Tranh chưa treo nên được cất dựng đứng trên giá có khe chia, kê cách sàn và cách xa tường ngoài, trong một phòng khô, tối và ít thay đổi nhiệt độ. Bọc bằng giấy không axit hoặc vải cotton sạch thay vì nilon kín. Tranh giấy chưa đóng khung thì để phẳng trong hộp hoặc bìa không axit. Xoay vòng treo theo mùa giúp tranh nhạy sáng được nghỉ, và giúp mình nhìn lại cả bộ sưu tập.
Ai sưu tầm vài năm cũng sẽ tới lúc tường hết chỗ. Tranh bắt đầu dựng sau tủ, gầm giường, gầm cầu thang, nhét trong túi nilon dưới kho. Đó là những chỗ tranh hỏng âm thầm nhất, vì không ai nhìn tới cho tới khi lấy ra và thấy mốc.
Chọn chỗ cất trong nhà
Chỗ cất tốt nhất trong nhà thường là một phòng ở giữa, ít tường ngoài, không giáp nhà tắm hay bếp, có thể đóng cửa và hút ẩm. Phòng ngủ ít dùng, phòng làm việc, một góc tủ âm tường khô ráo đều có thể. Điều quan trọng là phòng đó được dùng đủ để mình thỉnh thoảng nhìn thấy tranh, không bị bỏ hoang.
Những chỗ nên tránh: tầng hầm, tầng trệt sát nền ẩm, gầm cầu thang (thường giáp nền và ít thông gió), gác mái hoặc tầng thượng (nóng ban ngày, mát ban đêm, chênh lệch lớn), nhà kho chung với đồ ẩm, xe máy, sơn hoá chất. Kho ở công trường, nhà xưởng cũng không phải chỗ cho tranh.
Nhà phố nhiều tầng có lợi thế: tầng giữa thường ổn định hơn tầng trệt và tầng thượng. Căn hộ chung cư thì tránh phòng có cửa sổ hướng tây và tường giáp hộp kỹ thuật, đường ống nước.
Cất tranh ở nhà người khác, kho thuê thì hỏi kỹ điều kiện ẩm, côn trùng, an ninh, và giữ danh sách, ảnh từng bức trong hồ sơ trước khi gửi. Một số đơn vị có dịch vụ kho cho đồ giá trị; hỏi về kiểm soát ẩm và bảo hiểm.
Giá đỡ và cách xếp tranh
Dựng đứng, không nằm chồng. Tranh có khung xếp chồng nằm lên nhau đè nặng lên bức dưới, kính dễ vỡ, góc khung dễ đâm vào mặt tranh khác.
Giá có khe chia. Một giá gỗ hoặc kim loại chia thành các khe đứng, mỗi khe vài bức, giữ tranh không đổ dồn vào nhau.
Kê cách sàn. Đáy giá cao hơn sàn một đoạn, tránh nước khi lau nhà và côn trùng bò lên.
Cách tường một khoảng. Không dựa sát tường, nhất là tường ngoài; không khí cần lưu thông phía sau.
Mặt tranh quay vào mặt tranh, lưng quay vào lưng. Khi buộc phải dựng nhiều bức trong một khe, xếp như vậy và chèn tấm bìa cứng sạch ở giữa.
Tranh lớn ở ngoài, tranh nhỏ ở trong. Tranh nhỏ dựng giữa hai tranh lớn dễ bị đè vào mặt; xếp theo kích thước giảm dần và chèn bìa.
Đệm đáy bằng miếng xốp hoặc nỉ. Đáy khung không chạm trực tiếp mặt giá cứng, đỡ sứt góc.
Dán nhãn mã tranh ở mép ngoài lớp bọc. Để tìm bức cần lấy mà không phải mở từng lớp bọc.
Cất từng loại tranh thế nào
Mỗi chất liệu có điểm cần chú ý riêng khi không được treo:
| Loại tranh | Cách cất | Không nên |
|---|---|---|
| Sơn dầu, acrylic có khung | Dựng đứng trong khe, bọc giấy không axit hoặc vải cotton, góc khung có bọc góc | Bọc nilon kín lâu ngày, để mặt tranh chạm vật cứng |
| Toan chưa khung | Dựng đứng, mặt quay vào nhau có bìa chèn, che bụi | Cuộn tròn tranh sơn dầu đã khô lâu, đè vật lên |
| Tranh giấy, lụa đã khung kính | Dựng đứng, dán băng giấy hình chữ thập lên kính phòng vỡ khi vận chuyển, bọc góc | Để nằm chồng, để kính chịu lực |
| Tranh giấy, đồ hoạ chưa khung | Để phẳng trong hộp hoặc bìa không axit, xen giấy lót giữa các tờ | Cuộn, gấp, kẹp trong sách, để trong túi nhựa |
| Sơn mài | Dựng đứng, bọc vải mềm, đỡ cả tấm, tránh chỗ nóng | Để gần nguồn nhiệt, dựng nghiêng chịu lực ở một góc |
| Tranh khổ lớn | Dựng đứng sát giá có chặn, hai người khi di chuyển | Để một người tự kéo lê trên sàn |
Bọc tranh: giấy, vải hay nilon?
