Ở Việt Nam, bảo quản tranh là chống bốn thứ: ẩm, ánh sáng cùng nhiệt, côn trùng, và axit cùng bụi. Mỗi chất liệu sợ một thứ nhiều nhất. Tranh giấy, lụa sợ ẩm và ánh sáng; sơn dầu sợ ẩm làm chùng toan và bụi bám vào véc ni; sơn mài sợ nắng nóng và cốt gỗ cong; khung gỗ và giấy bồi sợ mối mọt. Biết tranh nhà mình làm từ gì, kiểm đều theo mùa, nhìn cả mặt sau, và để tranh đã hỏng cho người phục chế là đủ giữ phần lớn tranh qua vài chục năm.
Bài này gom lại những gì một người chơi tranh cần biết để giữ một bộ tranh gia đình, từ vài bức treo phòng khách tới vài chục bức của người sưu tầm. Nó không thay được kiến thức của người phục chế, nhưng giúp mình tránh những việc làm hỏng tranh nhanh nhất, phần lớn đều xuất phát từ ý tốt: lau cho sạch, bọc cho kín, xịt cho khỏi mọt.
Phần cuối có một bảng tra theo chất liệu và một lịch kiểm theo mùa để in ra dán trong tủ.
Vì sao khí hậu nóng ẩm khó với tranh?
Phần lớn chất liệu làm tranh có gốc hữu cơ: giấy, lụa, vải bố, gỗ, keo da, hồ tinh bột, dầu lanh, nhựa cây sơn. Những thứ này hút và nhả hơi nước theo không khí, nở ra khi ẩm, co lại khi khô. Ở xứ lạnh khô, chu kỳ đó nhẹ nhàng. Ở ta, có những tuần độ ẩm rất cao xen kẽ những ngày hanh hoặc những giờ điều hoà chạy mạnh, nên tranh co giãn liên tục. Lớp màu nằm trên cốt cứ thế bị kéo qua kéo lại.
Ẩm cao còn là điều kiện để nấm mốc phát triển trên hồ dán, trên keo, trên sợi giấy; và là môi trường ưa thích của mối, mọt, cá bạc, gián. Nhiệt độ cao thì đẩy nhanh mọi phản ứng hoá học, từ chuyện véc ni ngả vàng tới chuyện axit trong bìa giấy thấm sang tranh.
Ánh sáng ở xứ nhiệt đới mạnh, nắng chiếu sâu vào nhà, nhất là nhà phố có cửa kính lớn. Bụi đô thị, khói bếp, khói nhang trong những ngôi nhà có bàn thờ cũng bám lên mặt tranh thành một lớp mỏng, lâu ngày làm màu xỉn và hút ẩm.
Nghe thì đáng ngại, nhưng tin tốt là phần lớn biện pháp đều đơn giản và rẻ. Những bức tranh sơn mài, tranh lụa của thế hệ trước vẫn còn đẹp trong nhiều gia đình đều được giữ bằng những việc rất bình thường: treo đúng tường, không để nắng chiếu, không lau ướt, mùa nồm đóng cửa, thỉnh thoảng gỡ xuống xem mặt sau.
Bảng tra nhanh: chất liệu nào sợ gì và giữ thế nào
Dùng bảng này như điểm xuất phát. Một bức tranh có thể kết hợp nhiều chất liệu; khi đó theo chất liệu nhạy nhất:
| Chất liệu | Sợ nhất | Cách giữ chính | Dấu hiệu cần gọi người phục chế |
|---|---|---|---|
| Sơn dầu trên toan | Ẩm làm chùng toan, bụi khói bám, va đập | Treo tường trong, đệm khe sau khung, phủi bụi khô nhẹ | Sơn bong vảy, rạn nhiều kèm cong mép, toan rách, mốc mặt sau |
| Acrylic trên toan | Bụi bám vào mặt sơn hơi dẻo, nhiệt cao | Như sơn dầu; tránh tường nóng | Mặt sơn dính bụi không phủi ra, vết dính, trầy sâu |
| Lụa | Ánh sáng, ẩm, axit | Lồng kính có khe hở, paspartu không axit, tường ít sáng | Đốm mốc, lụa rách, màu bong, ố nâu lan |
| Màu nước, bột màu trên giấy | Ánh sáng, nước, ẩm | Kính, paspartu, bản lề giấy; tuyệt đối không lau ướt | Loang màu, mốc, giấy dính kính |
| Giấy dó (tranh dân gian, tranh khắc) | Ẩm, côn trùng, axit | Lưng kín, lót không axit, kiểm cá bạc | Lỗ thủng nhỏ, mép bị gặm, đốm nâu |
| Sơn mài | Nắng nóng, cốt gỗ hút ẩm | Không nắng thẳng, không tường nóng ẩm, lau khăn mềm khô | Nứt chân chim lan, bong mép, cốt cong vênh |
| Tranh in giclée, ảnh | Ánh sáng, ẩm, dính kính | Kính lọc UV, khe hở, tránh nắng | Thường in lại rẻ hơn phục chế, trừ bản in có chữ ký giá trị |
| Khung gỗ, tấm lưng, giấy bồi | Mối, mọt, ẩm | Gỗ đã xử lý, lưng dán kín, kiểm mặt sau định kỳ | Bột mùn, đường đất mối, lỗ châm kim mới |
Tranh sơn dầu và acrylic: bụi, véc ni và mặt sau toan
Với tranh trên toan, mặt trước thường được chú ý, mặt sau thì bị lãng quên. Thật ra nhiều vấn đề bắt đầu ở mặt sau: mốc trên vải bố mộc, bụi dồn vào khe giữa toan và thanh khung căng, côn trùng làm tổ ở góc. Khi gỡ tranh xuống, nhìn mặt sau bằng đèn pin. Vải bố khô sạch, có màu đều là tốt; có đốm mốc, vệt nước, mảng bụi dày là cần xử lý.
