Cái hay của tranh sơn mài Việt nằm ở chiều sâu: màu không nằm trên mặt tranh mà nằm dưới nhiều lớp sơn trong, được mài lộ ra chỗ đậm chỗ mờ, nên nhìn vào như nhìn qua một lớp nước lặng. Xem sơn mài phải xem nghiêng, xem chậm, dưới ánh sáng dịu, mới thấy màu "nổi lên từ bên dưới".
Người lần đầu đứng trước tranh sơn mài hay chỉ thấy một mặt bóng, đen, phản chiếu cả cái đèn trên trần. Bài này chỉ chỗ nên nhìn, từ bảng màu then son vàng bạc, đến vỏ trứng rạn, đến những vệt mài, để lần sau đi xem triển lãm thấy được thứ người hoạ sĩ đã ngồi mài cả tháng mới ra.
Vì sao gọi là "mài" mà không phải "vẽ"?
Với sơn dầu, hoạ sĩ đặt màu lên và màu ở đó. Với sơn mài, hoạ sĩ đặt nhiều lớp, mỗi lớp phủ sơn, ủ cho khô, rồi lại mài bằng nước và đá mài, giấy ráp, có lúc bằng than. Mài tới đâu, lớp dưới lộ ra tới đó. Hình cuối cùng là kết quả của việc mài đi chứ không chỉ của việc vẽ lên.
Vì mài, người hoạ sĩ không hoàn toàn biết trước kết quả. Một nhát mài sâu hơn có thể lộ ra lớp vàng thếp nằm bên dưới, một chỗ mài nông thì màu còn ẩn sau lớp sơn cánh gián. Cái bất ngờ đó là phần thú vị của chất liệu, và cũng là chỗ khó: lỡ tay thì không xoá được.
Chất liệu gốc là sơn ta, nhựa của cây sơn trồng nhiều ở vùng trung du Phú Thọ. Sơn ta khô nhờ hơi ẩm chứ không phải nhờ hong nắng, nên xưởng sơn mài phải có buồng ủ ẩm. Đây là điều người ngoài nghề ít biết, và là lý do tranh sơn mài thật làm rất lâu.
Sơn ta vốn dùng cho đồ thờ, hoành phi, câu đối, hộp tráp. Đến khoảng những năm 1930, các hoạ sĩ ở Trường Mỹ thuật Đông Dương thử đưa nó thành chất liệu vẽ tranh, mở rộng bảng màu và cách mài. Những tên như Nguyễn Gia Trí gắn với giai đoạn sơn mài trở thành hội hoạ thực thụ.
Hiểu "mài" như vậy thì sẽ thấy vì sao hai bức sơn mài cùng đề tài của cùng một người vẫn khác nhau: mỗi lần mài là một lần quyết định mới.
Bảng màu sơn mài truyền thống: nhìn từng thứ
Then. Màu đen sâu của sơn ta, không phải đen phẳng. Then tốt nhìn nghiêng thấy ánh như mặt nước đêm, có độ trong ở bên dưới.
Son. Đỏ son làm từ khoáng chất, trầm và đậm, khác đỏ tươi của sơn công nghiệp. Son mài mỏng ra sắc hồng ấm.
Cánh gián. Sơn đã chế cho trong, màu nâu hổ phách như cánh con gián. Phủ cánh gián lên vàng bạc sẽ ra những sắc vàng nâu ấm rất riêng.
Vàng thếp. Lá vàng dát mỏng dán lên mặt sơn rồi phủ, mài. Chỗ mài lộ ra vàng ấm chứ không chói như nhũ.
Bạc thếp. Bạc dát mỏng, dưới lớp cánh gián chuyển thành vàng chanh, mài lộ thì ra trắng bạc. Nhiều sắc vàng trong tranh thật ra là bạc dưới cánh gián.
Vỏ trứng. Vỏ trứng gà, trứng vịt gắn từng mảnh, đập rạn thành mạng li ti, cho màu trắng có hạt. Chỗ trắng mịn đều tăm tắp không rạn thì thường không phải vỏ trứng.
Vỏ trai, vỏ ốc. Mảnh xà cừ óng ánh nhiều màu, nghiêng đi là đổi sắc. Dùng ít thì sang, dùng tràn lan dễ thành đồ lưu niệm.
Màu bột sau này. Hoạ sĩ về sau pha thêm bột màu cho xanh lá, xanh lam, trắng. Sơn mài hiện đại vì thế rộng màu hơn, không có gì là sai lối.
Độ bóng. Bóng của sơn mài thật là bóng sâu sau khi mài và đánh bóng bằng tay, nằm "trong" màu. Bóng chói bề mặt như lớp nhựa phủ là dấu hiệu khác.
Cách xem một bức sơn mài cho đúng
Đứng trước tranh, thử theo thứ tự này:
- Đứng xa trước. Lùi ba bốn bước để thấy bố cục và những mảng then, son, vàng lớn. Sơn mài thường dựa vào tương phản mảng.
- Đổi góc đứng. Bước sang trái rồi sang phải. Chỗ vàng bạc, xà cừ sẽ sáng tối theo góc, đó là "sống" của tranh.
- Tránh phản chiếu đèn. Nếu thấy đèn trần trong mặt tranh, cúi thấp hoặc nghiêng người cho hết loá rồi mới nhìn màu.
- Lại gần nhìn vết mài. Tìm những chỗ màu chuyển mềm từ đậm sang mờ, chỗ lớp dưới hé lên. Đó là bàn tay hoạ sĩ.
