Đọc màu trong một bức tranh là trả lời ba câu: gam chủ đạo nghiêng về nóng hay lạnh, chỗ nào hoạ sĩ đặt hai màu đối chọi nhau mạnh nhất, và màu được pha trộn tinh tế hay để nguyên tươi từ tuýp. Ba câu đó nói về bức tranh nhiều hơn là việc gọi tên từng màu có trong đó.
Màu là thứ người xem cảm nhận nhanh nhất nhưng cũng dễ bị đánh lừa nhất. Cùng một bức tranh, dưới đèn vàng ở phòng trưng bày, dưới nắng trưa cạnh cửa sổ và trên màn hình điện thoại có thể trông như ba bức khác nhau.
Bài này đi qua cách nhận gam chủ đạo, đọc nóng lạnh, tìm điểm tương phản, nhìn ra màu xám đẹp, và những điều kiện làm mắt đọc sai màu.
Gam chủ đạo: bức tranh đang ở trong không khí nào?
Trước khi nhìn từng màu, hãy hỏi cả bức tranh chìm trong không khí nào. Một bức phong cảnh có thể có đủ xanh, đỏ, vàng, nhưng tổng thể vẫn ngả về vàng ấm của buổi chiều hoặc xanh xám của sáng sớm mưa phùn. Đó là gam chủ đạo, và nó thường quyết định cảm giác đầu tiên của người xem.
Một cách để thấy gam chủ đạo là tìm màu của những vùng lẽ ra trung tính: bức tường trắng, mặt đường, bầu trời nhiều mây. Nếu bức tường trắng được vẽ hơi hồng cam, hoạ sĩ đang đặt cả cảnh vào ánh nắng chiều. Nếu nó ngả lục lam, cảnh đang ở trong bóng râm hoặc trời âm u.
Nhiều hoạ sĩ làm nền toan bằng một lớp màu trước khi vẽ, ví dụ một lớp nâu đỏ mỏng hoặc một lớp xám ấm. Lớp này lấp ló qua các khe nét vẽ và kéo cả bức tranh về một gam. Đứng gần nhìn kỹ ở các mép mảng, đôi khi sẽ thấy lớp nền ấy lộ ra.
Với sơn mài, gam chủ đạo hay xoay quanh đen, son đỏ và ánh vàng bạc, nên hai bức sơn mài khác đề tài vẫn có thể trông gần nhau về màu. Khi đó cái để phân biệt là độ trong của lớp sơn và cách các mảng vàng bạc được mài lộ ra, không phải bảng màu.
Nóng và lạnh: đọc nhiệt độ của màu
Màu nóng là đỏ, cam, vàng; màu lạnh là lam, lục lam, tím lam. Cách chia này là quy ước quen dùng, nhưng điều đáng để ý hơn là mỗi màu cũng có bản nóng và bản lạnh: đỏ ngả cam ấm hơn đỏ ngả tím, lục ngả vàng ấm hơn lục ngả lam.
Màu nóng thường như tiến lại gần, màu lạnh như lùi ra xa. Hoạ sĩ phong cảnh dùng điều này để làm chiều sâu: núi xa ngả lam xám, tiền cảnh ấm và đậm. Nhìn thấy dãy núi xa nhạt và lạnh dần là đang thấy kỹ thuật phối cảnh bằng màu.
Bóng đổ không phải lúc nào cũng là màu tối của vật. Trong nhiều tranh vẽ ngoài trời, bóng dưới gốc cây nắng được vẽ lam tím chứ không phải nâu đen. Nắng ấm thì bóng lạnh, và đó là điều mắt thấy thật ngoài đời, chỉ là ít ai để ý.
Một chấm nóng giữa vùng lạnh hút mắt rất mạnh. Chiếc nón đỏ trên cánh đồng xanh, ngọn đèn vàng trong cảnh đêm lam. Khi thấy một chấm như vậy, thường đó là chỗ hoạ sĩ muốn mình nhìn vào.
