Giám định tranh: khi nào cần chuyên gia và giám định gồm những gì

Nên nhờ giám định khi bức tranh được giới thiệu là của tên tuổi lớn, khi giá trị giao dịch đủ lớn để mất là đau, khi nguồn gốc có khoảng trống, hoặc khi đã có tranh chấp. Giám định thường kết hợp ba thứ: con mắt của chuyên gia am hiểu tác giả, kiểm tra vật liệu bằng thiết bị như đèn UV, hồng ngoại, X-quang hay phân tích chất màu, và nghiên cứu tư liệu nguồn gốc. Kết quả là một ý kiến có cơ sở với mức độ chắc chắn nhất định, không phải phán quyết tuyệt đối.

Nhiều người nghĩ giám định là đưa tranh vào máy rồi máy trả lời “thật” hay “giả”. Thực tế không như vậy. Thiết bị chỉ cho biết vật liệu và các lớp bên dưới; còn câu hỏi “có phải người này vẽ không” cần con người trả lời dựa trên hiểu biết sâu về cách người đó làm việc. Hiểu đúng giám định là gì giúp người mua đặt câu hỏi đúng, chọn đúng người và đọc kết quả không bị nhầm.

Bài này không giới thiệu đơn vị giám định cụ thể nào và không nêu mức phí, vì những thứ đó thay đổi và cần được kiểm tra trực tiếp. Bài nói về cơ chế: giám định làm gì, cho biết gì, không cho biết gì, và người mua cần chuẩn bị gì.

Khi nào thật sự cần giám định?

Không phải bức tranh nào cũng cần giám định. Tranh mua thẳng từ hoạ sĩ còn sống, có ảnh hoạ sĩ bên tranh, có giấy xác nhận, gần như không cần. Tranh trang trí giá vừa phải, mua để treo, cũng không đáng chi phí giám định.

Giám định đáng làm khi có ít nhất một trong các điều kiện sau. Bức tranh được giới thiệu là của một tên tuổi lớn, nhất là các hoạ sĩ đã mất, vì đây là nhóm bị làm giả nhiều nhất. Giá trị giao dịch lớn so với tài chính của người mua. Chuỗi nguồn gốc có khoảng trống quan trọng hoặc các bằng chứng không khớp nhau. Có dấu hiệu bất thường khi tự kiểm: vật liệu không hợp thời kỳ, chữ ký nằm trên vết nứt, bề mặt có dấu hiệu in.

Giám định cũng cần khi đã có chuyện: nghi đã mua phải tranh giả, tranh chấp giữa người mua và người bán, tranh chấp thừa kế, hoặc khi cần xác định tình trạng tranh trước khi bảo hiểm, cho mượn triển lãm. Trong những trường hợp đưa ra cơ quan có thẩm quyền, việc giám định có thể phải theo trình tự riêng; nên hỏi luật sư.

Điều quan trọng là quyết định giám định trước khi trả tiền, không phải sau. Thoả thuận với người bán rằng giao dịch phụ thuộc kết quả giám định độc lập. Bên bán tranh thật thường đồng ý; bên bán từ chối thẳng là đã cho một câu trả lời.

Các phương pháp thường dùng: cho biết gì, không cho biết gì

Không phương pháp nào trả lời trọn câu hỏi thật hay giả. Mỗi phương pháp là một mảnh ghép.

Một kết luận đáng tin thường dựa trên nhiều mảnh ghép cùng chỉ một hướng. Kết luận chỉ dựa vào một phương pháp, nhất là chỉ dựa vào “nhìn là biết”, nên được xem là ý kiến sơ bộ.

Con mắt chuyên gia: phần quan trọng nhất và khó kiểm nhất

Câu hỏi cốt lõi của giám định là bức tranh có phải do người này vẽ không. Thiết bị không trả lời được câu này. Chỉ người đã xem rất nhiều tranh thật của tác giả, hiểu cách họ dựng bố cục, pha màu, đi nét, xử lý những chi tiết nhỏ như bàn tay, mắt, mép lá, mới có cơ sở để nhận xét.

