Ánh sáng làm tranh phai theo kiểu cộng dồn: càng mạnh, chiếu càng lâu thì phai càng nhiều, và phai rồi thì không hồi lại. Muốn giữ màu, tránh để nắng chiếu thẳng lên tranh dù chỉ một giờ mỗi ngày, dùng rèm lọc ở cửa sổ hướng nắng, chọn đèn LED rọi tranh không toả nóng và tắt khi không ai xem, và dành những bức tường ít sáng nhất cho tranh giấy, lụa, màu nước.
Phai màu khó thấy vì nó diễn ra từng ngày. Chủ nhà chỉ phát hiện khi tháo tranh xuống, thấy phần mép bị khung che vẫn đỏ tươi còn phần giữa đã ngả hồng nhạt; hoặc khi so với ảnh chụp lúc mới mua. Bài này giúp mình biết tranh nào sợ sáng nhất và sắp xếp lại căn nhà trước khi phải so ảnh.
Ánh sáng hại tranh theo cơ chế nào?
Có ba thành phần cần phân biệt. Tia cực tím, phần mắt không thấy, mạnh nhất trong nắng trực tiếp và có trong một số loại đèn cũ, làm đứt gãy liên kết của chất màu và sợi giấy, gây phai và giòn. Ánh sáng nhìn thấy, chính thứ giúp mình xem tranh, cũng làm phai các chất màu nhạy, chỉ chậm hơn. Và tia hồng ngoại, tức nhiệt, làm khô, co ngót, đẩy nhanh mọi phản ứng.
Vì vậy kính hay mica lọc UV giúp được một phần, không phải tất cả. Một bức màu nước sau kính lọc UV mà nằm dưới vệt nắng chiều mỗi ngày vẫn phai, chỉ chậm hơn. Cách chắc ăn nhất vẫn là không cho nắng chạm vào tranh.
Tác hại cộng dồn có nghĩa là ánh sáng yếu trong thời gian dài cũng gây hại tương tự ánh sáng mạnh trong thời gian ngắn. Đó là lý do bảo tàng trưng bày tranh giấy ở phòng ánh sáng dịu, và có khi luân phiên cất tranh vào kho. Ở nhà mình không cần nghiêm như vậy, nhưng có thể học cách nghĩ đó: tranh giấy treo ở hành lang tối thì sống lâu hơn tranh giấy treo cạnh cửa sổ phòng khách.
Nhiệt đi kèm cũng đáng sợ không kém. Đèn halogen rọi gần, nắng hắt lên tường hướng tây, tranh treo trên lò sưởi điện, trên máy nước nóng: mặt tranh nóng lên, khung gỗ khô co, keo dán bung ra. Sờ tay lên mặt kính hay khung thấy ấm hơn tường xung quanh là dấu hiệu chỗ đó quá nóng cho tranh.
Chất liệu nào sợ ánh sáng nhất?
Độ nhạy sáng khác nhau rất nhiều giữa các chất liệu và cả giữa các màu trong cùng một bức. Bảng sau xếp theo kinh nghiệm thường gặp:
| Chất liệu | Độ nhạy sáng | Biểu hiện khi phai | Gợi ý chỗ treo |
|---|---|---|---|
| Màu nước, mực màu, tranh lụa | Rất cao | Màu nhạt dần, nhất là đỏ, tím, hồng; lụa ngả vàng, giòn | Tường trong, ánh sáng dịu, không có nắng |
| Tranh dân gian giấy dó, màu thực vật | Cao | Màu tươi mất độ rực, giấy ngả nâu | Như trên; cân nhắc treo luân phiên |
| Tranh in giclée, ảnh in | Từ trung bình tới cao, tuỳ mực và giấy | Màu lệch tông, mất độ đậm | Tránh nắng; mực gốc chất màu bền hơn mực gốc thuốc nhuộm |
| Bột màu, pastel | Trung bình tới cao | Màu nhạt, giấy nền ngả vàng | Tránh nắng, đèn rọi dịu |
| Sơn dầu, acrylic trên toan | Thấp hơn | Lớp véc ni ngả vàng, một số màu hồng tím phai | Chịu được phòng sáng, vẫn tránh nắng thẳng |
| Sơn mài | Thấp tới trung bình | Mặt sơn có thể bạc, mất độ trong khi bị nắng nóng lâu | Tránh nắng chiếu thẳng và tường nóng |
Nếu không biết chất liệu chính xác của bức tranh, hãy đối xử với nó như loại nhạy hơn. Hỏi người bán hoặc hoạ sĩ chất liệu cụ thể và ghi lại.
Chọn chỗ treo và làm dịu ánh sáng
Đi một vòng nhà vào ba thời điểm. Sáng, trưa, chiều, quan sát vệt nắng đi qua những bức tường nào. Nắng hắt qua cửa kính, phản chiếu từ sàn bóng cũng tính.
Tường đối diện cửa sổ lớn là chỗ khó. Ở đó tranh nhận nhiều ánh sáng nhất và kính cũng loá nhất. Hợp với sơn dầu, sơn mài; không hợp tranh giấy.
Tường vuông góc với cửa sổ thường an toàn hơn. Ánh sáng đi xiên qua mặt tranh, ít khi chiếu thẳng.
Rèm vải mỏng là bộ lọc rẻ nhất. Rèm mỏng màu sáng giữ phòng sáng mà cắt bớt nắng gắt. Kéo rèm vào giờ nắng chiếu trực tiếp.
Phim dán kính lọc UV cho cửa sổ. Dán lên kính cửa sổ phòng treo nhiều tranh giúp giảm tia cực tím cho mọi thứ trong phòng, kể cả sàn gỗ và vải bọc ghế.
