Muốn đi xem triển lãm tranh mà về còn nhớ, cách hiệu quả nhất là đi một vòng lướt trước, chọn ra ba bốn bức thật sự giữ chân mình, rồi quay lại xem kỹ từng bức ở ba khoảng cách: xa, vừa và gần. Ghi một câu cảm nhận cho mỗi bức, chụp ảnh có chủ đích kèm nhãn. Xem kỹ ít bức nhớ lâu hơn rất nhiều so với lướt hết cả trăm bức.
Phần lớn người đi triển lãm làm theo một nhịp: vào cửa, đi dọc tường từ bức đầu tới bức cuối với tốc độ đều, mỗi bức vài giây, chụp vài kiểu ảnh đứng cạnh bức đẹp nhất rồi ra về. Hai tuần sau, trong đầu còn lại cảm giác “triển lãm cũng được” và mấy tấm ảnh trong máy.
Bài này là lộ trình trọn vẹn cho một buổi xem tranh, từ trước khi đi tới lúc về nhà, kèm những ví dụ tình huống, những sai lầm hay gặp và lúc nào nên hỏi người trong nghề.
Vì sao đi xem triển lãm về mà chẳng nhớ gì?
Lý do đầu tiên là tốc độ. Mắt cần thời gian để vượt qua lớp nhìn đầu tiên. Vài giây đầu chỉ đủ nhận ra đề tài: một phong cảnh, một cô gái, một bức trừu tượng đỏ. Những thứ làm nên bức tranh, như bố cục, cách vẽ, sự thay đổi của màu khi đổi khoảng cách, chỉ hiện ra sau một hai phút đứng yên.
Lý do thứ hai là số lượng. Xem liền vài chục bức với cùng sự chú ý, mắt mỏi rất nhanh. Tới phòng thứ ba, mọi bức trông na ná nhau. Người xem lâu năm thường không cố xem hết, họ chọn.
Lý do thứ ba là điện thoại. Khi mục tiêu chính là chụp một tấm ảnh đẹp đứng cạnh tranh, sự chú ý dồn vào góc chụp, ánh sáng cho khuôn mặt mình, chứ không dồn vào bức tranh. Ảnh check-in không có gì sai, nó chỉ là một việc khác với việc xem tranh.
Cuối cùng là không có câu hỏi nào trong đầu. Đi xem mà không định tìm gì thì cũng khó thấy gì. Chỉ cần một hai câu hỏi đơn giản mang theo, như “bức nào mình muốn treo ở nhà” hay “hoạ sĩ này dùng ánh sáng thế nào”, buổi xem sẽ có trọng tâm ngay.
Chuẩn bị gì trước khi đi xem triển lãm?
Xem trước thông tin cơ bản. Triển lãm của ai, chủ đề gì, kéo dài tới ngày nào. Đọc lướt thôi, đừng xem hết ảnh tranh trên mạng, để dành bất ngờ cho lúc đứng trước bản thật.
Chọn giờ vắng. Ngày khai mạc thường đông, ồn, khó đứng lâu trước một bức nào. Muốn xem kỹ, nên đi vào ngày thường, buổi sáng hoặc đầu giờ chiều.
Hỏi trước có được chụp ảnh không. Mỗi nơi một quy định. Biết trước để khỏi bị nhắc giữa chừng, hoặc khỏi ngỡ ngàng khi phải cất máy.
Mang theo đồ gọn nhẹ. Ba lô lớn dễ quẹt vào tranh và nhiều nơi yêu cầu gửi. Một túi nhỏ, một cuốn sổ và cây bút chì là đủ. Bút mực, bút dạ nhiều nơi không cho dùng gần tranh.
Đi giày êm. Xem tranh là đứng và đi chậm hàng giờ. Đau chân là lý do rất thật khiến người ta bỏ về sớm.
Mang theo một câu hỏi. Ví dụ: “Tìm bức mà mình sẽ nhớ sau một tháng”, hoặc “Để ý cách hoạ sĩ vẽ nước”. Một câu là đủ.
Ăn uống trước. Đói và khát làm mất kiên nhẫn. Phần lớn phòng trưng bày không cho mang đồ ăn, nước uống vào khu tranh.
Hẹn người đi cùng có cùng nhịp. Đi với người muốn xem nhanh trong khi mình muốn đứng lâu thì cả hai đều khó chịu. Có thể thoả thuận mỗi người tự xem rồi gặp ở cửa.
Lộ trình trong phòng triển lãm: bốn chặng
Một lộ trình dùng được cho hầu hết triển lãm vừa và nhỏ, từ vài chục tới khoảng một trăm bức:
- Chặng 1 — đọc bức tường giới thiệu. Đọc lướt lời giới thiệu ở lối vào để biết triển lãm chia phần ra sao. Không cần nhớ hết, chỉ cần nắm cấu trúc.
