Nhãn chú thích cạnh một bức tranh ở triển lãm thường ghi tên tác giả, tên tranh, năm sáng tác, chất liệu và kích thước, đôi khi thêm một đoạn ngắn giới thiệu. Đọc đúng lúc, tức là sau khi đã tự nhìn tranh, mấy dòng ấy giúp hiểu bức tranh được làm bằng gì, to nhỏ thế nào so với cảm nhận của mình và nằm ở đâu trong con đường của hoạ sĩ.
Nhiều người đọc nhãn trước rồi mới nhìn tranh, có người lại bỏ qua nhãn hoàn toàn. Cả hai đều phí. Nhãn không giải nghĩa bức tranh, nhưng nó chứa những dữ kiện mà mắt thường không tự biết được.
Bài này giải thích từng dòng trên nhãn, những ký hiệu hay gặp ở phòng tranh, cách đọc lời giám tuyển và cách ghi chép để lần sau còn nhớ mình đã thấy gì.
Từng dòng trên nhãn tranh nói gì
Tên tác giả. Thường kèm năm sinh, có khi kèm nơi sinh sống, làm việc. Năm sinh cho biết lúc vẽ bức này hoạ sĩ bao nhiêu tuổi, một chi tiết nhỏ nhưng làm bức tranh có thêm câu chuyện.
Tên tranh. Có thể là tên mô tả, tên gợi cảm xúc, hay “Không đề”. Tên tranh là một gợi ý của hoạ sĩ, không phải lời giải.
Năm sáng tác. Cho biết bức tranh thuộc giai đoạn nào. Nhiều triển lãm cá nhân xếp tranh theo thời gian, đọc năm giúp thấy hoạ sĩ thay đổi ra sao.
Chất liệu. Sơn dầu trên toan, acrylic trên toan, sơn mài trên vóc, màu lụa, mực trên giấy dó, chất liệu tổng hợp. Dòng này nói hoạ sĩ đã làm việc với gì, và giải thích nhiều điều về bề mặt mình thấy.
Kích thước. Thường ghi theo xăng-ti-mét, theo thói quen phổ biến là chiều cao trước rồi tới chiều rộng. Không chắc thì nhìn tranh: tranh dọc thì số đầu lớn hơn. Kích thước thường là của mặt tranh, chưa tính khung.
Ký hiệu bộ, loạt. Một số tranh ghi số trong loạt, ví dụ bức thứ ba của một bộ. Khi đó nên xem cả bộ mới thấy ý.
Nguồn sở hữu hoặc cho mượn. Ở triển lãm có tranh mượn từ sưu tập, nhãn có thể ghi tên bộ sưu tập hoặc chỉ ghi “sưu tập tư nhân”. Dòng này cho biết tranh không phải để bán.
Chấm màu nhỏ cạnh nhãn. Ở nhiều phòng tranh, một chấm đỏ dán cạnh nhãn là tranh đã có người mua. Quy ước này phổ biến nhưng không phải nơi nào cũng dùng, muốn chắc thì hỏi.
Mã số tranh. Có nơi chỉ ghi số, thông tin chi tiết nằm trong tờ danh mục phát ở cửa hoặc mã quét. Giữ tờ danh mục lại, nó là ghi chép tốt nhất cho chuyến đi xem.
Vì sao nên nhìn tranh trước, đọc nhãn sau?
Khi đọc nhãn trước, mình mang theo một khung nghĩa vào bức tranh. Thấy tên “Mùa thu” là mắt tự đi tìm lá vàng. Thấy tên hoạ sĩ nổi tiếng là đầu tự bảo phải thấy hay. Những gì riêng mình cảm nhận bị đè đi trước khi kịp xuất hiện.
Nhìn trước một hai phút rồi mới đọc nhãn sẽ có hai khả năng thú vị. Một là nhãn xác nhận cảm nhận của mình, ví dụ đoán được đó là sơn mài và đúng là sơn mài, thế là mắt được tập. Hai là nhãn làm mình ngạc nhiên, ví dụ tưởng là sơn dầu mà hoá ra acrylic, tưởng vẽ gần đây mà hoá ra từ mấy chục năm trước. Chính sự ngạc nhiên đó làm mình nhớ lâu.
Riêng dòng chất liệu và kích thước, có thể liếc ngay từ đầu nếu muốn, vì chúng không dẫn dắt cảm xúc mà chỉ cung cấp dữ kiện. Còn tên tranh và lời giới thiệu thì nên để sau.
Với triển lãm đông người, có lúc phải đọc nhãn ngay vì không đứng lâu được. Khi đó, đọc nhanh rồi cố ý nhìn tranh thêm một lúc như chưa đọc gì, coi như một bài tập nhỏ cho mắt.
Lời giám tuyển và lời giới thiệu: đọc với con mắt nào
Nhiều triển lãm có một bức tường chữ ở lối vào, hoặc tờ giới thiệu, do người giám tuyển hoặc hoạ sĩ viết. Đoạn chữ này giải thích ý tưởng chung của triển lãm, vì sao các bức được đặt cạnh nhau, và đôi khi nói về quá trình làm tranh.