Mặt trước chỉ nên phủi bụi bằng chổi lông mềm, khô, sạch, đưa nhẹ một chiều. Không dùng khăn ẩm, không dùng khăn lau kính, không dùng bánh mì hay khoai tây như những mẹo truyền miệng: chúng có thể để lại tinh bột, nước và vụn trên mặt sơn. Tranh acrylic có mặt sơn hơi dẻo ở nhiệt độ cao, bụi bám vào dễ bị "ăn" vào lớp sơn, nên phủi đều tay hơn và giữ tranh tránh chỗ nóng.
Lớp véc ni phủ ngoài tranh sơn dầu có tác dụng bảo vệ; lâu năm nó có thể ngả vàng, xỉn, bám khói. Làm sạch véc ni và phủ lại là việc của người phục chế, không phải của chủ nhà. Những lọ "nước lau tranh sơn dầu" bán trôi nổi có thể hoà tan cả véc ni lẫn lớp màu yếu bên dưới.
Một chi tiết nhỏ có ích lớn: lót một tấm bìa không axit hoặc tấm nhựa xốp mỏng ở mặt sau khung căng. Tấm này che bụi, giảm va đập từ phía sau và làm chậm việc ẩm thay đổi đột ngột ở toan. Nhiều phòng tranh bán tranh không kèm tấm lưng; có thể nhờ xưởng khung làm thêm.
Tranh giấy, lụa, giấy dó: giữ được nhờ cách đóng khung
Với tranh trên giấy và lụa, phần lớn công bảo quản nằm ở lúc đóng khung. Một bức được gắn bằng bản lề giấy vào lót không axit, có paspartu tạo khe với kính, lưng dán kín, thì việc còn lại của chủ nhà chỉ là chọn tường và giữ phòng. Một bức bị dán băng keo bốn cạnh lên bìa các-tông, ép sát kính thì dù chủ nhà cẩn thận cỡ nào cũng sẽ có vấn đề. Hai bài về chọn kính và khoảng hở giữa kính với tranh và về paspartu đi sâu vào phần này.
Tranh lụa có thêm một điểm cần lưu ý: lụa thường được bồi lên giấy để phẳng và chắc. Lớp bồi dùng hồ; hồ kém hoặc bồi trong điều kiện ẩm có thể ố, bong, là chỗ mốc bắt đầu. Khi mua tranh lụa, hỏi tranh đã bồi chưa, bồi ở đâu. Nếu sau vài mùa thấy lụa phồng tách khỏi lớp bồi, đó là việc cho người làm lụa có kinh nghiệm.
Giấy dó có sợi dài, dai và bền hơn nhiều loại giấy công nghiệp, đó là lý do nhiều tranh dân gian in trên giấy dó còn giữ được rất lâu. Nhưng giấy dó cũng là món ăn của cá bạc, loài côn trùng nhỏ màu bạc hay sống ở chỗ ẩm tối, gặm hồ và bề mặt giấy thành những vết mòn lỗ chỗ. Lưng khung dán kín và kiểm mặt sau định kỳ là cách phòng chính.