- Nhìn vỏ trứng. Thấy mạng rạn nhỏ, mỗi mảnh hơi khác độ trắng, là vỏ trứng thật gắn từng mảnh.
- Nhìn mép và mặt sau nếu được phép. Tranh sơn mài vẽ trên vóc, tấm gỗ đã bó vải, phủ nhiều lớp sơn; mặt sau thường cũng được sơn then.
Đi xem triển lãm vào ban ngày, khi phòng có ánh sáng tự nhiên, thường thấy sơn mài đẹp hơn dưới đèn rọi mạnh.
Những hiểu lầm hay gặp về sơn mài
Hiểu lầm đầu tiên là sơn mài phải bóng như gương. Thực tế nhiều hoạ sĩ chủ ý để mặt tranh mờ hoặc bóng nhẹ, vì độ bóng chói làm mất màu. Bóng hay mờ là lựa chọn, không phải thước đo thật giả.
Hiểu lầm thứ hai là cứ nền đen, có vàng, có vỏ trứng là sơn mài. Ở các cửa hàng lưu niệm có rất nhiều tranh, hộp vẽ bằng sơn công nghiệp, sơn điều, phủ bóng, giá mềm. Chúng có thể đẹp và tiện, nhưng không có chiều sâu của nhiều lớp sơn ta được mài. Cách phân biệt cụ thể nằm ở bài về kỹ thuật sơn mài trong mục chất liệu.
Hiểu lầm thứ ba là sơn mài không sợ gì. Sơn ta khi đã khô rất bền với nước và nhiệt vừa phải, nhưng tấm vóc bên dưới vẫn là gỗ. Treo sát nắng gắt, gần máy sưởi, hay để nơi ẩm thấp lâu ngày, vóc có thể co ngót, cong vênh, mặt sơn rạn.
Hiểu lầm cuối là sơn mài chỉ hợp nhà cổ. Một tấm sơn mài then son đặt trên tường trắng trong căn hộ hiện đại thường lại nổi bật nhất phòng, vì nó có chiều sâu mà tranh in không có. Chỉ cần tránh treo đối diện cửa kính lớn, kẻo cả ngày chỉ thấy phản chiếu.
Treo tranh sơn mài sao cho thấy được chiều sâu
Ánh sáng chéo, dịu. Đèn rọi đặt lệch sang một bên, góc khoảng ba mươi độ, tránh chiếu thẳng vào mặt tranh gây loá.
Không đối diện cửa sổ. Mặt sơn mài phản chiếu như gương tối. Đối diện cửa sổ thì ban ngày chỉ thấy bóng trời.
Móc chắc. Vóc gỗ nhiều lớp sơn khá nặng. Dùng tắc kê và móc chịu lực, không treo bằng đinh nhỏ.
Không cần kính. Sơn mài không lồng kính như tranh giấy. Thêm kính chỉ làm thêm một lớp phản chiếu.
Lau bằng khăn mềm khô. Bụi lau nhẹ bằng khăn cotton mềm. Không dùng hoá chất tẩy rửa hay xịt bóng đồ gỗ.
Tránh hơi nóng. Không treo trên lò sưởi, cạnh bếp, ngay dưới cục nóng điều hoà.
Treo theo bộ khi khổ nhỏ. Tấm sơn mài nhỏ treo thành hàng hai ba tấm cùng cỡ trông chững chạc hơn một tấm lẻ.
Để tranh "thở" vài ngày. Tranh mới chuyển từ nơi khác về, để ở phòng một thời gian cho quen độ ẩm rồi mới treo chỗ cố định.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài có phải lúc nào cũng nền đen?
Không. Nền then đen là quen thuộc, nhưng nhiều bức dùng nền son đỏ, nền vàng bạc, nền nâu cánh gián hoặc nền vỏ trứng sáng. Sơn mài hiện đại còn rộng màu hơn nhờ pha thêm bột màu.
Vì sao tranh sơn mài làm lâu?
Mỗi lớp sơn ta phải ủ trong môi trường ẩm cho khô rồi mới mài, mới phủ lớp tiếp. Một bức qua rất nhiều vòng phủ, ủ, mài như vậy, chưa kể làm vóc từ đầu.
Sơn mài có cần lồng kính không?
Không cần. Mặt sơn ta khô rất cứng, chịu được lau bụi nhẹ. Lồng kính chỉ thêm phản chiếu và che mất chiều sâu.
Ánh vàng trong tranh sơn mài có phải vàng thật?
Có thể là vàng thếp, nhưng nhiều sắc vàng thật ra là bạc thếp nằm dưới lớp cánh gián. Muốn biết chắc phải hỏi hoạ sĩ hoặc người bán có nguồn gốc rõ.
Treo tranh sơn mài trong phòng có điều hoà được không?
Được, miễn là không treo ngay chỗ luồng gió nóng hay lạnh thổi thẳng. Thay đổi nhiệt, ẩm đột ngột làm tấm vóc co giãn, lâu ngày dễ rạn.
Tranh sơn mài và tranh sơn dầu cái nào bền hơn?
Sơn ta đã khô rất bền với nước và va chạm nhẹ, sơn dầu thì cần tránh ẩm và va quẹt mặt tranh. Độ bền thật của mỗi bức phụ thuộc nhiều vào cách làm vóc, làm toan và nơi treo hơn là tên chất liệu.
