Sơn mài truyền thống làm trên vóc, tức tấm gỗ đã được bó vải và phủ nhiều lớp sơn ta trộn đất; sau đó hoạ sĩ vẽ, phủ, ủ trong buồng ẩm cho sơn khô, rồi mài bằng nước, lặp lại nhiều vòng. Tranh gọi là "sơn mài" nhưng làm bằng sơn điều hay sơn công nghiệp thì khô nhanh ngoài không khí, mặt bóng như nhựa, và thiếu chiều sâu của nhiều lớp sơn ta được mài.
Hiểu quy trình là hiểu vì sao một tấm sơn mài thật làm mất cả tháng, nặng tay, và vì sao ngoài chợ có những tấm "sơn mài" rẻ bất ngờ. Bài này đi qua từng công đoạn bằng những gì có thể thấy trên tấm tranh.
Sơn ta: nhựa cây cần hơi ẩm mới khô
Sơn ta là nhựa lấy từ cây sơn, trồng nhiều ở vùng trung du Phú Thọ. Nhựa mới chích ra gọi là sơn sống, để lắng, lọc, chia ra các phần dùng cho việc khác nhau. Phần sơn được khuấy, đảo nhiều giờ cho bớt nước, trong lại thành sơn chín, sơn cánh gián, màu nâu hổ phách. Sơn chín pha với chất sắt thì thành then đen.
Điều kỳ lạ của sơn ta là nó không khô bằng cách hong khô. Nó đóng rắn nhờ một phản ứng cần hơi ẩm. Để ngoài trời hanh, sơn dính mãi; đưa vào buồng ẩm, sơn mới cứng lại. Xưởng sơn mài vì thế luôn có buồng ủ, có khi chỉ là tủ gỗ kín tưới nước, có khi là phòng riêng.
Khi đã khô, màng sơn ta rất cứng, chịu nước, chịu được nhiệt vừa phải, không tan trong các dung môi thông thường. Đó là lý do đồ sơn ta cổ trong đình chùa còn lại qua rất nhiều năm.
Sơn sống có thể gây dị ứng da, người trong nghề gọi là bị sơn ăn: ngứa, nổi mẩn, sưng. Thợ mới vào nghề hầu như ai cũng trải qua. Chi tiết này nghe lạ nhưng giải thích vì sao sơn ta không phải thứ ai cũng làm được ở nhà.
Sơn ta đã khô hẳn trên tranh hoàn thiện thì người treo tranh không phải lo chuyện này. Nhưng tranh còn mới, còn mùi sơn, người có cơ địa dị ứng nên để tranh ở chỗ thoáng một thời gian trước khi treo trong phòng ngủ.
Các công đoạn của một tấm sơn mài truyền thống
Mỗi xưởng có biến thể riêng, nhưng khung chính thường đi như sau:
- Làm cốt gỗ. Tấm gỗ ván hoặc gỗ dán được chọn, gắn nẹp, trét kín mạch.
- Bó vải. Phủ lên mặt gỗ một lớp vải màn mỏng tẩm sơn, cho mặt vóc không nứt theo thớ gỗ.
- Hom và lót. Phủ nhiều lớp sơn trộn đất mịn, gọi là hom, rồi lót, mỗi lớp ủ khô và mài phẳng. Lớp sau mịn hơn lớp trước.
- Phủ then nền. Mặt vóc phủ then, mài bóng, thành tấm vóc đen sẵn sàng để vẽ.
- Vẽ và gắn chất liệu. Hoạ sĩ vẽ bằng sơn pha màu, dán vàng bạc thếp, gắn vỏ trứng, vỏ trai.
- Phủ, ủ, mài lặp lại. Phủ lớp sơn lên toàn bộ, ủ khô, mài nước cho lộ hình; rồi vẽ thêm, phủ tiếp. Đây là phần quyết định chiều sâu.
- Đánh bóng. Mài bằng giấy ráp mịn dần, than, rồi đánh bóng bằng tay với bột mịn.
Từ tấm gỗ đến tranh xong có rất nhiều lớp và rất nhiều lượt ủ. Đó là thời gian không rút ngắn được bằng máy, vì sơn ta khô theo nhịp riêng của nó.
Sơn điều, sơn công nghiệp: không phải lừa, nhưng là thứ khác
Sơn điều làm từ dầu vỏ hạt điều, được dùng rộng rãi thay sơn ta vì khô ngoài không khí, rẻ hơn, dễ làm hơn, màu nhiều hơn. Nhiều xưởng làm đồ mỹ nghệ, hộp, bình, tranh khổ nhỏ dùng sơn điều. Còn có những loại sơn tổng hợp, sơn phủ hai thành phần cho mặt bóng như gương chỉ sau một lần phủ.
Những tấm làm bằng các chất liệu này vẫn có thể có vỏ trứng, có vàng bạc, có nền đen bóng. Chúng đẹp kiểu đồ trang trí, bền trong điều kiện thường. Điều chúng thiếu là chiều sâu nhiều tầng: màu nằm gần mặt, bóng nằm trên mặt.
