Đọc ánh sáng trong một bức tranh là trả lời mấy câu: sáng đến từ đâu, rơi vào chỗ nào, bóng đổ về hướng nào và hoạ sĩ cố ý để tối những gì. Chỗ sáng nhất thường là chỗ hoạ sĩ muốn mình nhìn, còn chỗ tối là chỗ họ muốn mình đoán.
Với tranh sơn dầu, màu nước, acrylic, ánh sáng là thứ được vẽ ra. Với sơn mài và một phần tranh lụa, ánh sáng còn nằm trong chính chất liệu: vàng bạc dưới lớp sơn trong, nền lụa mỏng để ánh sáng xuyên qua. Hai loại này phải đọc theo hai cách khác nhau.
Bài này hướng dẫn cách tìm nguồn sáng, đọc vùng sáng tối, nhận ra ánh sáng giả và cách đứng để xem những bức tranh mà ánh sáng thay đổi theo góc nhìn.
Tìm nguồn sáng: sáng đến từ đâu?
Cách dễ nhất để tìm nguồn sáng là nhìn bóng đổ. Bóng của người, của cây, của chiếc bình trên bàn luôn nằm ở phía ngược với nguồn sáng. Bóng ngắn và đậm là nắng trưa gắt; bóng dài, xiên và mềm là nắng sớm hoặc chiều muộn.
Nếu không thấy bóng đổ, hãy nhìn các vật tròn: quả cam, chiếc bình, khuôn mặt, ống tay áo. Mặt quay về phía nguồn sáng sẽ có một vệt sáng nhất, gọi là điểm bắt sáng, rồi tối dần sang phía bên kia. Nhìn vài vật tròn trong tranh là đoán được nguồn sáng ở trên hay ở bên, gần hay xa.
Có tranh có nguồn sáng nằm ngay trong cảnh: ngọn đèn dầu, ánh lửa, cửa sổ, mặt trời lặn. Những bức này thường đẹp nhất ở vùng chuyển từ sáng sang tối quanh nguồn sáng, chỗ mà hoạ sĩ phải xử lý tinh tế nhất. Còn có tranh không có nguồn sáng rõ ràng, sáng đều khắp nơi như trời nhiều mây, và đó cũng là một lựa chọn: nó làm tranh dịu, ít kịch tính.
Khi một bức tranh có nhiều bóng đổ chỉ về nhiều hướng không thống nhất, đó là dấu hiệu hoạ sĩ ghép nhiều ảnh mẫu lại với nhau hoặc chưa để ý đến ánh sáng. Trong tranh dân gian và một số tranh hiện đại thì chuyện không có bóng đổ là bình thường, vì ánh sáng không phải thứ họ muốn kể.
Đọc vùng sáng tối: hoạ sĩ dùng ánh sáng để làm gì
Chỗ sáng nhất là chỗ được ưu tiên. Mắt người bị hút vào vùng sáng nhất trước. Hoạ sĩ đặt mặt người, bàn tay, bông hoa chính vào đó. Nếu chỗ sáng nhất lại rơi vào một vật vô nghĩa ở góc tranh, mắt sẽ bị dẫn sai.
Tương phản sáng tối mạnh tạo kịch tính. Một khuôn mặt sáng giữa nền gần như đen gây cảm giác căng, trang nghiêm hoặc bí ẩn. Tranh sáng đều, ít tương phản thì êm, thư thái, hợp treo phòng ngủ.
Vùng tối giữ bí mật. Những góc tối không thấy rõ chi tiết buộc người xem tự hình dung. Nhiều tranh hay ở chỗ để tối đúng mức, không vẽ hết.
Ánh sáng phản chiếu. Phần tối của một vật thường không đen hẳn mà hơi sáng lên vì ánh sáng dội lại từ mặt bàn, mặt đất. Hoạ sĩ có tay nghề vẽ được chút sáng phản chiếu ấy, làm vật tròn và sống hơn.