Tranh toàn màu ấm dễ gây ngột. Nếu cả bức chỉ có đỏ, cam, vàng mà không có chút lạnh nào để nghỉ, tranh dễ nóng gắt. Hoạ sĩ khéo thường giấu một ít lục xám hay lam nhạt ở đâu đó để cân lại.
Nhiệt độ màu gợi giờ và mùa. Ánh sáng sáng sớm và chiều muộn ấm hơn ánh trưa. Trời mùa đông miền Bắc xám lạnh khác hẳn trời khô miền Nam. Đọc được nhiệt độ màu là đoán được hoạ sĩ muốn kể thời khắc nào.
Cảm xúc của màu phụ thuộc văn hoá và người xem. Đỏ có thể là vui, là Tết, là may mắn, cũng có thể là lo âu. Đừng áp một bảng ý nghĩa cố định cho màu. Hỏi xem trong chính bức tranh này, màu đó đang làm gì.
Tranh dân gian dùng màu theo cách riêng. Màu trong tranh Đông Hồ được in từng bản màu lên nền giấy, mảng phẳng, không chuyển sắc. Đọc màu ở đây là đọc sự xếp đặt các mảng phẳng cạnh nhau, không phải đọc nóng lạnh theo kiểu tranh sơn dầu.
Những kiểu tương phản màu hay gặp và chỗ tìm chúng
Tương phản là chỗ hai màu đặt cạnh nhau làm nhau nổi lên. Có vài kiểu thường gặp, mỗi kiểu cho một cảm giác khác:
| Kiểu tương phản | Nhìn thấy ở đâu | Cảm giác thường gặp |
|---|---|---|
| Sáng – tối | Vệt nắng trên tường tối, khuôn mặt sáng trên nền đen | Rõ ràng, kịch tính, dẫn mắt mạnh nhất |
| Nóng – lạnh | Mái ngói cam trên trời lam, đèn vàng trong cảnh đêm | Sống động, có chiều sâu |
| Màu bổ túc | Đỏ cạnh lục, cam cạnh lam, vàng cạnh tím | Rung, chói, rất bắt mắt nếu dùng mảng lớn |
| Đậm – nhạt độ tươi | Một mảng màu tươi giữa nhiều màu xám | Mảng tươi thành điểm nhấn, phần xám lùi lại |
| Ít – nhiều | Một chấm nhỏ màu lạ giữa mảng lớn một màu | Chấm nhỏ có sức nặng gấp nhiều lần diện tích của nó |
Đứng trước tranh, thử tìm chỗ tương phản mạnh nhất. Thường nó trùng với điểm nhấn của bố cục. Nếu hai chỗ này lệch nhau, bức tranh sẽ có cảm giác hơi rối, và đó là một điều đáng ghi lại.
Màu xám đẹp: thứ người mới hay bỏ qua
Người mới xem tranh hay bị hút bởi những bức màu rực. Người xem lâu năm thì hay dừng lại trước những mảng xám: xám ngả hồng của bức tường cũ, xám lục của mặt hồ, xám tím của chân trời. Đó là những màu đã pha trộn kỹ, đứng cạnh nhau mà vẫn rung nhẹ, không chết.
Một mảng xám đẹp khó vẽ hơn một mảng đỏ tươi. Màu tươi lấy thẳng từ tuýp ra là có, còn xám thì phải pha, và pha vụng là ra màu bùn đục. Vì vậy ở tranh vẽ dây chuyền, màu thường tươi và sạch nhưng xám thì đục và giống nhau từ bức này sang bức khác.
Thử đứng gần, chọn một mảng tưởng là một màu xám đều rồi nhìn kỹ. Ở tranh có tay nghề, mảng ấy thường là nhiều vệt màu khác nhau đặt cạnh nhau, ấm lạnh xen kẽ, đứng xa mới hoà thành xám. Ở tranh làm vội, nó đúng là một màu đều được quét một lượt.
Không có nghĩa tranh màu rực là kém. Có những bức dùng màu tươi rất có chủ ý và rất chắc tay. Chỉ là màu xám cho mình một chỗ để thấy tay nghề pha màu, nơi khó che giấu nhất.