Với cả ba loại, ánh sáng là kẻ thù thứ hai sau ẩm. Màu thực vật trong tranh dân gian, màu nước, mực màu trên lụa đều nhạy sáng. Bài về tranh phai màu vì nắng và đèn có cách chọn tường và đèn rọi; nguyên tắc ngắn gọn là cho chúng những bức tường dịu sáng nhất nhà.
Sơn mài và tranh trên gỗ: giữ mặt sơn, giữ cả cốt
Lau bằng khăn mềm, khô. Mặt sơn mài đã đánh bóng chỉ cần khăn vải mềm lau nhẹ. Khăn hơi ẩm vắt thật kiệt có thể dùng cho vết bẩn, rồi lau khô ngay.
Không dùng hoá chất tẩy rửa. Nước lau kính, cồn, dung dịch đa năng có thể làm mờ hoặc xỉn mặt sơn theo thời gian.
Tránh nắng chiếu thẳng và tường nóng. Nắng nóng lâu có thể làm mặt sơn bạc đi, mất độ trong, và làm cốt gỗ khô co.
Tránh tường ngoài, tường thấm. Cốt gỗ hoặc ván ép hút ẩm từ phía sau, lâu ngày cong và gây nứt lớp sơn.
Để khe hở sau tranh. Đệm hai góc dưới để không khí lưu thông, mặt sau không đọng ẩm.
Cẩn thận với tranh nhiều tấm ghép. Tranh sơn mài khổ lớn thường gồm nhiều tấm; khe ghép là chỗ yếu. Khi di chuyển, đỡ cả khối, không nhấc một tấm.
Kiểm mặt sau định kỳ. Gỗ cốt cũng là thức ăn của mọt; lỗ nhỏ và bột mùn ở mặt sau là dấu hiệu cần xử lý sớm.
Vết nứt chân chim không tự lành. Thấy vết nứt lan dần hoặc mép bong, đừng tự dán keo; đưa tới người làm sơn mài hoặc phục chế.
Mối, mọt, cá bạc, gián: nhận biết và xử lý
Mối đi theo đường đất. Mối thường không lộ mặt; dấu hiệu là những đường đất nhỏ bò trên tường, sau tủ, lên tới khung tranh. Thấy đường mối là việc của cả căn nhà, cần đơn vị diệt mối, không chỉ của bức tranh.
Mọt gỗ để lại lỗ và bột. Lỗ tròn nhỏ như đầu kim trên khung và bột mùn vàng rơi dưới chân tranh. Bột mới, mịn là mọt đang hoạt động.
Cá bạc gặm giấy và hồ. Vết gặm nông, mặt giấy như bị mài mòn lỗ chỗ, thường ở mép và mặt sau tranh giấy, tranh lụa bồi.
Gián để lại vết bẩn. Chấm đen nhỏ, mùi hôi, và vết gặm ở hồ dán. Nhà có gián nhiều thì lưng khung phải kín.
Cách ly ngay bức bị nhiễm. Gỡ tranh, bọc trong giấy, để riêng ở phòng khác, tránh lây sang tranh khác và đồ gỗ.
Không xịt thuốc côn trùng lên tranh. Hoá chất phản ứng với màu và giấy. Nếu cần xử lý tại chỗ, nhờ người phục chế; với khung gỗ nhiễm mọt, thay khung là cách gọn nhất.
Không đặt tranh lâu sát sàn. Sàn là đường đi của côn trùng và nơi ẩm nhất trong phòng.
Khung mới phải là gỗ đã xử lý. Khung gỗ tươi chưa ngâm tẩm có thể mang trứng mọt vào nhà. Hỏi kỹ khi đặt khung.
Vệ sinh bụi định kỳ mà không làm hại tranh
Làm vài tháng một lần, nhanh hơn nếu nhà gần đường lớn hoặc hay thắp nhang:
- Chuẩn bị chổi lông mềm sạch và khăn sợi mềm. Chổi chỉ dùng cho tranh, không dùng chung để quét bàn.
- Rửa tay, tháo nhẫn, đồng hồ. Dầu tay và vật kim loại là nguồn gây hại nhiều hơn mình nghĩ; găng vải sạch càng tốt.
- Phủi khung trước, mặt tranh sau. Phủi từ trên xuống, bụi rơi xuống chứ không rơi lên phần vừa làm sạch.
- Mặt sơn dầu, acrylic: phủi nhẹ một chiều. Nếu sơn có vảy bong, dừng lại, không phủi chỗ đó.
- Kính: xịt dung dịch vào khăn, không xịt lên kính. Dung dịch chảy vào rãnh khung sẽ ngấm vào paspartu và tranh.