Vì vậy chuyên gia cần chọn là người am hiểu chính hoạ sĩ ấy, không chỉ am hiểu mỹ thuật nói chung. Đó có thể là nhà nghiên cứu đã viết về hoạ sĩ, người từng làm việc với tư liệu của hoạ sĩ, hoặc người thân hiểu tác phẩm. Hỏi thẳng họ đã xem bao nhiêu tranh thật của hoạ sĩ, đã từng đưa ra ý kiến về tranh của hoạ sĩ này chưa.

Điểm yếu của phần này là phụ thuộc vào con người, và con người có thể sai, có thể chịu áp lực, có thể có lợi ích. Hai chuyên gia có thể đưa ra hai ý kiến khác nhau về cùng một bức tranh. Đó không phải chuyện lạ trong giới tranh ở bất cứ đâu.

Cách giảm rủi ro là chọn người độc lập với bên bán, hỏi ý kiến thứ hai khi giá trị lớn, và đòi ý kiến bằng văn bản có nêu lý do chứ không chỉ một câu “thật” hay “giả”. Ý kiến có lý do thì kiểm lại được; ý kiến không lý do thì chỉ có thể tin hoặc không tin.

Kiểm tra vật liệu: thiết bị nói gì về lớp sơn bên dưới

Phần này dễ hiểu hơn nếu hình dung bức tranh như một chiếc bánh nhiều lớp. Dưới cùng là toan hoặc tấm nền, rồi lớp lót, có khi có nét phác bằng chì hay than, rồi các lớp màu, cuối cùng là lớp vecni. Mỗi thiết bị nhìn xuyên vào một vài lớp. Hồng ngoại có thể làm hiện nét phác chứa than dưới lớp màu. X-quang thấy những lớp chứa chất màu nặng, khung, đinh, và đôi khi cả một bức tranh khác bị vẽ đè bên dưới.

Đèn tia cực tím thì nhìn lớp trên cùng. Vecni tự nhiên đã lâu năm thường phát quang mờ dưới đèn; những chỗ sơn mới quét lên sau, như vết sửa hay chữ ký thêm, thường hiện thành mảng tối. Đây là phương pháp nhanh, rẻ, nhiều người phục chế dùng thường xuyên.

Phân tích chất màu trả lời câu hỏi về thời gian. Một số chất màu chỉ có từ một thời điểm nhất định; thấy chất màu đó trong bức tranh được nói là vẽ sớm hơn là dấu hiệu nghiêm trọng. Có phương pháp phân tích không cần lấy mẫu, có phương pháp cần lấy một mẫu cực nhỏ ở mép tranh. Người mua nên được hỏi ý trước nếu cần lấy mẫu.

Giới hạn của phần này: vật liệu đúng thời kỳ không chứng minh đúng tác giả. Người làm giả tinh vi có thể dùng toan cũ, khung cũ, thậm chí chất màu cũ. Ngược lại, vật liệu sai thời kỳ là bằng chứng mạnh rằng có vấn đề. Vì vậy kiểm vật liệu mạnh ở chỗ loại trừ, yếu ở chỗ khẳng định.

Chuẩn bị gì trước khi đưa tranh đi giám định

Chuẩn bị tốt giúp chuyên gia làm việc hiệu quả, và giúp người mua hiểu rõ mình đang hỏi gì.

1. Xác định câu hỏi cụ thể. Muốn biết tranh có đúng của hoạ sĩ này không, hay chỉ muốn biết tình trạng, chỗ sửa, tuổi vật liệu. Câu hỏi khác nhau thì người làm và phương pháp khác nhau.
2. Gom toàn bộ hồ sơ nguồn gốc. Dòng thời gian sở hữu, giấy tờ, ảnh, ca-ta-lô. Chuyên gia cần cả tranh lẫn hồ sơ.
3. Tự kiểm sơ bộ trước. Những dấu hiệu ở các bài phân biệt tranh in và tranh vẽ tay và nhận ra một bản chép giúp loại sớm những trường hợp rõ ràng, khỏi tốn chi phí giám định.
4. Chọn người độc lập với bên bán. Hỏi họ có quan hệ gì với người bán, hoạ sĩ, gia đình hoạ sĩ không.
5. Hỏi rõ phạm vi, thời gian, chi phí, hình thức kết quả. Làm những phương pháp nào, mất bao lâu, chi phí tính thế nào, kết quả là văn bản có nêu lý do không.
6. Thoả thuận về việc lấy mẫu, nếu có. Lấy ở đâu, kích thước bao nhiêu, ai chịu trách nhiệm.
7. Lập biên bản giao nhận tranh. Ảnh chụp tình trạng tranh lúc giao và lúc nhận lại, có chữ ký hai bên.
8. Thoả thuận với người bán trước. Ghi rõ giao dịch phụ thuộc kết quả giám định, ai chịu chi phí, xử lý thế nào nếu kết quả bất lợi.