Điều kiện làm mắt đọc sai màu
Đèn vàng ở phòng trưng bày. Ánh đèn ấm làm màu lam ngả xám, màu đỏ, vàng ấm lên. Bức tranh mua dưới đèn vàng mang về treo dưới ánh sáng ban ngày có thể trông lạnh hơn hẳn.
Đèn rọi thẳng một điểm. Đèn chiếu điểm làm phần giữa tranh sáng, các góc tối, và bề mặt bóng phản chiếu thành vệt trắng. Nên đứng lệch sang hai bên vài bước để xem phần bị loá.
Màn hình điện thoại. Máy ảnh tự cân trắng, tự tăng độ tươi, màn hình mỗi máy hiển thị một kiểu. Ảnh tranh trên mạng gần như không bao giờ đúng màu thật, nhất là các màu lam, tím và các mảng xám.
Màu tường xung quanh. Cùng một bức tranh, treo trên tường trắng trông khác treo trên tường xanh đậm. Màu tường làm các màu trong tranh ngả theo hoặc ngả ngược lại.
Mắt mỏi sau khi xem nhiều. Xem liền vài chục bức, mắt quen dần với gam chung của phòng và kém nhạy. Nghỉ một chút, nhìn ra cửa sổ hay nhìn bức tường trơn rồi quay lại sẽ thấy màu rõ hơn.
Lớp kính hoặc lớp phủ bóng. Kính khung và lớp vecni bóng làm màu sâu hơn nhưng cũng phản chiếu đèn và cảnh xung quanh. Tranh màu nước, tranh lụa sau kính nhìn nghiêng thường thấy cả bóng người xem trong đó.
Ánh sáng cửa sổ thay đổi theo giờ. Tranh treo nhà xem buổi sáng và buổi chiều sẽ khác nhau. Điều này không phải lỗi, mà là một phần thú vị khi sống cùng một bức tranh lâu ngày.
Mắt mỗi người cảm màu một khác. Có người khó phân biệt đỏ và lục mà không biết. Nếu thấy mình và người đi cùng tả màu khác nhau đáng kể, chuyện đó bình thường, không ai sai.
Câu hỏi thường gặp
Có cần thuộc vòng tròn màu mới đọc được màu trong tranh không?
Không bắt buộc, nhưng biết vài cặp màu bổ túc như đỏ – lục, cam – lam, vàng – tím sẽ giúp gọi tên được vì sao một chỗ trong tranh chói lên. Phần còn lại là để ý cảm giác của mình và tìm nguyên nhân trên mặt tranh.
Vì sao bức tranh mua về treo ở nhà thấy màu khác lúc ở phòng tranh?
Thường do ánh sáng khác nhau: phòng tranh hay dùng đèn ấm chiếu điểm, ở nhà là ánh sáng ban ngày hoặc đèn trắng. Màu tường và khoảng cách đứng xem cũng làm màu thay đổi. Trước khi mua, nên xin xem tranh dưới ánh sáng tự nhiên gần cửa.
Tranh màu rực rỡ có phải là tranh vui, tranh màu tối là tranh buồn?
Không nhất thiết. Có những bức màu tươi mà nội dung rất u uẩn, và bức màu trầm mà cảm giác bình yên. Màu tạo không khí, nhưng ý nghĩa còn nằm ở đề tài, bố cục và cách vẽ.
Xem ảnh tranh trên mạng có đánh giá màu được không?
Chỉ đánh giá được gam chung một cách tương đối. Màu cụ thể, nhất là các sắc xám và lam, thường bị lệch do máy chụp và màn hình. Muốn chắc thì xem tận mắt, hoặc xin video quay dưới ánh sáng tự nhiên.
Làm sao luyện mắt nhìn màu tốt hơn?
Mỗi lần đi xem, chọn một bức và thử tả màu của một mảng nhỏ bằng lời thật cụ thể, ví dụ xám ngả hồng hay lục ngả vàng. Ở nhà, để ý màu của bóng đổ, của bức tường lúc chiều. Làm đều vài tháng, mắt sẽ nhạy hơn rõ rệt.