- Sơn mài: khăn mềm khô, lau nhẹ. Vết bẩn cứng đầu thì khăn hơi ẩm vắt kiệt rồi lau khô ngay.
- Lật xem mặt sau nếu tranh dễ gỡ. Hút bụi mặt sau bằng máy hút có đầu chổi mềm, để ở chế độ yếu, không chạm toan.
- Ghi ngày vệ sinh vào hồ sơ tranh. Một dòng ghi chú giúp biết bức nào lâu chưa được chăm.
Lịch kiểm tranh theo mùa
Lịch dưới đây theo khí hậu miền Bắc; ở miền Nam, thay "mùa nồm" bằng giữa mùa mưa, thay "hanh khô" bằng cao điểm mùa khô:
| Thời điểm | Việc nên làm | Chú ý đặc biệt |
|---|---|---|
| Cuối thu, trước nồm | Rà vị trí treo, gắn đệm khe, dán lại lưng hở, chụp ảnh tình trạng | Dời tranh gốc khỏi tường ngoài, tường từng thấm |
| Trong mùa nồm | Đóng cửa ngày nồm, hút ẩm, nhìn kính tranh hằng tuần | Hơi nước trong kính: gỡ tranh, mở lưng, để khô từ từ |
| Đầu hè | Kiểm vệt nắng mới do mặt trời đổi hướng, kéo rèm giờ nắng | Tường hướng tây, tranh giấy, lụa gần cửa sổ |
| Mùa mưa bão | Kiểm trần, tường thấm, khung có vết nước | Tranh cất ở tầng trệt, gầm cầu thang nên chuyển lên cao |
| Hanh khô hoặc mùa khô | Kiểm rạn sơn, toan căng quá, giấy co | Đừng để điều hoà thổi thẳng vào tranh |
| Mỗi năm một lần | Vệ sinh mặt sau, kiểm móc treo, chụp ảnh so sánh | Lắc nhẹ khung xem móc tường có lỏng |
Hai tình huống thường gặp
Tình huống thứ nhất: một gia đình ở nhà phố Hà Nội có bức tranh lụa ông bà để lại, treo phòng khách đối diện cửa ban công, kính ép sát. Qua một mùa nồm, chủ nhà thấy mấy đốm trắng ở góc dưới. Phản xạ đầu tiên là lấy khăn lau qua kính rồi định mở khung lau tranh. Cách đúng là dừng ở bước gỡ tranh xuống: để khung trong phòng có máy hút ẩm cho khô từ từ, không mở ra lau, rồi đem nguyên khung tới người phục chế lụa. Sau khi xử lý, tranh được đóng lại với paspartu không axit tạo khe với kính, kính lọc UV, treo sang bức tường trong vuông góc với cửa. Đọc thêm bài giữ tranh qua mùa nồm để có lịch chuẩn bị trước mùa.
Tình huống thứ hai: một căn hộ tầng thấp gần sông ở TP.HCM, chủ nhà có vài bức sơn dầu treo trong phòng ngủ kín, ít mở cửa. Sau mùa mưa, mặt sau toan có mốc loang, khung gỗ có bột mùn. Ở đây vấn đề nằm ở cả phòng: thông gió kém, ẩm cao, khung gỗ chưa xử lý. Việc cần làm là cải thiện phòng (hút ẩm, mở cửa những ngày khô ráo), cách ly bức có mọt, thay khung bằng gỗ đã xử lý hoặc composite, nhờ người phục chế làm sạch mốc mặt sau toan. Những bức chưa nhiễm được gắn tấm lưng che bụi và đệm khe.
Điểm chung của hai trường hợp: phát hiện ở giai đoạn sớm thì xử lý khá nhẹ nhàng. Những ca khó là khi chủ nhà tự xử lý trước bằng khăn ướt, thuốc xịt, băng keo, hoặc khi phát hiện muộn sau vài năm.
Sai lầm thường gặp khi tự bảo quản tranh
Lau tranh bằng khăn ướt. Với tranh giấy, lụa là mất màu; với sơn dầu là đưa nước vào chỗ nứt.
Dùng mẹo dân gian lên mặt tranh. Khoai tây, bánh mì, dầu ăn, nước chanh: những thứ này để lại tinh bột, dầu, axit trên tranh.
Bọc kín tranh bằng nilon rồi cất. Giữ ẩm bên trong, tạo môi trường mốc. Nên bọc giấy không axit hoặc vải cotton, nilon chỉ dùng tạm khi vận chuyển.
Dán băng keo lên tranh để sửa mép rách. Băng keo văn phòng ố vàng và để lại vết keo rất khó gỡ. Mép rách để nguyên chờ người phục chế.