- Chặng 2 — đi một vòng lướt. Đi hết không gian với tốc độ vừa phải, không dừng lâu, không chụp. Để ý bức nào làm mình chậm bước lại, hoặc quay đầu nhìn lần hai. Đó là những ứng viên.
- Chặng 3 — quay lại xem kỹ ba bốn bức. Mỗi bức dành vài phút: đứng xa nhìn tổng thể, đứng vừa nhìn màu và ánh sáng, lại gần nhìn nét và bề mặt. Sau đó mới đọc nhãn. Ghi một câu vào sổ.
- Chặng 4 — vòng cuối thong thả. Đi lại một vòng nữa trước khi ra. Nhiều bức lướt qua lúc đầu sẽ thấy khác sau khi mắt đã quen với cách vẽ của hoạ sĩ. Đây cũng là lúc chụp ảnh những bức đã chọn.
Với triển lãm lớn nhiều phòng, làm lộ trình này cho từng phòng một, và chấp nhận không xem kỹ hết. Thà về với ba bức thật sự nhớ còn hơn về với cảm giác mệt mỏi.
Đứng ở đâu để thấy gì: ba khoảng cách
Mỗi khoảng cách mở ra một lớp khác nhau của bức tranh. Khoảng cách cụ thể tuỳ khổ tranh, bảng dưới là gợi ý chung:
| Khoảng cách | Thấy được gì | Câu hỏi nên đặt |
|---|---|---|
| Xa: cả bức nằm gọn trong tầm mắt, lùi thêm một hai bước | Bố cục, mảng sáng tối lớn, gam màu chung | Mắt mình đi vào từ đâu, dừng ở đâu? |
| Vừa: đủ nhìn rõ hình, chưa thấy vệt cọ | Màu, ánh sáng, quan hệ giữa các hình, nét mặt nhân vật | Ánh sáng đến từ đâu, màu nào đang nổi lên? |
| Gần: sát vạch giới hạn, không chạm | Vệt cọ, độ dày sơn, vết dao, vết mài, thớ lụa | Hoạ sĩ vẽ nhanh hay chậm, chắc tay hay dò dẫm? |
| Nghiêng: đứng lệch sang một bên | Gờ sơn bắt sáng, ánh vàng bạc trong sơn mài | Bề mặt có thay đổi khi đổi góc không? |
| Ngồi: trên băng ghế giữa phòng | Cảm giác tổng thể khi sống cùng bức tranh lâu hơn | Sau năm phút, mình còn muốn nhìn tiếp không? |
Ba khoảng cách đầu được bàn kỹ hơn trong bài về cách đọc bố cục và đường dẫn mắt và bài đứng gần đọc nét vẽ, bề mặt tranh.
Ví dụ một buổi xem: triển lãm sơn mài ngày thường
Một buổi chiều ngày thường, hai người bạn đi xem một triển lãm sơn mài nhỏ, chừng bốn chục bức. Người thứ nhất đi một mạch từ trái sang phải, chụp gần hết các bức, mười lăm phút sau đã đứng ở cửa. Người thứ hai đi một vòng lướt, rồi quay lại đứng trước một tấm sơn mài khổ vừa, nền đen, có một dải vàng mờ chạy ngang.
Đứng xa, tấm tranh trông khá tối và đơn giản. Bước lại gần hơn, thấy dải vàng thật ra là nhiều mảng vàng bạc được mài lộ ra ở nhiều độ sâu khác nhau. Bước lệch sang trái, một phần dải vàng sáng bừng lên, phần khác chìm xuống. Bước sang phải thì ngược lại. Hoá ra bức tranh tả một dòng sông lúc chiều, và ánh nắng trên mặt nước thay đổi theo bước chân người xem.
Người thứ hai ghi vào sổ một câu: “Bức sông chiều, phải đi qua đi lại mới thấy nắng chạy”. Rồi đọc nhãn, biết được chất liệu là sơn mài trên vóc, có vàng, bạc, vỏ trứng. Cô chụp một tấm ảnh, biết trước là ảnh sẽ không giữ được cái nắng chạy ấy, nhưng ảnh sẽ nhắc cô nhớ.
Ra về, người thứ nhất có bốn chục tấm ảnh, người thứ hai có năm tấm và năm câu ghi chép. Một tháng sau, người thứ hai còn kể lại được bức sông chiều cho người khác nghe. Khác biệt không nằm ở kiến thức, mà ở chỗ cô đã cho một bức tranh đủ thời gian để nó hiện ra.
Chụp ảnh ở triển lãm: văn minh mà vẫn có ích
Hỏi và tuân thủ quy định. Có nơi cấm chụp hẳn, có nơi cho chụp không đèn flash, có nơi chỉ cấm ở một số tranh mượn. Thấy biển hay được nhắc thì làm theo.
