Tranh Hàng Trống khác tranh Đông Hồ ở chỗ nó chỉ in một lần nét đen, còn toàn bộ màu do người thợ tô bằng bút lông, có vờn đậm nhạt. Tranh Đông Hồ thì in mỗi màu một ván, màu phẳng, nằm trên giấy điệp óng ánh. Nhìn một mảng áo: nếu màu chuyển từ đậm ở mép sang nhạt ở giữa thì gần như chắc là Hàng Trống.
Hai dòng tranh này hay bị gộp chung là "tranh dân gian", nhưng sinh ra cho hai kiểu người mua khác nhau. Đông Hồ là tranh Tết của nhà nông. Hàng Trống là tranh của phố, của người thị dân Hà Nội ngày trước, nhiều tranh thờ, tranh treo trang trọng, màu rực và đường nét cầu kỳ hơn.
Một ván nét, còn lại là tay người
Người làm tranh Hàng Trống khắc một ván duy nhất cho nét đen. In nét lên giấy xong, phần còn lại là việc của bút lông: tô từng mảng áo, mặt, cây cỏ, mây. Vì thế mỗi tờ Hàng Trống là một bản riêng, hai tờ cùng ván vẫn có thể khác nhau về màu.
Kỹ thuật làm nên vẻ riêng của Hàng Trống là vờn màu. Người thợ dùng hai bút, một bút chấm màu đậm ở mép, một bút nước kéo cho màu nhạt dần vào giữa. Áo tố nữ, vảy cá chép, mây quanh hổ đều có độ chuyển này, nhìn lên thấy tròn, thấy khối, khác hẳn mảng phẳng của Đông Hồ.
Nét đen của Hàng Trống mảnh, nhiều chi tiết, có khi chạy dày đặc ở hoa văn áo, sóng nước, mây. Người khắc ván phải rất giỏi mới giữ được nét thanh mà không gãy. So với nét Đông Hồ mộc và chắc, nét Hàng Trống thanh và cầu kỳ hơn, gần với lối tranh thờ.
Giấy của Hàng Trống thường là giấy dó mỏng hoặc giấy xuyến chỉ, không quét điệp. Mặt giấy vì thế không óng ánh. Tranh xong thường được bồi lên giấy dày hoặc vải, làm trục cuốn để treo như tranh thờ, chứ ít khi dán thẳng lên vách.
Màu Hàng Trống dùng phẩm nhuộm, nên tươi và đậm hơn màu cây cỏ của Đông Hồ: hồng sen, xanh lam, đỏ thắm, vàng chanh. Lần đầu xem dễ thấy hơi sặc, nhưng đứng trong gian thờ ánh đèn dầu, màu ấy lại vừa.
Hàng Trống và Đông Hồ đặt cạnh nhau
Bảng dưới gom những chỗ khác nhau dễ thấy nhất, để mang theo khi đi xem tranh:
| Tiêu chí | Tranh Hàng Trống | Tranh Đông Hồ |
|---|---|---|
| Cách làm | In một ván nét, tô màu bằng bút lông | In mỗi màu một ván, nét in sau cùng |
| Màu | Phẩm nhuộm, tươi, có vờn đậm nhạt | Màu cây cỏ đất đá, mảng phẳng |
| Giấy | Giấy dó mỏng hoặc xuyến chỉ, không điệp | Giấy dó quét điệp, óng ánh |
| Nét | Mảnh, dày chi tiết | Mộc, chắc, ít chi tiết |
| Người mua xưa | Thị dân Hà Nội, nhà có gian thờ | Nhà nông, chợ tranh Tết |
| Đề tài | Tranh thờ, tố nữ, tứ bình, cá chép | Sinh hoạt làng quê, chúc Tết, châm biếm |
| Mỗi tờ | Gần như bản riêng vì tô tay | Giống nhau theo ván, khác ở độ lệch |
Hai dòng không hơn kém nhau. Chọn dòng nào là chọn không khí: Đông Hồ vui, mộc, hợp chỗ sinh hoạt; Hàng Trống trang trọng, rực, hợp gian thờ hay một bức tường cần điểm nhấn.
Đề tài quen của tranh Hàng Trống
Bộ tố nữ. Các cô gái trong áo dài cổ, mỗi người cầm một nhạc cụ hay một vật trang nhã. Đây là bộ tranh người ta nhắc nhiều nhất khi nói Hàng Trống.
Lý ngư vọng nguyệt. Cá chép nhìn trăng, vảy được vờn màu kỹ, sóng nước nét mảnh. Tranh treo Tết với ý cầu đỗ đạt, vượt khó.
Ngũ hổ. Năm con hổ năm màu theo năm phương, là tranh thờ trong các điện, phủ. Mua về treo nhà nên hiểu đây là tranh tín ngưỡng, đặt cho đúng chỗ.
Tranh thờ Táo quân, Thánh Mẫu. Nhiều tờ dùng trong thờ cúng thật, kích thước theo gian thờ. Người chơi nên tôn trọng mục đích ban đầu của tranh.