Nilon và màng co trông sạch sẽ, chặn bụi tốt, nhưng cũng chặn luôn hơi ẩm bên trong. Một bức tranh bọc kín nilon trong mùa ẩm có thể thành một chiếc hộp nhỏ ủ mốc. Nilon chỉ nên dùng để bọc ngoài khi vận chuyển ngắn ngày, trong điều kiện khô, và tháo ra khi đến nơi.
Giấy mỏng không axit là lớp bọc trong tốt: mềm, không hại tranh, để hơi ẩm thoát ra. Vải cotton sạch không hồ, ví dụ ga trải giường cũ đã giặt kỹ, cũng là lựa chọn rẻ và tốt. Bên ngoài có thể thêm một lớp bìa cứng hoặc tấm xốp ở mặt trước để chống va đập.
Bọc góc khung bằng các góc bìa gập sẵn hoặc góc xốp. Góc là phần va chạm nhiều nhất khi rút tranh ra khỏi giá. Với tranh có kính, dán một dải băng giấy dễ bóc lên mặt kính theo hình chữ thập khi vận chuyển, nếu kính vỡ thì mảnh không văng vào tranh; khi cất lâu thì nên gỡ ra để keo không bám lâu năm.
Đừng dùng giấy báo cũ, giấy gói hàng thông thường áp trực tiếp lên tranh giấy. Mực in và axit có thể để lại dấu. Băng keo không được chạm vào tranh, kể cả mặt sau tranh giấy.
Xoay vòng treo theo mùa
Xoay vòng là cách người có nhiều tranh hơn chỗ treo vừa giữ được tranh vừa làm mới căn nhà:
- Chọn chu kỳ. Hai lần một năm, ví dụ trước mùa nồm và trước mùa hè, hoặc mỗi mùa một lần.
- Ưu tiên cho tranh nhạy sáng nghỉ. Tranh lụa, màu nước, giấy dó đã treo ở chỗ sáng một mùa thì cất, nhường chỗ cho sơn dầu, sơn mài.
- Kiểm tra khi tháo xuống. Nhìn mặt trước, mặt sau, ghi vào hồ sơ tình trạng.
- Kiểm tra khi lấy ra treo. Tranh cất lâu cần được nhìn kỹ trước khi treo lại: mốc, côn trùng, khung lỏng.
- Ghi lịch sử treo. Bức nào treo ở đâu, từ khi nào tới khi nào.
- Dùng chính lần xoay vòng để vệ sinh. Phủi bụi, lau kính, kiểm móc treo trên tường trước khi treo bức mới.
Xoay vòng còn có một lợi ích ít người nói: những bức đã quen mắt sẽ trở lại mới mẻ sau vài tháng cất đi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bọc tranh bằng nilon để cất?
Không nên cho cất lâu. Nilon giữ hơi ẩm bên trong và dễ gây mốc. Dùng giấy không axit hoặc vải cotton sạch, nilon chỉ để bọc ngoài khi vận chuyển ngắn trong điều kiện khô.
Có thể cuộn tranh sơn dầu để cất không?
Không nên với tranh đã vẽ lâu, sơn khô cứng, vì cuộn có thể làm nứt sơn. Nếu bắt buộc phải cuộn để vận chuyển, cuộn với mặt tranh quay ra ngoài, quanh lõi lớn, có giấy lót, và nhờ người có kinh nghiệm làm.
Cất tranh dưới gầm giường có được không?
Không phải chỗ tốt: sát sàn, nhiều bụi, dễ có côn trùng và ít thông gió. Nếu chỉ có chỗ đó, kê tranh trên tấm đỡ cao, bọc vải, và kiểm thường xuyên.
Bao lâu nên kiểm tranh đang cất?
Ít nhất vài tháng một lần, dày hơn trong mùa nồm và mùa mưa. Mỗi lần kiểm chỉ cần rút vài bức, nhìn mặt trước, mặt sau và lớp bọc xem có ẩm, mùi mốc hay dấu côn trùng không.
Có nên thuê kho để cất tranh không?
Chỉ nên khi kho có kiểm soát ẩm, nhiệt, côn trùng và an ninh tốt. Kho thường chứa đồ đạc chung có thể ẩm và nóng hơn nhà ở. Lập danh sách và ảnh từng bức trước khi gửi.
Tranh giấy chưa đóng khung cất thế nào?
Để phẳng trong hộp hoặc bìa không axit, xen giấy lót giữa các tờ, đặt nằm ngang trên kệ, ở phòng khô. Không cuộn, không gấp, không kẹp trong sách hay túi nhựa.