Tắt đèn flash. Đèn flash làm loá bề mặt bóng, ảnh xấu, và lặp lại nhiều lần có thể ảnh hưởng tới chất liệu nhạy sáng như giấy, lụa.
Chụp nhãn ngay sau tranh. Một tấm tranh, một tấm nhãn. Không có nhãn, ảnh tranh sẽ thành vô danh trong máy sau vài tuần.
Chụp một tấm chi tiết. Ngoài ảnh toàn bức, chụp thêm một góc bề mặt mình thích. Ảnh chi tiết thường gợi lại cảm giác lúc xem tốt hơn ảnh toàn bức.
Đứng chéo một chút để tránh loá. Tranh có kính hoặc mặt bóng sẽ phản chiếu đèn và chính mình. Lệch vài bước sang bên là bớt.
Không chắn người khác quá lâu. Ảnh check-in cần thời gian dàn dựng. Chọn lúc vắng, chụp nhanh, nhường chỗ cho người đang xem.
Không đăng ảnh tranh như của mình. Đăng ảnh tranh lên mạng xã hội thì ghi tên hoạ sĩ và triển lãm. Tranh còn được bảo hộ quyền tác giả, dùng ảnh cho mục đích thương mại là chuyện khác hẳn đăng chia sẻ.
Nhớ rằng ảnh không phải bản tranh. Màu, bề mặt, kích thước đều bị ảnh làm sai. Đừng đánh giá lại bức tranh chỉ qua ảnh đã chụp.
Đi cùng trẻ nhỏ và người không quen xem tranh
Trẻ con thường xem tranh tốt hơn người lớn nghĩ, vì các bé chưa bị ám ảnh bởi câu hỏi “tranh này có ý nghĩa gì”. Một bé năm tuổi có thể đứng rất lâu trước một bức nhiều con vật và kể ra cả câu chuyện. Việc của người lớn là đặt câu hỏi mở: con thấy gì, con thích chỗ nào, nếu con bước vào tranh thì con sẽ đi đâu.
Với trẻ nhỏ, buổi xem nên ngắn, khoảng ba bốn mươi phút, và chọn trước vài bức để dừng. Nói trước luật: không chạm tay, không chạy, nói nhỏ. Cho bé cầm sổ vẽ lại một bức mình thích, nếu nơi đó cho phép, là cách giữ bé tập trung rất tốt.
Đi với người lớn không quen xem tranh, như bố mẹ hay bạn bè, đừng biến buổi đi thành bài giảng. Chỉ cần hỏi họ thích bức nào, vì sao, rồi kể thêm một hai điều mình biết về bức đó. Người ta nhớ những gì mình tự phát hiện hơn những gì được giảng.
Một lưu ý an toàn: triển lãm đông vào ngày khai mạc hay cuối tuần có thể chật. Giữ tay trẻ nhỏ, hẹn trước chỗ gặp nếu lạc, và để ý các bục, kệ trưng bày tượng ở tầm thấp mà trẻ dễ va phải.
Hỏi hoạ sĩ và người hướng dẫn: hỏi gì cho đáng?
Bức này bắt đầu từ đâu? Câu hỏi mở, để hoạ sĩ kể. Thường nhận được câu chuyện về một cảnh, một kỷ niệm, một thử nghiệm chất liệu.
Anh chị vẽ bức này mất bao lâu, mấy lớp? Giúp hiểu bề mặt mình đang thấy. Câu trả lời thường bất ngờ, theo cả hai chiều.
Vì sao chọn chất liệu này? Đặc biệt hay với sơn mài, lụa, chất liệu tổng hợp. Hoạ sĩ thường có lý do rất cụ thể.
Bức nào anh chị thấy ưng nhất? Câu trả lời đôi khi không trùng với bức được treo ở vị trí đẹp nhất.
Có bức nào trong loạt này không được trưng bày không? Mở ra câu chuyện về những bức bị bỏ, những hướng thử không thành.
Hỏi người hướng dẫn về cách sắp xếp. Vì sao bức này đặt cạnh bức kia, vì sao phòng này dùng ánh sáng như vậy. Đây là phần việc của người giám tuyển, ít ai hỏi.
Tránh mở đầu bằng câu hỏi giá. Nếu định mua thì cứ hỏi, nhưng mở đầu bằng giá khi chưa hỏi gì về tranh làm cuộc trò chuyện nghèo đi. Thường giá có ở bảng riêng hoặc hỏi nhân viên.
Không chê thẳng trước mặt hoạ sĩ. Có thể không thích, đó là quyền của người xem. Nhưng chê ngay tại triển lãm của người khác thì không cần thiết.
Những sai lầm hay gặp khi đi xem triển lãm
Cố xem hết với cùng sự chú ý. Kết quả là không nhớ bức nào. Chọn ra vài bức để xem kỹ.