Đọc kết quả giám định cho đúng

Kết quả là ý kiến, không phải chân lý tuyệt đối. Ý kiến tốt nêu rõ dựa trên đâu, chắc tới mức nào, còn điểm nào chưa rõ.

Để ý các từ chỉ mức độ. “Phù hợp với”, “không loại trừ”, “có nhiều khả năng” khác hẳn “khẳng định”. Đọc kỹ từng chữ.

“Không phát hiện bất thường” không có nghĩa là “thật”. Nó chỉ có nghĩa là các phép kiểm đã làm không thấy vấn đề.

Một bằng chứng tiêu cực mạnh thường nặng hơn nhiều bằng chứng tích cực yếu. Một chất màu sai thời kỳ có thể đủ để loại một bức tranh, dù mọi thứ khác đều “khớp”.

Hai chuyên gia khác ý là chuyện có thể xảy ra. Khi đó so lý do của từng bên, không chỉ so kết luận.

Kết quả gắn với bức tranh cụ thể. Văn bản giám định nên có ảnh và mô tả chi tiết để không bị dùng cho bức khác.

Kết quả không định giá. Giám định nói về tác giả và tình trạng, không nói bức tranh đáng bao nhiêu tiền.

Lưu văn bản vào hồ sơ tranh. Kết quả giám định là một mắt xích nguồn gốc quan trọng cho các đời chủ sau.

Tình huống: hai ý kiến trái ngược về cùng một bức tranh

Một gia đình muốn bán bức sơn mài được cho là của một hoạ sĩ thuộc thế hệ đầu. Người mua nhờ hai người xem. Người thứ nhất, nhà nghiên cứu từng viết về hoạ sĩ, cho rằng bố cục và cách xử lý vàng bạc phù hợp với giai đoạn được nói. Người thứ hai, người phục chế, nhận thấy một số vùng có dấu hiệu sơn không phải sơn ta và lớp mài khác với các tác phẩm cùng thời họ từng xử lý.

Hai ý kiến không nhất thiết mâu thuẫn. Có thể bức tranh thật nhưng từng được sửa chữa lớn bằng vật liệu khác. Có thể là bản làm lại dựa trên một bức thật. Người mua cần làm rõ: những vùng bất thường chiếm bao nhiêu, ở đâu, có hồ sơ sửa chữa không, có ảnh cũ cho thấy tình trạng trước khi sửa không.

Trong tình huống như vậy, quyết định đúng phụ thuộc vào câu trả lời cho những câu hỏi ấy, và vào mức rủi ro người mua chấp nhận được. Có thể thương lượng lại giá dựa trên tình trạng; có thể nhờ thêm ý kiến thứ ba; có thể không mua. Điều không nên làm là chọn tin ý kiến mình thích nghe.

Tình huống này cho thấy giá trị thật của giám định: không phải để có một chữ “thật” trên giấy, mà để biết bức tranh có những vấn đề gì trước khi bỏ tiền. Biết trước luôn rẻ hơn biết sau.

Sai lầm thường gặp quanh chuyện giám định

Để người bán chọn và trả tiền cho chuyên gia. Xung đột lợi ích rõ ràng. Người mua tự chọn, tự trả, hoặc hai bên cùng chọn.

Giám định sau khi đã trả hết tiền. Lúc đó kết quả bất lợi chỉ còn là bằng chứng cho tranh chấp. Giám định trước, trả sau.

Giám định qua ảnh. Ảnh không cho thấy lớp sơn, vết nứt, vật liệu. Chỉ dùng để quyết định có nên xem trực tiếp không.

Tin một tờ giấy “đã giám định” do người bán đưa. Hỏi ai làm, làm gì, có liên hệ người làm được không, và tự kiểm lại nếu giá trị lớn.