Đọc lời giám tuyển có ích ở chỗ nó giúp hiểu cấu trúc của cả buổi xem: phòng này nói về gì, phòng sau chuyển sang gì. Nó cũng cung cấp bối cảnh mà mắt không tự thấy, như hoàn cảnh hoạ sĩ vẽ loạt tranh này, chất liệu đặc biệt được dùng.
Nhưng cũng nên đọc với chút tỉnh táo. Lời giới thiệu thường viết theo hướng làm đẹp, dùng nhiều chữ lớn như “đối thoại”, “ký ức”, “bản thể”. Đó là cách viết quen của nghề, không sai, nhưng không có nghĩa là bức tranh nào cũng làm được những điều ấy. Hãy xem lời và tranh có khớp nhau không, và tin vào mắt mình khi chúng không khớp.
Nếu thấy một đoạn giới thiệu quá khó hiểu, đừng tự trách. Bỏ qua, xem tranh, rồi quay lại đọc lần nữa lúc ra về. Lần đọc thứ hai sau khi đã xem tranh thường dễ hiểu hơn nhiều.
Ghi chép khi xem tranh để lần sau còn nhớ
Một cuốn sổ nhỏ, hoặc ghi chú trên điện thoại, theo cách đơn giản:
- Chụp nhãn kèm bức tranh. Chụp một tấm cả tranh, một tấm nhãn ngay sau. Ảnh tranh không có nhãn sẽ thành ảnh vô danh trong máy sau vài tuần. Chỉ chụp ở nơi cho phép.
- Ghi một câu cảm nhận. Một câu thôi, như “mảng đỏ góc trái làm cả bức nóng lên”. Câu của chính mình nhớ lâu hơn mọi lời giới thiệu.
- Ghi chất liệu nếu mình đoán sai. Chỗ đoán sai là chỗ mắt học được nhiều nhất. Ghi lại để lần sau nhận ra.
- Chọn ba bức thích nhất mỗi lần đi. Cuối buổi, tự chọn ba bức. Sau nhiều lần đi, nhìn lại danh sách sẽ thấy gu của mình hình thành thế nào.
- Giữ tờ danh mục, tờ giới thiệu. Kẹp vào sổ. Nhiều năm sau, đây là tư liệu quý về các triển lãm mình đã xem.
Những điều nhãn tranh không nói
Nhãn không nói tranh hay hay dở. Đó là việc của mắt mình. Tên hoạ sĩ nổi tiếng không bảo đảm bức nào cũng là bức hay nhất của họ.
Nhãn không nói giá. Ở phòng tranh thương mại, giá thường nằm trong bảng giá riêng hoặc phải hỏi. Thiếu giá không có nghĩa là không bán.
Nhãn không bảo đảm nguồn gốc. Nhãn ở triển lãm do đơn vị tổ chức ghi. Nếu định mua, nguồn gốc và giấy tờ là chuyện phải hỏi riêng, không dựa vào nhãn.
Nhãn không nói tranh đã qua sửa chữa chưa. Tranh cũ có thể đã được phục chế. Thông tin này thường chỉ có trong hồ sơ tác phẩm.
Nhãn không giải thích kỹ thuật. Ghi “chất liệu tổng hợp” có thể là rất nhiều thứ. Muốn biết thì hỏi người hướng dẫn hoặc hoạ sĩ.
Nhãn có thể sai. Lỗi đánh máy năm, nhầm kích thước, nhầm chất liệu vẫn xảy ra. Thấy điều không khớp với mắt thì có thể hỏi, ban tổ chức thường cảm ơn vì được nhắc.
Nhãn không nói cách treo ở nhà mình. Tranh trong triển lãm được treo với ánh sáng và khoảng lùi riêng. Ở nhà sẽ khác, và đó là chuyện cần nghĩ riêng nếu định mua.
Câu hỏi thường gặp
Kích thước trên nhãn tranh ghi chiều nào trước?
Thói quen phổ biến là chiều cao trước, chiều rộng sau, đơn vị xăng-ti-mét. Nhưng không phải nơi nào cũng theo, nên đối chiếu với hình dạng tranh: tranh dọc thì số cao lớn hơn. Kích thước thường là mặt tranh, chưa tính khung.
Chấm đỏ cạnh tranh ở phòng tranh nghĩa là gì?
Ở nhiều phòng tranh, chấm đỏ báo bức tranh đã có người mua hoặc đặt giữ. Đây là quy ước phổ biến chứ không bắt buộc, nên muốn chắc thì hỏi nhân viên.
Chất liệu ghi “sơn mài trên vóc” là gì?
Vóc là tấm nền gỗ đã được bó, bả và phủ sơn để làm tranh sơn mài. Dòng này cho biết tranh làm theo lối sơn mài trên nền gỗ, khác với tranh vẽ bằng sơn công nghiệp giả sơn mài.
Có nên đọc lời giới thiệu triển lãm trước khi vào xem?
Có thể đọc lướt để biết cấu trúc triển lãm, nhưng đừng để nó định sẵn cảm nhận của mình. Đọc kỹ lần hai lúc ra về thường hiệu quả hơn.
Nhãn tranh không ghi năm có sao không?
Không phải lỗi, nhiều triển lãm đương đại chỉ ghi chất liệu và kích thước. Nếu tò mò hoặc định mua, hỏi trực tiếp người tổ chức hay hoạ sĩ.