Ánh sáng trên mặt nước. Mặt sông, mặt hồ phản chiếu bầu trời và nguồn sáng thành những vệt dài. Tranh sông nước Việt Nam hay dùng chi tiết này, và cách vẽ vệt sáng nói nhiều về sự quan sát của hoạ sĩ.
Ngược sáng. Nguồn sáng đặt phía sau vật, vật thành bóng tối với viền sáng quanh mép. Kiểu này hay gặp ở cảnh hoàng hôn, người đi trên đê, thuyền trên sông, cho cảm giác hoài niệm và tĩnh lặng.
Ánh sáng giờ trong ngày. Sáng sớm trong và hơi lạnh, trưa gắt và phẳng, chiều vàng ấm và bóng dài. Đọc ánh sáng là đoán được hoạ sĩ muốn đặt cảnh vào lúc nào trong ngày.
Ánh sáng giả, ánh sáng sân khấu. Có những tranh mọi vật đều được rọi sáng rực, không có chỗ tối nào. Trông bắt mắt nhưng phẳng và nhanh chán. Thường gặp ở tranh vẽ theo ảnh đã tăng sáng.
Sơn mài: ánh sáng nằm trong chất liệu
Tranh sơn mài truyền thống được làm qua nhiều lớp sơn, xen giữa là các lớp vàng, bạc, vỏ trứng, vỏ trai, rồi được mài để các lớp bên dưới lộ ra ở những mức khác nhau. Ánh sáng ở đây vừa được vẽ, vừa đi qua lớp sơn trong, chạm vào vàng bạc bên dưới rồi dội lại mắt người xem. Vì thế một tấm sơn mài thay đổi theo góc đứng và theo nguồn sáng trong phòng.
Đứng thẳng trước tranh dưới đèn rọi, mặt sơn bóng có thể loá một vệt trắng che mất phần đẹp nhất. Bước lệch sang trái, sang phải, nhích lên xuống một chút sẽ thấy các mảng vàng bạc sáng lên rồi chìm xuống, như có ánh sáng tự phát từ bên trong. Đó là chỗ thú vị nhất của sơn mài, và ảnh chụp gần như không bao giờ ghi lại được.
Một bức sơn mài để ở góc tối trông đen và nặng, mang ra gần cửa sổ lại bừng lên. Khi xem sơn mài ở triển lãm, nên dành thời gian đi chậm qua lại trước tranh thay vì đứng một chỗ. Nếu mua để treo, nên hình dung trước chỗ treo có ánh sáng xiên từ cửa sổ hay không, vì ánh sáng ấy quyết định bức tranh sống hay chết trên tường nhà mình.
Tranh lụa có câu chuyện khác. Lụa là tấm vải mỏng, màu thường được vẽ nhạt, nhiều lớp, có khi vẽ cả mặt sau. Nền lụa sáng nhẹ, ánh sáng như toả từ nền ra chứ không chiếu từ một hướng. Xem tranh lụa cần ánh sáng dịu, đều; đèn quá gắt làm lụa trông bạc và mất độ mịn.
Đứng ở đâu, xem lúc nào để thấy ánh sáng của bức tranh
Đổi góc đứng với tranh có bề mặt bóng. Sơn mài, sơn dầu phủ vecni bóng, tranh có kính: đứng lệch sang hai bên để tránh vệt loá của đèn.
Lùi xa để thấy sáng tối tổng thể. Ở khoảng cách xa, các mảng sáng tối hiện rõ hơn chi tiết. Đây là lúc đọc cấu trúc ánh sáng của cả bức.
Lại gần để thấy cách vẽ điểm bắt sáng. Điểm sáng nhất trên chiếc bình, trên giọt nước thường chỉ là một vệt sơn trắng dày đặt rất nhanh. Đứng gần mới thấy sự tự tin của nét đó.
Xem vào buổi sáng nếu được. Một số phòng trưng bày có cửa kính lấy sáng tự nhiên. Buổi sáng ánh sáng dịu, ít loá, màu và sáng tối gần thật hơn so với lúc trời trưa gắt hắt vào.
