Đứng gần một bức tranh, thứ cần đọc là nét vẽ và bề mặt: vệt cọ dứt khoát hay dò dẫm, sơn đắp dày hay mỏng như phủ một lớp, nét bút lông trên lụa chảy một hơi hay bị nối nhiều đoạn. Bề mặt là dấu vết còn lại của bàn tay hoạ sĩ, cho biết họ vẽ nhanh hay chậm, chắc tay hay còn phân vân, sửa nhiều hay ít.
Đây là phần mà ảnh chụp và bản in làm mất nhiều nhất. Trên màn hình, hai bức tranh có thể trông giống nhau, nhưng đứng trước bản thật, một bức có bề mặt sống động, một bức phẳng như tờ giấy.
Bài này đi qua cách nhìn nét ở từng chất liệu, những dấu hiệu của tay nghề và những phép lịch sự khi đứng gần tranh.
Vì sao nét vẽ quan trọng với người xem?
Một vệt cọ là một quyết định. Hoạ sĩ chấm cọ vào màu, đặt lên toan, kéo theo một hướng, nhấc lên ở một chỗ. Khi quyết định ấy rõ ràng, vệt cọ có độ căng, đầu nét đậm và cuối nét thoát nhẹ. Khi hoạ sĩ phân vân, nét bị quẹt đi quẹt lại, mép mảng màu nhoè nhoẹt và đục.
Ở những bức đã đi vào lịch sử mỹ thuật, người ta hay nhận ra hoạ sĩ qua nét trước cả qua đề tài. Ví dụ quen thuộc ở Việt Nam là những bức phố cổ Hà Nội của Bùi Xuân Phái: những đường viền mái nhà, bức tường không cố cho thẳng thớm, và chính sự mộc ấy góp phần làm nên chất riêng mà người xem nhận ra. Người chép tranh hay cố tô cho nét đều và sạch, thế là mất ngay cái hồn.
Với người xem bình thường, đọc nét giúp phân biệt tranh vẽ có cảm hứng với tranh vẽ dây chuyền. Tranh làm theo khuôn mẫu thường có nét đều, lặp lại, hướng cọ giống nhau khắp mặt tranh. Tranh có cảm hứng thường có chỗ nhanh chỗ chậm, chỗ đắp dày chỗ để mỏng, hướng cọ đổi theo hình dạng của vật.
Nét không có chuẩn đúng sai. Có hoạ sĩ vẽ mịn tới mức không thấy vệt cọ, có người đắp sơn dày như nặn. Cái cần đọc là nét có thống nhất với ý của bức tranh không, và có cho thấy sự tự tin không.
Đọc nét theo từng chất liệu
Sơn dầu vẽ cọ. Nhìn hướng vệt cọ, độ dày và mép của mảng màu. Vệt cọ đi theo hình khối, như uốn quanh quả cam, cho thấy hoạ sĩ nghĩ bằng hình khối. Vệt cọ đi một hướng khắp nơi thường là vẽ nhanh cho đủ.
Sơn dầu vẽ dao. Dao vẽ để lại những mặt phẳng sắc cạnh, những gờ sơn nổi. Đứng nghiêng nhìn sẽ thấy rõ gờ sơn bắt sáng. Dao vẽ đẹp khi mỗi nhát là một mảng có chủ ý, xấu khi sơn bị trát lung tung cho có kết cấu.
Acrylic. Acrylic khô nhanh nên vệt cọ thường gọn và mép sắc hơn sơn dầu, khó hoà mềm trên mặt tranh. Bề mặt hay hơi mờ hơn nếu không phủ bóng. Đây là đặc tính chất liệu, không phải dấu hiệu kém.
Màu nước. Đọc chỗ màu loang, chỗ màu đọng mép, chỗ để trắng giấy. Màu nước rất khó sửa, nên vệt màu tươi trong, không bị cọ đi cọ lại, là dấu hiệu tay nghề rõ nhất.
Tranh lụa. Nét bút lông viền hình trên lụa phải đi một hơi, đều tay, không run. Màu lụa được vẽ nhiều lớp mỏng, có khi rửa đi vẽ lại, nên mảng màu trên lụa mịn, mờ như sương. Lụa bị vẽ dày, bết là dấu hiệu làm vội.
Sơn mài. Bề mặt sơn mài sau khi mài và đánh bóng thường phẳng, nét là những đường ranh giữa các lớp được mài lộ ra. Đọc nét sơn mài là đọc chỗ vàng bạc được mài tới đâu, mảng vỏ trứng được cẩn ra sao, mép có gọn không.
Tranh khắc gỗ và tranh in dân gian. Nét do bản khắc tạo ra, mỗi màu một bản. Đọc nét là xem nét khắc dứt khoát, các bản màu chồng có khớp nhau không. Lệch bản nhẹ là dấu vết thủ công, không phải lỗi.
Bột màu, chì than, phấn. Nét khô, có hạt, để lộ thớ giấy. Những bức vẽ nhanh bằng chì than thường cho thấy nét gốc của hoạ sĩ rõ nhất, không bị lớp màu che phủ.
Bề mặt kể chuyện vẽ nhanh hay vẽ chậm
Có hai cách vẽ sơn dầu rất khác nhau. Một là vẽ một lượt khi lớp màu còn ướt, các màu hoà vào nhau ngay trên toan, bức tranh xong trong một hai buổi. Hai là vẽ nhiều lớp, đợi lớp dưới khô mới phủ lớp trên, có khi mất vài tuần tới vài tháng. Bề mặt hai kiểu này trông khác hẳn.