Tự phủ véc ni lên tranh cũ. Véc ni phủ lên bụi bẩn sẽ khoá bụi vào tranh, và nhiều loại không gỡ ra được nữa.
Đặt tranh trên nóc tủ lạnh, trên tivi. Nhiệt, rung và bụi tĩnh điện tập trung ở những chỗ này.
Treo tranh gốc trong nhà tắm, bếp. Hơi nước nóng và dầu mỡ là hai thứ khó gỡ nhất trên mặt tranh.
Chờ có vấn đề mới nhìn mặt sau. Mặt sau là nơi mốc và côn trùng bắt đầu; nhìn định kỳ mới bắt được sớm.
Khi nào nên giao tranh cho người phục chế?
Người phục chế tranh là người được đào tạo để xử lý tranh hỏng bằng vật liệu và phương pháp có thể đảo ngược khi cần. Họ khác với thợ khung và khác với hoạ sĩ vẽ lại. Một hoạ sĩ tốt bụng "vẽ đè cho đẹp" lên chỗ bong sơn có thể làm mất vĩnh viễn phần gốc của tác phẩm và làm giảm giá trị của nó.
Nên tìm người phục chế khi gặp các dấu hiệu: sơn bong vảy hoặc phồng; vết nứt lan rộng, mép nứt cong lên; toan rách, thủng; mốc trên mặt tranh; tranh dính vào kính; lụa tách khỏi lớp bồi; lỗ côn trùng trên tranh chứ không chỉ trên khung; ố nâu lan rộng; vết nước loang. Với tranh có giá trị lớn về tiền hay về kỷ niệm, khi nghi ngờ nên hỏi trước khi làm bất cứ điều gì.
Khi tìm người phục chế, hỏi họ làm chuyên chất liệu nào (giấy, lụa, sơn dầu, sơn mài là những nghề khác nhau), xin xem các ca đã làm có ảnh trước và sau, hỏi họ sẽ dùng vật liệu gì và có đảo ngược được không, hỏi có lập biên bản tình trạng tranh khi nhận không. Bảo tàng mỹ thuật và các trường mỹ thuật đôi khi có thể giới thiệu người làm nghề; hỏi những người chơi tranh lâu năm cũng là một kênh.
Những việc không cần người phục chế: thay khung, thay kính, thay paspartu bị ố (nếu tranh chưa bị ảnh hưởng), lau kính, phủi bụi khô, dời tranh, gắn đệm khe. Những việc đó một xưởng khung cẩn thận và chính chủ nhà đều làm được.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì nên vệ sinh tranh một lần?
Phủi bụi khô vài tháng một lần là đủ với phần lớn nhà ở; nhà gần đường lớn, hay thắp nhang thì làm dày hơn. Làm sạch sâu lớp véc ni hay mặt tranh thì chỉ khi cần và do người phục chế làm.
Tranh sơn dầu bị rạn có nguy hiểm không?
Vết rạn mảnh, phẳng, ổn định trên tranh cũ là chuyện thường gặp. Đáng lo là khi mép rạn cong lên, có vảy sơn sắp bong hoặc rạn lan nhanh; lúc đó nên đưa tranh tới người phục chế trước khi mất sơn.
Có nên dùng găng tay khi cầm tranh?
Găng vải cotton sạch hoặc găng nitrile giúp tránh dầu tay dính lên khung, kính, mặt sau. Khi cầm, đỡ khung từ hai cạnh hoặc từ đáy, không nhấc bằng thanh trên hay dây treo.
Tranh cũ trong nhà bị ố vàng toàn bộ có cứu được không?
Tuỳ nguyên nhân: ố do lớp véc ni hay lớp bụi khói có thể làm sạch được; ố do giấy kém chất lượng hay axit thì khó hơn. Người phục chế sẽ xem trực tiếp và nói khả năng, đừng tự tẩy.
Khung tranh có mọt thì có ảnh hưởng tới tranh không?
Có, nếu để lâu. Mọt có thể lan sang thanh khung căng, cốt gỗ sơn mài hoặc đồ gỗ khác trong nhà. Cách ly bức tranh, thay khung bằng gỗ đã xử lý và kiểm tranh xem có bị tổn thương không.
Điều hoà có tốt cho tranh không?
Điều hoà giúp giữ phòng mát và bớt ẩm, có lợi cho tranh. Điều cần tránh là luồng gió thổi thẳng vào tranh và việc bật tắt làm phòng thay đổi đột ngột giữa lạnh khô và nóng ẩm.