Đòi một câu trả lời có hoặc không. Chuyên gia nghiêm túc hiếm khi trả lời như vậy. Người trả lời quá chắc, quá nhanh nên được hỏi lại cơ sở.

Tự làm sạch tranh trước khi đưa giám định. Lau chùi có thể xoá mất dấu vết quan trọng và làm hỏng tranh.

Không lập biên bản giao nhận. Tranh qua tay nhiều người cần ảnh và biên bản ở mỗi lần giao nhận.

Nghĩ giám định là tốn tiền vô ích. Với tranh giá trị lớn, chi phí giám định nhỏ so với rủi ro mua phải tranh giả.

Đã lỡ mua phải tranh nghi giả: nên làm gì?

Bước đầu tiên là giữ nguyên hiện trạng. Không sửa, không lau, không thay khung, không bán lại. Gom toàn bộ hồ sơ: tin nhắn, giấy tờ người bán đưa, chứng từ thanh toán, ảnh tranh lúc mua. Ghi lại theo trí nhớ những gì người bán đã nói, càng chi tiết càng tốt, kèm ngày giờ.

Bước thứ hai là có ý kiến chuyên môn độc lập bằng văn bản. Không có ý kiến chuyên môn thì mọi khiếu nại chỉ là cảm giác. Ý kiến nên nêu rõ lý do và mức độ chắc chắn.

Bước thứ ba là hỏi luật sư về hướng xử lý: thương lượng với người bán, yêu cầu trả lại tiền theo thoả thuận, khởi kiện dân sự, hay trình báo cơ quan công an nếu có dấu hiệu lừa đảo. Mỗi hướng có điều kiện và thời hạn riêng; luật sư sẽ tư vấn theo hồ sơ cụ thể.

Điều nên tránh: đăng tin tố cáo, bêu tên người bán trên mạng khi chưa có kết luận. Ngoài việc có thể gây rắc rối pháp lý cho chính mình, việc này còn có thể khiến người bán tẩu tán tài sản hay chứng cứ. Cũng đừng bán lại bức tranh cho người khác khi đã nghi là giả; làm vậy là chuyển rủi ro sang người khác và có thể chịu trách nhiệm pháp lý.

Câu hỏi thường gặp

Giám định tranh có cho kết quả thật hay giả chắc chắn không?

Thường không tuyệt đối. Kết quả là ý kiến có cơ sở với một mức độ chắc chắn, dựa trên con mắt chuyên gia, kiểm tra vật liệu và tư liệu. Bằng chứng tiêu cực mạnh như chất màu sai thời kỳ thì có thể khá chắc chắn.

Ai có thể giám định tranh?

Thường là chuyên gia am hiểu chính hoạ sĩ đó, người phục chế có thiết bị, nhà nghiên cứu mỹ thuật, hoặc tổ chức có năng lực giám định. Không có một nơi duy nhất cho mọi bức tranh. Chọn người độc lập với bên bán và hỏi rõ kinh nghiệm với tác giả cần giám định.

Soi đèn UV có thay được giám định không?

Không. Đèn UV chỉ cho thấy lớp vecni và những chỗ sơn mới trên bề mặt. Nó hữu ích để phát hiện chỗ sửa, chữ ký thêm sau, nhưng không trả lời được ai vẽ bức tranh.

Chi phí giám định tranh tính thế nào?

Tuỳ phương pháp, thiết bị, thời gian và người thực hiện, nên không có mức chung. Hỏi rõ trước phạm vi công việc và hình thức kết quả. So với giá trị bức tranh lớn, chi phí giám định thường là khoản nhỏ.

Có nên giám định tranh qua ảnh gửi online không?

Chỉ nên coi là ý kiến sơ bộ để quyết định có cần xem trực tiếp không. Ảnh không cho thấy lớp sơn, vết nứt, vật liệu và mặt sau một cách đầy đủ. Kết luận quan trọng cần xem tận mắt.

Lỡ mua phải tranh giả thì làm gì?

Giữ nguyên tranh và toàn bộ hồ sơ, có ý kiến chuyên môn độc lập bằng văn bản, rồi hỏi luật sư về hướng xử lý. Nếu có dấu hiệu lừa đảo thì trình báo cơ quan công an. Không bán lại bức tranh cho người khác.