Tranh vẽ một lượt thường tươi, nét cọ còn nguyên, các màu ở mép mảng hơi lẫn vào nhau. Nó giữ được cái hứng khởi của lúc vẽ, hợp với cảnh ngoài trời, hoa, phố xá. Điểm yếu là khó sửa, nên vẽ hỏng thì thấy ngay chỗ quẹt lại đục màu.
Tranh vẽ nhiều lớp thường có chiều sâu màu, nhất là ở vùng tối: nhìn kỹ thấy lớp này ánh qua lớp kia. Bề mặt có thể mịn hơn, nét cọ ít lộ. Tranh chân dung, tĩnh vật kỹ lưỡng hay đi theo kiểu này.
Không kiểu nào hơn kiểu nào. Nhưng khi người bán nói một bức vẽ mất mấy tháng mà bề mặt chỉ có một lớp màu mỏng quét một lượt, hoặc nói vẽ ngẫu hứng trong một buổi mà bề mặt dày đặc nhiều lớp khô chồng lên nhau, thì lời kể và bề mặt không khớp. Đứng gần đọc bề mặt giúp mình tự đánh giá thay vì chỉ nghe kể.
Đứng gần một bức tranh: nhìn theo thứ tự nào?
Sau khi đã xem tổng thể từ xa, bước lại gần và làm lần lượt:
- Chọn ba vùng để soi. Một vùng điểm nhấn, một vùng nền, một vùng tối. Ba vùng này thường cho ba kiểu nét khác nhau.
- Nhìn hướng nét và độ dày. Vệt cọ đi theo hướng nào, dày hay mỏng, có chỗ nào sơn nổi gờ không.
- Nhìn mép mảng màu. Mép sắc, mép mềm, mép nhoè. Hoạ sĩ khéo thường dùng mép sắc ở điểm nhấn và mép mềm ở vùng nền để đẩy lùi.
- Đứng nghiêng xem bề mặt. Nghiêng người sang một bên để ánh đèn chiếu xiên qua bề mặt. Gờ sơn, vết dao, vết mài sẽ hiện rõ.
- Tìm dấu vết sửa. Đôi khi thấy dưới lớp sơn trên có gờ của một hình đã bị phủ đi. Dấu vết sửa cho thấy hoạ sĩ đã đổi ý, là một phần câu chuyện của bức tranh.
- Lùi lại và so với ấn tượng ban đầu. Sau khi xem nét, quay lại nhìn tổng thể. Nhiều bức sẽ thấy hay hơn hẳn vì đã hiểu nó được làm ra thế nào.
Phép lịch sự khi đứng gần tranh
Không chạm tay vào mặt tranh. Dầu và mồ hôi trên tay để lại dấu vết lâu dài, nhất là trên sơn mài, lụa và giấy. Chỉ tay cũng nên giữ cách mặt tranh một khoảng.
Giữ khoảng cách khi có người khác xem. Đứng sát che mất tầm nhìn của người phía sau. Xem gần xong thì lùi ra nhường chỗ.
Để ý vạch hoặc dây giới hạn. Nhiều phòng trưng bày có vạch trên sàn hoặc dây chắn. Đó là khoảng cách tối thiểu, không phải gợi ý.
Cẩn thận với ba lô và túi đeo vai. Quay người bất ngờ khi đeo ba lô dễ quẹt vào tranh. Nhiều nơi yêu cầu gửi đồ là có lý do.
Hỏi trước khi chụp cận cảnh. Một số triển lãm không cho chụp, hoặc không cho dùng đèn flash. Ánh đèn flash lặp lại nhiều lần có hại cho một số chất liệu nhạy sáng.
Không gõ, không cạo thử bề mặt. Muốn biết là sơn hay in thì nhìn nghiêng dưới ánh sáng, không cần sờ. Ở xưởng hoạ sĩ, muốn xem kỹ thì hỏi, họ thường sẵn lòng cầm tranh nghiêng cho xem.
Trông trẻ nhỏ. Trẻ con thích chạm vào bề mặt sần sùi của sơn đắp dày. Nắm tay bé và giải thích trước khi vào phòng sẽ đỡ hơn là quát khi bé đã chạm.
Câu hỏi thường gặp
Sơn đắp càng dày có phải tranh càng có giá trị?
Không. Độ dày là lựa chọn phong cách, không phải thước đo giá trị. Có những bức vẽ mỏng như lụa rất có tay nghề, và có bức đắp dày chỉ để tạo hiệu ứng. Điều cần xem là độ dày có phục vụ hình và ý của bức tranh không.
Làm sao biết tranh in hay tranh vẽ tay khi nhìn bề mặt?
Nhìn nghiêng dưới ánh sáng xiên: tranh vẽ tay thường có gờ sơn, vệt cọ có độ nổi thật; bản in phẳng, đôi khi soi kỹ thấy các chấm mực đều. Có bản in được quét thêm lớp gel giả vệt cọ, nên chỗ nghi ngờ nên nhờ người có chuyên môn xem.
Nét vẽ run có phải là tay nghề kém?
Chưa chắc. Có hoạ sĩ cố ý để nét run, nét thô để giữ cảm xúc và sự sống. Nét run vì phân vân thì thường đi kèm quẹt lại nhiều lần và mép mảng đục. Hai kiểu này nhìn lâu sẽ phân biệt được.
Tranh lụa có vệt cọ không?
Có nhưng rất khó thấy. Màu lụa được vẽ nhiều lớp mỏng, nên mặt lụa mịn. Nét rõ nhất là nét bút lông viền hình, chỗ thể hiện tay nghề rõ nhất của tranh lụa.
Có nên mang kính lúp đi xem triển lãm?
Không cần cho xem thông thường. Mắt thường ở khoảng cách gần, kèm việc đứng nghiêng để bắt sáng, là đủ để đọc nét. Kính lúp hữu ích hơn khi mua tranh và cần kiểm kỹ bề mặt.