Chỉ đứng ở một khoảng cách. Hoặc chỉ đứng xa chụp ảnh, hoặc chỉ dí mắt sát tranh. Mỗi khoảng cách cho một lớp khác nhau.
Đọc lời giới thiệu thay vì nhìn. Đứng đọc đoạn chữ dài hơn thời gian nhìn tranh. Nhìn trước, đọc sau. Cách đọc nhãn đúng lúc có trong bài đọc nhãn chú thích tranh ở triển lãm.
Đánh giá theo tên tuổi. Thấy tên quen thì tự bảo phải hay, tên lạ thì lướt qua. Nhiều phát hiện thú vị nhất lại nằm ở hoạ sĩ trẻ chưa ai biết.
Đi vào giờ cao điểm rồi than đông. Khai mạc là để gặp gỡ, chúc mừng. Muốn xem tranh thì quay lại vào ngày khác.
Bỏ về khi gặp bức không hiểu. Một bức trừu tượng khó không phải lý do để bỏ cả triển lãm. Đứng thêm một chút, hoặc cứ đi tiếp và quay lại sau.
Quyết định mua ngay trong hứng khởi. Nếu triển lãm có bán và mình thích một bức, nên xem lại vào lúc vắng, hỏi kỹ thông tin, ngủ một đêm rồi quyết. Thích thật thì một đêm không làm mất đi.
Khi nào nên hỏi người có chuyên môn?
Với việc xem thuần tuý, mắt mình là đủ, không cần chờ ai cho phép mới được thích hay không thích. Nhưng có vài lúc nên tìm tới người trong nghề. Lúc thứ nhất là khi muốn hiểu bối cảnh một dòng tranh hay một giai đoạn, như tranh sơn mài giai đoạn đầu hay tranh dân gian. Người hướng dẫn ở bảo tàng, giảng viên mỹ thuật, những buổi nói chuyện đi kèm triển lãm là nguồn tốt hơn nhiều so với vài trang tìm kiếm trên mạng.
Lúc thứ hai là khi định mua một bức tranh có giá trị đáng kể. Khi đó những câu hỏi về nguồn gốc, tình trạng bảo quản, giấy tờ, quyền tác giả cần người có chuyên môn: phòng tranh uy tín, chuyên gia thẩm định độc lập, có khi là luật sư nếu giao dịch lớn. Nhãn triển lãm và lời kể của người bán không thay được những việc đó.
Lúc thứ ba là khi thấy một tác phẩm có dấu hiệu hư hại, như sơn bong, lụa rách, mốc trên giấy. Báo cho ban tổ chức hoặc nhân viên, đừng tự tay kiểm tra. Việc xử lý thuộc về người bảo quản, và chính họ cũng muốn biết sớm.
Ngoài ba lúc đó, đừng để cảm giác “mình không phải dân trong nghề” ngăn mình đi xem. Phần lớn triển lãm được làm ra chính là để người không trong nghề tới xem.
Câu hỏi thường gặp
Xem một triển lãm tranh mất bao lâu là hợp lý?
Với triển lãm vài chục bức, khoảng một tới một tiếng rưỡi là thoải mái cho lộ trình lướt một vòng rồi xem kỹ vài bức. Triển lãm lớn hơn nên chia làm nhiều lần hoặc chấp nhận chỉ xem kỹ một phần.
Đi xem triển lãm tranh có cần biết về hội hoạ không?
Không cần. Chỉ cần cho mình thời gian đứng trước tranh và đặt vài câu hỏi đơn giản. Kiến thức sẽ đến dần qua những lần đi và những lần hỏi.
Có nên đi ngày khai mạc triển lãm?
Nên nếu muốn gặp hoạ sĩ và không khí vui. Nhưng khai mạc thường đông nên khó xem kỹ. Muốn xem tranh thật sự thì quay lại vào ngày thường.
Chụp ảnh tranh ở triển lãm rồi đăng mạng có sao không?
Phần lớn nơi cho chụp thì cũng chấp nhận chia sẻ cá nhân, nên ghi rõ tên hoạ sĩ và triển lãm. Dùng ảnh tranh cho mục đích thương mại hay in ấn thì cần xin phép người giữ quyền tác giả.
Đưa trẻ nhỏ đi xem tranh nên chuẩn bị gì?
Nói trước luật không chạm tay, không chạy, đi vào giờ vắng, giới hạn thời gian ba bốn mươi phút và chọn trước vài bức để dừng. Cho bé cầm sổ vẽ lại bức mình thích giúp bé tập trung lâu hơn.
Làm sao nhớ lâu những gì đã xem?
Ghi một câu cảm nhận cho mỗi bức đã xem kỹ, chụp kèm nhãn, và kể lại cho ai đó trong vài ngày sau. Chọn ba bức thích nhất mỗi lần đi rồi lưu thành danh sách.