Ban công, hiên có mái che vẫn có nắng. Tranh treo ngoài hiên chịu nắng hắt, mưa tạt, nhiệt và ẩm. Chỉ treo tranh in, tranh gốm, tranh kim loại ở đó.
Luân phiên tranh nhạy sáng. Có hai bức lụa yêu thích thì treo một bức, cất một bức, đổi theo mùa. Cả hai sống lâu hơn và nhà lại thay đổi không khí.
Ghi ngày treo. Ghi vào hồ sơ tranh ngày treo ở vị trí nào, để biết bức nào đã "ăn nắng" bao lâu.
Đèn rọi tranh: chọn thế nào cho đẹp mà không hại
Đèn LED ngày nay là lựa chọn hợp lý nhất cho tranh trong nhà: gần như không phát tia cực tím, toả nhiệt ít ở phía chùm sáng, tiết kiệm điện. Đèn halogen cũ cho màu đẹp nhưng nóng, phải để xa; đèn huỳnh quang đời cũ có thể phát UV đáng kể. Nếu nhà còn đèn cũ rọi thẳng vào tranh gốc, thay bằng LED là việc nên làm đầu tiên.
Chọn LED có chỉ số hoàn màu cao, thường ghi là CRI trên bao bì; chỉ số càng gần 100 thì màu tranh dưới đèn càng gần với màu dưới ánh sáng ban ngày. Nhiệt độ màu ấm vừa phải hợp tranh sơn dầu, sơn mài tông nóng; ánh sáng trung tính hợp tranh hiện đại, đồ hoạ. Cầm thử một mẫu nhỏ chiếu lên tranh trước khi lắp cả loạt.
Góc chiếu khoảng chếch từ trên xuống giúp tránh loá vào mắt người xem và tránh chói trên kính. Đèn gắn sát trên đầu khung, chúi thẳng xuống, thường làm mép trên quá sáng còn nửa dưới tối, đồng thời đổ bóng khung lên tranh. Đèn ray rọi từ trần, cách tường một khoảng, cho ánh sáng đều hơn.
Đừng để đèn rọi bật suốt đêm. Đèn chỉ cần sáng khi có người trong phòng. Một công tắc riêng hay một ổ cắm hẹn giờ đơn giản đã cắt được phần lớn thời gian chiếu sáng thừa, có lợi cho tranh giấy, lụa hơn bất kỳ loại kính đắt tiền nào.
Tự kiểm tranh có đang phai không
Không cần thiết bị đo, có thể theo dõi tại nhà bằng cách sau:
- Chụp ảnh chuẩn khi mới treo. Chụp ban ngày, cùng một vị trí, tắt đèn trần, có một tấm thẻ trắng hoặc xám đặt cạnh tranh để so màu sau này.
- Chụp lại cùng điều kiện sau mỗi năm. So hai ảnh cạnh nhau, chú ý các màu đỏ, hồng, tím, xanh lá nhạt.
- Kiểm mép bị khung che. Khi có dịp tháo khung, so phần mép bị che với phần giữa. Khác màu rõ là dấu hiệu tranh đang ăn sáng quá nhiều.
- Sờ nhiệt mặt kính, khung. Vào giờ nắng gắt hoặc khi đèn bật lâu, sờ lên khung. Ấm hơn tường là cần dời đèn hoặc dời tranh.
- Ghi kết quả vào hồ sơ tranh. Để quyết định có cần luân phiên, đổi đèn hay đổi tường.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đã phai màu có phục hồi được không?
Màu đã phai do ánh sáng không quay lại được. Người phục chế có thể làm sạch lớp bẩn, véc ni ố vàng để màu tươi hơn, nhưng phần chất màu đã mất thì không hồi lại như cũ. Vì vậy phòng ngừa là cách duy nhất.
Đèn LED có làm hại tranh không?
LED chất lượng tốt gần như không phát tia cực tím và ít nóng ở chùm sáng, nên an toàn hơn nhiều loại đèn khác. Dù vậy ánh sáng nhìn thấy vẫn có tác động cộng dồn, nên tranh nhạy sáng vẫn cần đèn dịu và không bật suốt ngày.
Kính lọc UV có thay được rèm cửa không?
Không thay được. Kính lọc UV giảm tia cực tím nhưng không giảm ánh sáng nhìn thấy và nhiệt. Rèm, vị trí treo và thời gian chiếu sáng vẫn là các yếu tố chính.
Tranh sơn dầu treo đối diện cửa sổ được không?
Sơn dầu chịu sáng tốt hơn tranh giấy nên thường chấp nhận được, miễn là nắng không chiếu thẳng vào mặt tranh và tường không bị nóng. Chú ý loá nếu có lớp véc ni bóng.
Đèn rọi tranh nên đặt cách tranh bao xa?
Tuỳ loại đèn và kích thước tranh, không có một con số cho mọi trường hợp. Nguyên tắc là ánh sáng phủ đều toàn bức, không chói lên mắt người xem, và khung không bị nóng khi đèn bật lâu. Đèn ray trên trần thường dễ điều chỉnh hơn đèn gắn sát khung.
Tranh in có bền màu bằng tranh vẽ tay không?
Tuỳ mực và giấy. Bản in giclée dùng mực gốc chất màu trên giấy tốt có thể bền khá lâu trong điều kiện trong nhà; bản in mực thường trên giấy rẻ phai nhanh hơn nhiều. Hỏi người bán loại mực, loại giấy, và vẫn tránh nắng như tranh vẽ tay.