Tứ bình. Bộ bốn tờ dọc treo thành hàng, thường là bốn mùa hoặc bốn cảnh. Mua lẻ một tờ của bộ tứ bình thì khi treo dễ trông lạc lõng.
Tranh truyện. Một số tờ kể tích truyện, có chữ đề. Chữ được khắc chung ván nét nên cùng một nét dao với hình.
Tranh chúc Tết. Cá chép, gà, hoa quả với màu tươi dùng treo trong mấy ngày Tết, giống công dụng của Đông Hồ nhưng ở phố.
Đề tài dùng chung. Có đề tài xuất hiện ở cả hai dòng, như cá chép. Lúc ấy đừng nhìn đề tài mà nhìn cách làm: vờn tay hay in phẳng.
Nhận ra tranh Hàng Trống làm đúng lề lối
Tìm độ vờn. Mảng màu phải chuyển đậm nhạt mềm. Màu phẳng đều tuyệt đối trên áo, trên vảy cá là dấu hiệu bản in máy.
Soi chỗ màu chạm nét. Tô tay thì có lúc màu tràn nhẹ qua nét, có lúc hụt. Màu nằm đúng khít từng li trên nhiều tờ là bản in.
So hai tờ cùng đề tài. Hai tờ tô tay luôn có chỗ khác màu, khác độ đậm. Hai tờ giống hệt nhau như đúc thì không phải tô tay.
Xem nét đen. Nét in từ ván gỗ có độ đậm không đều, chỗ mực đậm chỗ nhạt theo lực ép. Nét in máy đen đều.
Kiểm giấy. Giấy dó nhẹ, sợi dài, nhìn ngược sáng thấy thớ. Giấy công nghiệp dày đều, không thớ.
Để ý màu sau lưng. Màu tô bằng nước thường thấm ra mặt sau ở chỗ đậm. Bản in trên giấy dày thì mặt sau sạch.
Hỏi người tô. Dòng Hàng Trống ngày nay chỉ còn ít người theo nghề. Người bán biết rõ ai tô, tô bao lâu một tờ, là người đáng mua.
Chấp nhận giá khác. Tranh tô tay tốn nhiều công hơn tranh in, giá vì thế cao hơn hẳn. Thấy tranh "Hàng Trống tô tay" rẻ ngang tờ lịch thì nên nghi.
Vì sao Hàng Trống khó gặp hơn Đông Hồ
Ngày trước phố Hàng Trống và các phố quanh đó có nhiều nhà làm tranh, bán cho dân phố dịp Tết và cho các đền, điện. Khi tranh in công nghiệp, lịch, ảnh in tràn vào, nhu cầu tranh thờ, tranh Tết tô tay giảm hẳn. Nghề không có người mua thì ít người theo.
Hàng Trống lại khó giữ hơn Đông Hồ vì phụ thuộc vào tay người tô. Ván khắc còn thì vẫn in được nét, nhưng người vờn màu giỏi phải học nhiều năm. Mất người là mất luôn cái hay, không thể in lại bằng máy cho giống.
Bây giờ muốn có tranh Hàng Trống tô tay, người chơi thường tìm đến những người còn giữ nghề hoặc các buổi trưng bày về tranh dân gian. Phố Hàng Trống ngày nay đông khách, nhiều cửa hàng, nhưng tên phố không bảo đảm món đang bán là tranh Hàng Trống.
Nếu chỉ cần một tờ treo cho vui, bản in đẹp của tranh Hàng Trống cũng đủ. Còn nếu muốn sở hữu cái hay thật của dòng tranh này, thì trả cho công vờn màu, và nhận tranh từ người làm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Hàng Trống có quét giấy điệp không?
Thường là không. Tranh Hàng Trống in nét trên giấy dó mỏng hoặc giấy xuyến chỉ rồi tô màu, sau đó bồi lên giấy dày hay vải. Giấy điệp óng ánh là dấu hiệu của Đông Hồ.
Vờn màu là gì?
Vờn màu là cách tô hai bút: một bút chấm màu đậm ở mép mảng, một bút nước kéo cho màu nhạt dần vào trong. Nhờ đó áo, vảy cá, mây trong tranh Hàng Trống có độ tròn, có khối.
Tranh Ngũ hổ có nên treo phòng khách không?
Ngũ hổ vốn là tranh thờ trong điện, phủ. Treo ở phòng khách không cấm kỵ gì, nhưng nên hiểu nguồn gốc tín ngưỡng của nó và đặt ở chỗ trang trọng, đừng dùng như tranh trang trí vui.
Làm sao biết tranh Hàng Trống tô tay hay in màu?
Tìm độ vờn đậm nhạt, chỗ màu tràn hay hụt nét, và so hai tờ cùng đề tài. Tô tay thì không tờ nào giống hệt tờ nào; in máy thì màu phẳng, khít và giống nhau.
Tranh Hàng Trống và tranh Đông Hồ, cái nào giá trị hơn?
Không có chuyện dòng nào cao hơn. Giá của từng tờ phụ thuộc người làm, công sức, độ cũ và nguồn gốc. Nên chọn theo không khí mình muốn: Đông Hồ mộc, vui; Hàng Trống rực, trang trọng.
