tin cậy khác nhau. Điều quan trọng là người ký có liên hệ thật với tác phẩm và kiểm chứng được.
Giấy xác nhận của gia đình hoạ sĩ có đáng tin không?
Thường khá đáng tin nếu người ký đúng là người thừa kế và hiểu tác phẩm của hoạ sĩ. Cần xác minh danh tính người ký và liên hệ trực tiếp. Với tranh giá trị lớn, nên kết hợp thêm ý kiến chuyên gia độc lập.
Giấy chứng nhận có tem chống giả có tốt hơn không?
Tem chống giả chỉ cho biết tờ giấy do một đơn vị phát hành, không cho biết bức tranh thật. Giá trị vẫn nằm ở người ký và việc kiểm chứng được. Đừng để hình thức tờ giấy thay cho việc kiểm tranh.
Tranh không có giấy chứng nhận có nên mua?
Với tranh giá vừa mua trực tiếp từ hoạ sĩ hay phòng tranh uy tín, có thể xin giấy bổ sung. Với tranh được giới thiệu là của tên tuổi lớn mà không có giấy, không có hồ sơ gì, rủi ro rất cao. Nên dừng lại hoặc nhờ chuyên gia trước.
Mất giấy chứng nhận thì làm sao?
Nếu đã chụp ảnh, bản chụp vẫn có giá trị tham khảo. Liên hệ người đã ký hoặc nơi đã bán để xin xác nhận lại. Lần sau nên lưu bản chụp ở nơi khác ngoài bản giấy.