Đừng tin hoàn toàn vào đèn rọi. Đèn rọi được chỉnh để bức tranh trông đẹp nhất có thể. Hãy nhớ ở nhà mình sẽ không có hệ đèn ấy.
Che bớt bằng tay. Dùng bàn tay che vùng sáng nhất rồi nhìn lại bức tranh. Nếu bức tranh mất hồn ngay, vùng sáng ấy chính là trái tim của nó.
Chụp đen trắng để kiểm sáng tối. Ảnh đen trắng loại bỏ màu, để lại cấu trúc sáng tối. Tranh có ánh sáng chắc sẽ vẫn rõ ràng khi mất màu.
Những ngộ nhận thường gặp về ánh sáng trong tranh
Ngộ nhận đầu tiên là tranh càng sáng càng đẹp. Nhiều người chọn tranh vì nó tươi, rực, sáng bừng trên tường phòng trưng bày. Nhưng tranh không có vùng tối thì cũng không có chiều sâu, nhìn vài tuần là thấy phẳng.
Ngộ nhận thứ hai là ánh sáng phải đúng như ảnh chụp. Hoạ sĩ không chép ánh sáng, họ chọn và sắp đặt nó. Họ có thể làm sáng thêm một khuôn mặt, làm tối bớt một góc rườm rà để câu chuyện rõ hơn. Ánh sáng trong tranh hay là ánh sáng có chủ ý, không phải ánh sáng chính xác.
Ngộ nhận thứ ba là sơn mài nhìn qua ảnh là biết đẹp xấu. Như đã nói ở trên, ảnh chụp sơn mài chỉ giữ được bố cục và màu chung, còn chiều sâu của lớp vàng bạc dưới sơn trong thì mất gần hết. Đánh giá sơn mài qua ảnh trên mạng rất dễ sai, theo cả hai chiều.
Ngộ nhận cuối cùng là chỗ tối là chỗ hoạ sĩ lười. Vùng tối được vẽ đẹp phải có sắc độ, có lớp, có chút màu thấp thoáng, không phải một mảng đen bệt. Đứng gần nhìn vùng tối là một cách khá chính xác để thấy tay nghề.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết nguồn sáng trong tranh đến từ đâu?
Nhìn hướng bóng đổ và vị trí điểm bắt sáng trên các vật tròn. Bóng nằm ngược phía với nguồn sáng, còn điểm sáng nhất nằm ở mặt quay về phía nguồn sáng. Chỉ cần kiểm hai ba vật trong tranh là đoán được.
Vì sao tranh sơn mài nhìn ngoài đời đẹp hơn trong ảnh?
Vì ánh sáng trong sơn mài đi qua các lớp sơn trong và phản chiếu từ lớp vàng, bạc, vỏ trứng bên dưới, thay đổi theo góc nhìn. Ảnh chỉ ghi lại một góc với một nguồn sáng nên mất chiều sâu ấy.
Tranh không có bóng đổ có phải là vẽ sai?
Không. Tranh dân gian, tranh trang trí và nhiều tranh hiện đại bỏ bóng đổ có chủ ý, dùng mảng phẳng để kể chuyện. Chỉ trong tranh tả thực, bóng đổ lộn xộn nhiều hướng mới là dấu hiệu thiếu quan sát.
Treo tranh sơn mài ở nhà cần ánh sáng thế nào?
Ánh sáng xiên dịu từ cửa sổ hoặc đèn chiếu từ trên chếch xuống thường làm sơn mài đẹp nhất. Tránh đèn rọi thẳng đối diện gây loá, và tránh nắng chiếu trực tiếp lâu ngày làm hại bề mặt.
Vì sao tranh tối màu lại được nhiều người sưu tầm thích?
Tranh tối màu có tay nghề thường có nhiều sắc độ trong vùng tối, xem lâu mới thấy hết. Nó cũng sống tốt hơn trong ánh sáng nhà ở thay đổi theo giờ. Người xem lâu năm hay quý những bức đọc được nhiều lớp như vậy.