Vấn đề chỉ phát sinh khi người bán gọi chung là "sơn mài" và đặt giá của sơn mài sơn ta. Trong nghề, có người gọi phân biệt là sơn mài truyền thống và sơn mài công nghiệp. Người mua không cần chê loại nào, chỉ cần biết đúng tên thứ mình mua.
Cũng có những hoạ sĩ chủ ý kết hợp sơn ta với chất liệu khác, hoặc dùng sơn điều cho một số lớp. Đó là lựa chọn sáng tác. Điều đáng trân trọng là người làm nói rõ cách mình làm.
Phân biệt bằng mắt và bằng câu hỏi
Độ sâu của màu. Sơn ta mài nhiều lớp nhìn như có lớp nước phía trên màu. Sơn phủ công nghiệp màu nằm ngay dưới lớp bóng mỏng.
Độ bóng. Bóng sơn ta đánh tay ấm, hơi mềm. Bóng như gương soi được mặt rõ nét thường là lớp phủ tổng hợp.
Vết mài. Tìm chỗ lớp dưới lộ lên mềm mại, chỗ vàng bạc lộ một nửa. Không có dấu mài nào là dấu hiệu đáng hỏi.
Sức nặng. Vóc gỗ bó vải nhiều lớp hom lót khá nặng so với kích thước. Tấm nhẹ bất ngờ có thể là cốt mỏng, ít lớp.
Mép và lưng. Vóc truyền thống thường sơn cả mép và lưng. Lưng ván trần, mép chưa xử lý là dấu làm nhanh.
Mùi. Tranh sơn ta mới có mùi sơn đặc trưng nhẹ; sơn công nghiệp mới có mùi dung môi hắc hơn.
Hỏi loại sơn. Sơn ta hay sơn điều hay sơn tổng hợp. Người làm thật sẽ trả lời ngay, không vòng vo.
Hỏi thời gian làm. Một bức sơn ta khổ vừa cần hàng tuần đến hàng tháng. Câu trả lời "vài ngày" là đã rõ.
Hỏi được vào xưởng không. Buồng ủ, kệ vóc, chậu nước mài là những thứ không giấu được.
Điều người mua nên biết về độ bền của sơn mài
Vóc quan trọng như mặt. Mặt sơn ta rất bền, nhưng nếu cốt gỗ kém, bó vải sơ sài, vóc cong hay nứt thì mặt cũng nứt theo.
Sợ nắng gắt kéo dài. Một số màu và lớp phủ chuyển tông dưới nắng thẳng nhiều năm. Treo chỗ sáng gián tiếp.
Sợ nhiệt cao. Không treo trên bếp, sát đèn nóng, ngay dưới cục nóng điều hoà.
Không sợ lau ẩm nhẹ. Sơn ta khô hẳn chịu được khăn ẩm vắt kiệt, nhưng tốt nhất vẫn lau khô bằng khăn mềm.
Sợ va đập ở góc. Góc vóc là chỗ dễ sứt nhất khi chuyển nhà. Bọc góc riêng khi vận chuyển.
Không đánh xi đồ gỗ. Xi, dầu bóng đồ gỗ để lại lớp màng mờ trên sơn mài, lâu ngày bám bụi.
Sửa được nhưng phải đúng nghề. Vết sứt, trầy trên sơn ta có thể được thợ sơn mài sửa bằng chính sơn ta, ủ và mài lại. Đừng tô đè bằng sơn khác.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao sơn mài phải ủ trong buồng ẩm?
Sơn ta không khô bằng cách bay hơi mà đóng rắn nhờ một phản ứng cần hơi ẩm. Để chỗ hanh khô sơn lâu cứng, vào buồng ẩm mới khô đều và chắc.
Sơn điều có phải sơn mài không?
Sơn điều là chất liệu khác, làm từ dầu vỏ hạt điều, khô ngoài không khí. Đồ làm bằng sơn điều có thể đẹp và bền, nhưng không có chiều sâu của sơn ta mài nhiều lớp, và nên được gọi đúng tên.
Vóc sơn mài là gì?
Vóc là tấm nền của tranh sơn mài: gỗ được bó vải, phủ nhiều lớp sơn trộn đất, ủ và mài phẳng, cuối cùng phủ then. Vóc tốt thì tranh ít cong vênh, nứt nẻ về sau.
Bị sơn ăn là gì?
Đó là cách người trong nghề gọi phản ứng dị ứng da khi tiếp xúc sơn ta sống: ngứa, nổi mẩn, sưng. Tranh sơn ta đã khô hẳn thì người treo không phải lo, nhưng người dị ứng nên để tranh mới ở chỗ thoáng một thời gian.
Tranh sơn mài bị trầy có sửa được không?
Có thể sửa bởi thợ sơn mài, dùng sơn ta phủ, ủ và mài lại chỗ hỏng. Không nên tô đè bằng sơn khác vì sẽ lệch độ bóng và màu.
Làm sao biết tranh sơn mài làm bằng sơn ta?
Nhìn chiều sâu, dấu mài, độ bóng ấm, cầm thử sức nặng và xem mép, lưng vóc. Cuối cùng vẫn phải hỏi người làm loại sơn, thời gian làm, và nếu được thì xem xưởng.
